Боссоой туһунан

Боссоой Күүстээх Уйбааны кытта тустуутун арыый кырдьыктаахтык И.Г. Березкин “Саха былыргы сэһэннэрэ уонна кэпсээннэрэ” диэн кинигэтигэр 70-с сылларга сырдаппыта, онно кинилэр тэҥнэспиттэрэ үһү.

Мин аҕам – Семен Петрович Колосов Боссоойу көрбүт, үчүгэйдик билэр, оҕо эрдэҕинэ кинини элбэхтик үлбүрүйбүт (сүктэрэ сылдьан мускуйбут) буолан бэккэ өйдөөн хаалбыт киһитэ.

Николай Босиков “Дьулурҕаҥҥа”, Күүстээх Уйбаан уонна Боссоой тустууларын туһунан суруйан хаалларбытын ылыммаппын, ону маннык төрүөттэринэн быһаарыы биэрэбин:

1). Боссоой кыһыл бытыктаах-баттахтаах буолбакка, хара баттахтааҕа: «сыыспат буоллахпына, үөһээ уоһугар бытыга суоҕа, ол оннугар сирэйэ моркуоп курдук, өссө анды түөһүн курдук ыыс-араҕас этэ, сыҥаах таҥаһа (ол аата, сыҥаах-сэҥийэ бытыга — борода) суоҕа, нууччалыы хаһылыттыбыт буолбакка, сахалыы томтоҕор сирэйдээҕэ, эр киһиэхэ олус кырасыабай киһи этэ», — диирэ;

2). Боссоой куорат татаардарын кытта эҥэрдэспэтэх, үксэ саха атастаах-доҕордоох киһи, эдэригэр улахан убайын Аргылланы кытта сатаспатах, баҕар, ол иһин буолуо;

3). Татаардар сахалар тэрээһиннэригэр (Ыһыахха, урууга, ат сүүрдүүтүгэр, күһүҥҥү-сайыҥҥы муҥхаҕа о.д.а.) мусульман итэҕэлин сабыдыалынан «язычниктар тэрээһиннэригэр сылдьыллыа суохтаах» диэн сылдьыбаттар этэ, революция иннигэр.

Оттон убайбыт Боссоой итилэри хайаларын да көтүппэккэ сылдьара. Бэл, 1923 с. Мэҥэ улууһун Быһыттааҕар (билигин Бэдьимэҕэ киирэр) буолбут Автономия ылыллыбытын 1 сылыгар аналлаах улуус ыһыаҕар спектакль туруоралларыгар, Тыгын Дархан оруолун толорон, казактар сохсоҕо киллэрбиттэрин тоҕо сүгэн турбута үһү.

Татаардар ол иһин: «сахалары кытта олус куодуруһаҕын, сахаларгын кытта сырыт!» — диэн, бэйэлэриттэн тэйиппиттэр быһыылаах;

4). Ити тустууга Күүстээх Уйбаан олох эдэр оҕо киһи, оттон Боссоой сиппит-хоппут киһи курдук ахтыллар. Оттон И.Г. Березкин кинигэтигэр, Боссоой эдэр уол гына саамай сөпкө суруллубут. Кинигэ аата «Саха былыргы сэһэннэрэ», Якутскай, 1977 с. диэн. Дьиҥнээҕинэн, Күүстээх Уйбаан (1878-1931), Боссоой (1883-1930). Боссоой официальнай олоҕун сыллара итинник эрээри, кинини сорохтор өссө эдэр гына суруйаллар-этэллэр этэ;

5). Куорат татаардарыттан революция иннинэ сахалар иэстэһинньэҥнэр диэн куттаналлар этэ диэһини соччо сөбүлэспэппин. Хата кинилэр, сорох түгэннэргэ, сахалартан куттаналлар эбит: мин ийэбинэн хос эһэм Попов Николай Егорович (Верхоянскай улууһугар кулуба буола сылдьыбыт киһи) эдэригэр туох эрэ биричиинэнэн Бодойбоҕо баран кэлбит киһи, тэҥнээҕин охсуһууга булбатах, харса суох, улахан тэтиэнэх киһи. Биирдэ, сүрдээх улахан, кэтит сарыннаах татаар тротуарга киэптээн баран иһэрин кэнниттэн көрбүт, «аата баҕайы, киэптээн иһэрин куттаабыт киһи баар ини!» диэн, сиэбин хастыбыта тууратынан тостубут саха быһаҕын укта сылдьарын сулбу ойутан таһаарбыт (арыгы иһэн өлөттөрөн сылдьара үһү) уонна татаары кэнниттэн эккирэтэн ситэн, кэнниттэн аҥаар илиитинэн сэҥийэтиттэн ылан, уҥа илиитинэн хабарҕатын туора сотоору гыммытын, анарааҥҥыта сутуругар түһэрэн ылбыт: «Быыһааҥ! Абырааҥ! Ороспуой өлөрөөрү гынна!», — диэн хаһыы-ыһыы бөҕөнү түһэрбит! Онуоха хос эһэм, полиция, квартальнайдар кэлэн тутан хаайыыга угуохтара диэн куттанан, куоппут.

Сайын буолбут. Хос эһэм дойдутугар, Дьааҥыга кыайан барбакка, ускул-тэскил сылдьан, биирдэ уулуссанан баран истэҕинэ, баай ыал үрдүк олбуорун иһигэр элбэх киһи тэҥҥэ хаһыытаспыттарын истибит. Олбуор аанын хайаҕаһын быыһынан көрдөҕүнэ, туох эрэ-уруу дуу, малааһын дуу кэмигэр тустуу буола турар эбит.

