Огдообо Сүүрүк

Бу ахтыыны Суотту нэһилиэгин олохтооҕо, сэрии, үлэ бэтэрээнэ, 1914 сыллааҕы төрүөх Кириллин Иннокентий Егорович – Нуойап 84 саастааҕар, 1998 сыллаахха кэпсээбитэ.

Огдообо Сүүрүк — бэйэтин кэмигэр түөрт атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх сүүрүк сылгы I Суотту нэһилиэгэр, революция кэнниттэн төрөөн-үөскээн ааспыта. Саха омук былыр-былыргыттан түргэн атахтаах, быһый сылгылар тустарынан араас сэһэннэри умнууга хаалларбакка үйэтитэн, кэрэ кэпсээн оҥостон кэлбит омук буолабыт.

I Суотту нэһилиэгэр революция кыайбытын кэннэ, гражданскай сэрии кэнниттэн, Дьяконов Сэмэн – Сиэнчэ Сэмэнэ өлөн хаалар. Кэргэнэ Марыыска огдообо хаалар. Сиэнчэ Сэмэнэ үүт кэрэ дьүһүннээх тыйдаах эбит. Бу тыйы Марыыска кэргэнин аймаҕар Заровняев Дьөгүөргэ – Лэппээскэ: “Аймаххын Сэмэни өйдүү-саныы сырыт диэн тыйын эйиэхэ, аймаҕа буоларын быһыытынан, бэлэхтиибин. Хайаан да ат оҥоһу”, — диэн бэлэхтээбит. Кэлин Марыыска аатырбыт кыһыл партизаҥҥа, Неустроев Миитэрэйгэ — Танайаҕа кэргэн тахсыбыт, ыал буолбут.

Лэппээс бу тыйы аттатан, айааһаан көлүнэр ат оҥостубут. Марыыскаҕа махтанан тыйын Огдообо диэн ааттаабыт. I Суотту нэһилиэгэр былыр-былыргыттан ыһыахтарга да, көннөрү сакылаакка да сүүрүк аттары күрэхтэһиннэрэн дьарыгыраллар эбит. Лэппээс бэйэтэ сүүрүк аттары баайар идэлээх киһи, Огдообо айааһанарыгар атаҕынан лаппа кыанарын бэлиэтии көрөр. Бэркэ кистээн Огдообону сүүрэргэ дьарыктыыр.

Биир сайыҥҥы киэһэ, хойут, дьон утуйбутун кэннэ, аҕыйах киһи буолан, Суоттуга биллэр икки сүүрүгү кытта икки биэрэстэ уһуннаах сиргэ сырыһыннарбыттар. Кырдьаҕас сүүрүктэри урут ыыппыттар. Кинилэр уонча саһаан тэйээттэрин кытта, сүүрээри бугуһуйан турар Огдообону түһэрбиттэр. Бастакы атахтарыгар кырдьаҕастар иннилэрин биэрбэтэхтэр. Сүүрэр суол ортотугар Огдообо кырдьаҕас сүүрүктэри куотан, биэтэккэ тахсыыга ырааҕынан кыайталаабыт. Көрбүт дьон биир бэртээхэй сүүрүктэнииһикпит диэн сүрдээҕин үөрбүттэр. Бу сүүрүүтүгэр Огдообо соноҕос, сүүрүк ат саамай үчүгэй хаачыстыбатын көрдөрбүт. Инникилээн иһэр акка сыста түстэҕинэ, үстэ-түөртэ субуруччу буурдаан инники биирдэ баар буола түһэр эбит. Чинчиһит, сылык, мындыр Лэппээс Огдообону сүүрүк буолуо диэн баайбытын түһэн биэрбэтэх. Дьэ, мантан ыла, элбэх сыл устата Огдообо соноҕос, сүүрүк ат буолан бастаан, нэһилиэгин ааттаахтарын, Бороҕон улууһун бэттэрин, туспа улуус чулуу сүүрүктэрин кытта аат-миҥэ былдьаһыыта саҕаламмыт.

Огдообо – уҥуоҕунан кыра, бэйэтин холугар арыый усталаах эрэ үүт кэрэ дьүһүннээх саха сылгыта. Бу саҕана НЭП программата Саха сиригэр күннээн бара турар кэмэ. Сүүрүк аттаах дьон түмсэ түһээт, улахан сакылаакка хаһан, ханна баҕарар сүүрдэллэрэ көҥүл эбит. Чугас эргин буолбут ыһыахтарга Огдообо соноҕос биир да сүүрүгү тутуһуннарбакка кыайталыыр. Аата суола үрдээн Огдообо Сүүрүк диэн аат иҥэр. Эдэр, түргэн атахтаах сүүрүктэммит Лэппээскэ ат сүүрүүтүн сөбүлээн тэрийээччилэр күнүстэри-түүннэри тиэстэллэр. Чугас сытар ыаллыы улуустар сүүрүктэрин кытта Огдообо Сүүрүгү кытыннараары сүбэлэһии бөҕө буолар. Лэппээс да аккаастаммат. Онон Огдообо Сүүрүк уонна Наскыыр Элэмэһэ диэн сүүрүк буоланнар, Тулагы-Киллэм Афанасьевтарын икки сүүрүктэрин кытта сырсаллара быһаарыллар.

Сүүрүү саас, кулун тутар ый бүтүүтэ, Тулагыга буолара былааннанар. Лэппээс оҕонньор аттарын бэркэ кичэйэн баайар. Сураҕын иһиттэҕинэ, Афанасьевтар былыргы төрүттэрин саҕаттан ат сүүрдүүтүнэн дьарыгырбыт дьон эбит. Кинилэр сиэнчэр хааннаах, сэлиик боруода сүүрүктээхтэр. Онтукалара чугас эргинээҕилэрин кыайталаан, аатыра сылдьар кэмэ. Маны таһынан, киниэхэ кыранан хотторор, Афанасьевтар төрүт сыдьаан үөскэппит сахаларын сүүрүгэ баар. Ол иһин Суоттулары икки сүүрүктээх кэлэҕит, икки биэрэстэ уһуннаах сиргэ аттарбытын сырыһыннарабыт диэбиттэр. Афанасьевтар аттарыгар эрэнэн, сүүрүү ахсын үс төбө ынах сүөһүнү туруорар буолбуттар. Суоттулар иккилии төбө ынах сүөһүнү бириис туруорарга сүбэлэспиттэр. Улахан уксуулаах сүүрүү буолара, ат сүүрдүүтүн сөбүлээн көрөөччүлэргэ эрдэттэн иһиллибит. Сүүрүү буолуон инниттэн уксааччы дьон сүүрүк аттары чинчилээри, хайдах туруктаахтарын билээри Суоттунан, Тулагынан сыбыытаһыы элбээбит.

Өр күүттэрэ барбатах, аттар сүүрэр күннэрэ үүммүт. Ат сүүрүүтүн көрөөрү оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ киһи бөҕө мустубут. Дьахтар аймах да кэмэ суох элбэх кэлбит. Ат сүүрүүтүн саха омук сөбүлээн көрөр оонньуута буоллаҕа. Оччолорго билиҥҥи курдук сүүрүк аттар эргииргэ (кругка) сүүрбэттэр. Анал кэпсэтии, сүбэлэһии быһыытынан суол устун көнө сиргэ сүүрэллэрэ. Бастакы сүүрэр аттары түһэр биэтэктэригэр сиэтэн илпиттэр. Огдообо Сүүрүк Афанасьевтар сиэнчэр аттарыттан быдан кыра буолан, дьон үксэ дубуйуомнуу-дубуйуомнуу сиэнчэр сүүрүгү ылбыттар. Суоттулар бэйэлэрин соноҕосторугар куттана-куттана уксубуттар. Сүүрүктэр тэҥҥэ түспүттэр. Афанасьевтар сүүрүктэрэ ылан барбыт. Уонча саһаан атан аппас гыннарбыт. Көрөн турбут дьон: “Суоттулар сүүрүккүт хаалла! Аны ылара суох. Биэтэккэ тахсыар диэри сүүсчэкэ саһаанынан кыайыа” дэспиттэр. Суоттулар утары тугу да саҥарбатахтар. Суолларын ортотун ааһыыларыгар Огдообо Сүүрүк Афанасьевтар сиэнчэр боруода сүүрүктэрин чугаһатан, ат устатынан эрэ хаалан испит. Көрөөччүлэр бары сэргэхсийбиттэр. Аттарыгар ыалдьан хаһыы бөҕөнү түһэрбиттэр. Биэтэккэ тиийиигэ сүүсчэкэ эрэ саһаан сир хаалбыт. Огдообо Сүүрүк Афанасьевтар сиэнчэр хааннаах боруода сүүрүктэрин ситэ баттаан ылан, иннигэр түспүт.