Хос эһэм иһирдьэ киирэн, дьон быыһыгар көрөөччү буолан турбут. Күрэҕи тэрийээччи кыайыылааҕы биллэрбит. Арай, көрдөҕүнэ били, саас хаардаахха куттаабыт татаара эбит!

Тэрийээччи: «Бу кыайыылааҕы кытта күүс холоһуон баҕарар киһи баар дуо?», — диэн ыйыппыт. Онуоха хос эһэм: «Мин тустуом этэ!» – диэт, түһүлгэҕэ киирбит. Татаар кинини болҕойон көрөөт билбит уонна: «Мин бу киһини кытта тустубаппын”, — диэн баран, түһүлгэттэн тахсан барбыт.

Мустубут дьон маны көрөн: «Бу дьон уруккуттан бэйэ-бэйэлэрин билсэллэр, татаар урут бу киһиэхэ хотторбут эбит быһыылаах», — диэн тойоннообуттар. Хос эһэм күрэс кыайыылааҕа аатыран, бастыҥ остуолга олорбута үһү. Бу баай ыал кимнээҕэ биллибэт. Баҕар, Күлүмнүүр, баҕар Испирдиэнэп Атыыһыт, баҕар Лиэпчикэп Атыыһыт, баҕар өссө кимнээх эрэ буолуо.

Онон, сахалар революция иннинэ татаардартан бары куттаналлара диэн сыыһа;

6). Күүстээх Уйбааны кытта Боссоой буолбакка, атын татаар тустубут буолуон сөп. Революция иннинэ да, сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар да, татаардар ортолоругар сүрдээх улахан уҥуохтаах, курдаһан тустууга идэтийбит бөҕөс элбэҕэ үһү. Сэһэҥҥэ киирбит Сыттык Татаар эҥин, бу эмиэ оннук киһи буолуо.

7). Боссоойу кытта күүс өттүнэн араа-бараа Мамыйык Түмэппий (1880-1932), Кэрэ Киһи Уола (1885-1958), Күүстээх Уйбаан (1878-1931), Бараммат Байбал (1878-1947), Мээччэ Уола (1888-1942), Ааппый (1882-1947) буолуохтарын сөп. Манна, былыргы бөҕөстөр билиҥҥилэр курдук таһымнарын куруук тута сылдьыбаттарын, биирдэ эмэ мөлтүүллэрин-ахсыылларын, эбэтэр, күүстэрэ-күдэхтэрэ таһынан-таһымныыр кэмнэрдээҕин умнумуохха! Атыннык эттэххэ, уларыйа турарын быһыытынан, чопчу, хайдах да тэҥнэммэт. Тэҥнээһин — субьективнай!
Өссө Бүлүү улууһун киһитэ, сэриигэ баран өлбүт Кириллин — Сэдэх (1910-1943), «сэрии иннинэ Бүлүү эҥэригэр саамай күүстээх киһи эбитэ буолуохтаах,» — диэн кырдьаҕастар сэрэйэр киһилэрэ. Уонна хаҥаластар В.Д. Семенов — Баһыы Баһылайдарын (1904-1977) киллэриэххэ сөп. Били, Каландарашвили саамай күүстээх 17 курдаһан тустааччыларын 1922с. кыайталаабыт, оччолорго сокуоннай сааһын туола илик уол.

Ылдьаа КУОЛАҺАП.

Редакцияттан: Көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, географическай наука кандидата Николай Петрович Босиков 2000 сыллаахха “Дьулурҕан” хаһыакка “Боссоойко уонна Күүстээх Уйбаан тустуулара” диэн, оҕо сылдьан Күүстээх Уйбаанныын Күөх Хонууга сүөһү харабылыгар бииргэ сылдьыспыт биир дойдулааҕа Петр Васильев оҕонньор кэпсээниттэн суруйбута. Онно Күүстээх Уйбаан Боссоойкону бүдүрүппүтүн туһунан суруллар. Ол ахтыы билигин dzulurgan.ru сайтка баар. Булан ааҕыаххытын сөп.

Оттон бу, кыраайы үөрэтээччи Ылдьаа Сэмэнэбис Куолаһап, эдэригэр Боссоойу көрбүт, кини туһунан элбэҕи билэр аҕатыттан тугу истибитин сырдаппыт. Ол тустууга Күүстээх Уйбаан татаар бөҕөһүн кытта тэҥнэспиттэр. Аахпыккыт курдук, ол татаар чопчу Боссоойко буолара быһаарыллыбатах, татаар эрэ дэниллибит.

Аны, педагогическай үлэ, спорт бэтэрээнэ Иннокентий Константинович Сивцев “Аан дойду уонна Саха сирин былыргы күүстээхтэрэ” диэн кинигэтигэр (Дьокуускай, 1992 с.), Күүстээх Уйбаан туһунан ахтыытыгар, 161 стр. “1912 сыллаах сайын Күөх Хонууга, Бодойбоҕо үүрүллэн иһэр оҕустары маныы сылдьан Боссоойкону (Эллэ Рахматуллины) кытта тустан тэҥнэспит”, диэн суруйбут.

Дьэ, Күүстээх Уйбаан Боссоойкону кытта тустуутугар, Н.П. Босиков – кыайбыт, оттон И.С. Колосов уонна И.К. Сивцев – тэннэспиттэр диэн суруйбуттар. Итиэннэ, ити татаар чопчу Боссоойко буолара биллибэт буолан таҕыста. Маны историктар, кыраайы үөрэтээччилэр туох дии саныыллара буолла? Атын суруйууларга, архыыпка, Күүстээх Уйбаан, эбэтэр Боссоойко туһунан матырыйаалларга, ити тустуу туһунан туох эмэ сибидиэнньэ баара эбитэ дуу?

“Дьулурҕан”.