Улахан уҥуохтаах, бөдөҥ-садаҥ көстүүлээх сүүрүккэ холоотоххо Огдообо, омуннаан эттэххэ, кулунчук  саҕа бэйэтэ инникилээн сүүрэн бытаттаан испит. Сүүрдээччи уолаттар биэтэк чугаһаан аттарын харса суох таһыйбыттар. Огдообо сүүрэр тэтимин өссө эбэн биэрэн, уонча саһаан ырааҕынан кыайан тахсыы биэтэккэ урут кэлбит. Суоттулар, бороҕоттор сүүрүктэрэ кыайан үөрүү бөҕөнү үөрбүттэр. Көрбүт дьон сэнээбит аттарын хайгыыртан солото суох буолбуттар. Бу арҕаа эҥэргэ ылбыт бастакы кыайыыта Огдообо Сүүрүк аатын өссө үрдэппит.

Иккис сүүрүктэр түһүү биэтэккэ сиэтиллэн барбыттар. Суоттулар биир биллэр, саастаах сүүрүк аттара Наскыыр Элэмэһэ уонна Афанасьевтар саха боруода сүүрүктэрэ. Бу сырыыга ыалдьааччылар дубуйуома суох, тэҥ кыахтаах сүүрүктэр диэтэхтэрэ, туруорута уксубуттар. Сүүрүктэр сүрдээҕин бугуһуйан, мөхсө-мөхсө түһүү биэтэккэ барбыттар. “Аттар түстүлээр!!!” – диэн ыһыы буолбут. Хара түһүөҕүттэн суолу ылан барбыт Наскыр Элэмэһэ холкутук кыайан, дойдутун дьонун үөрдүбүт. Заровняев Лэппээс икки ата иккиэн кыайан үөрүү улахана үһү.

Сүүрүктэрэ кыайбыт суоттулар үгүс сүүйүүлээх дойдуларыгар кэлбиттэр. Баай, кыахтаах Афанасьевтар сүүрүктэрэ хотторон кыһыйыы бөҕөнү кыһыйбыттар. Саҥа сүүрүк ат булунар айдааныгар түспүттэр. Огдообо Сүүрүгү кыайаарылар, ыраах Өлүөхүмэ умнаһыттан сүүрүк аты ыарахан сыанаҕа атыыласпыттар. Нөҥүө сааһыгар Суоттулары кытта кэпсэтэн, Огдообо Сүүрүгү кытта сырыһыннарар буолбуттар. Эмиэ икки биэрэстэ сиргэ. Өлүөхүмэттэн атыыласпыт сүүрүктэрэ анараа сиэнчэр хааннаах сүүрүктэринээҕэр улаханынан да, түргэнинэн да лаппа ордук буолбут. Боруобаҕа отучча саһаан кэриҥинэн кыайан саҥа хаһаайыттарын үөрпүт. Афанасьевтар кыайарга суоттаммыттар. Огдообо кинилэр сүүрүктэрин уонча эрэ саһаан сиринэн кыайбыта. Өлүөхүмэ сүүрүгэ тутуһуннарбакка кыайыа диэн бүк эрэммиттэр.

Сэлиик боруода сиэнчэр сүүрүктэрэ Суоттулар Наскыыр Элэмэһин кытта сүүрэрин быһаараллар. Эмиэ улахан сүөһүнэн туруорута, сүүрүү ахсын үстүү төбөҕө сакалааттаһан илии тутуспуттар. Сүүрүк аттаах дьон аттарын сүүрүүгэ бэлэмнээһин бөҕө буолтар. Тулагынан, Суоттунан кэлии-барыы үксээбит. Лэппээс оҕонньор хаһан да кыһамматаҕын кыһаллан, аттарын баайбыт. Өлүөхүмэ умнаһын бастыҥ сүүрүгүн кытта сырсар буолбутун биллэҕэ дии. Наскыыр Элэмэһин,  Огдообо Сүүрүгүн икки биэрэстэ сиргэ сүүрэр гына бэлэмниир. Соҕуруу Ымыйахтаах күөлүн уһаты сытар суолга кистээн, дьон көрбөтүгэр, боруобалыыллар. Аттар баайыылара ситэн, икки биэрэстэ сири өр гыммакка, олус түргэн тэтиминэн сырсан быытаттан кэлэллэр. Огдообо холкутук Наскыыр Элэмэһин кыайар.

Кэтэһиилээх сүүрүү эмиэ Тулагы Киллэмҥэ буолар. Күрэхтэһиини сүүрүктэрдээх дьон Афанасьевтар тэрийэн ыыталлар. Сүүрүктэр былырыын сүүрбүт суолларын устун сырсар буолбуттар. Аттар сүүрүүлэрин көрөөрү үтүмэн элбэх киһи мустубут. Сахатыттан нууччаҕа, татаарга тиийэ. Уксуу бөҕө буолбут. Дьон үксэ Афанасьевтар Өлүөхүмэ умнаһыттан аҕалбыт сүүрүктэригэр дубойуом уксубуттар. Сирэй-сирэйгэ уксан баран, Суотту сүүрүгэр Огдообоҕо уоннуу саһаан сири манньа биэрэллэрэ үһү. Ол аата, Огдообо Сүүрүк сүүрбэ хаамыы иһинэн кэллэҕинэ, кини диэки буолан уксубут киһи кыайыахтаах. Аттарга уксар дьон араас усулуобуйаны бэйэлэрэ толкуйдаан, икки өттүттэн сөбүлэһэн харчыга, арыыга, сүөһүгэ уксааччылар.

Балачча өр, дьону күүттэрэ түһэн баран, сүүрүктэри түһүү биэтэккэ сиэтэн киллэрбиттэр. Онно көрдөххө, Өлүөхүмэ умнаһыттан кэлбит сүүрүк, саха киһитин хараҕа туолар көрүҥнээх сылгыта буолан биэрбит. Эчи, бөдөҥө-садаҥа, быһыыта-таһаата үчүгэйэ, көрөн-истэн дьэргэлдьитэн, сүһүөҕүн үрдүгэр үҥкүүлээн киһи сүүрүктээхпин диэн астынар сылгыта. Онно холоотоххо, Огдообо Сүүрүк быдан кыра, ол гынан баран, бары былчыҥнара толору, тып-тап көрүҥнээх, сытыы-хотуу быһыылаах. Маннык аты көрөн, сорох дьон “сырыстаҕына да сырсыан сөп сылгы эбит” дэһиспиттэр. Икки улахан сүүрүк түһүү биэтэккэ тиийбиттэр. Өлүөхүмэ умнаһын сүүрүгэ долгуйан мөхсөн түһүү биэтэктэн ат икки устата хойутаан түспүт. Үүт кэрэ дьүһүннээх Огдообо Сүүрүк суолу ылан бастаан испит. Өлүөхүмэ умнаһын сүүрүгэ өр өтөр гымматах, Огдообо Сүүрүккэ сыста түспүт. Дьэ, хатыһыы киэнэ улахана буолбут.

Балтараа биэрэстэ сиргэ дылы эрийсии кытаанаҕа, бу былаһын тухары Огдообо Сүүрүк моойдоох баһынан кыайан испит. Сүүрүүнү көрөөччүлэр тиритиэхтэригэр диэри хаһыытаспыттар. Кулун тутар ый чэки-курус  тымныытын аахсыбакка, күөмэйдэрин харыстаабакка үөгүлэспиттэр. Балтараа биэрэстэ сири сүүрбүттэрин кэннэ, Огдообо Сүүрүк ойоро дөксө эрчимирбит, тыынара кэҥээбит. Өлүөхүмэ умнаһын сүүрүгэ уоҕа хараабыт, ойоро кыараабыт, тыынара кылгаабыт, хааллар хаалан барбыт. Огдообо Сүүрүк Өлүөхүмэ умнаһын сүүрүгүн сүүрбэччэ саһаан сиринэн кыайан, тахсыы биэтэккэ урут кэлбит. Бороҕон улууһун дьоно аттара кыайан үөрүү бөҕөтүн үөрбүттэр. Сүүрүктэрин хайгыыртан солото суох буолбуттар. Бэл, хотторбут дьон Огдообо сүүрүүтүттэн сүрдээҕин астыммыттар: “Саха сылгытыгар да түргэн атахтаах, уҥмат тыҥалаах сүүрүк үөскүүр буолар эбит”, — дэһиспиттэр.

Убай Афанасьев Лэппээскэ  кэлэн эппит: “Кырдьаҕаас, былырыын күрэхтэспиттэригэр атын атаҕын биллэрбэтэххин. Ону сэрэйбэккэ киирэн биэрдибит. Чахчы, Дьөһөгөй Айыы сүүр диэн анаан айбыт сылгыта эбит. Кыайыаххын кыайдыҥ”, — диэн Лэппээс илиитин ыга тутан, кыайыытынан эҕэрдэлээн баран, иккис сүүрүүнү дьаһайа ааһа турбут.

Афанасьевтар иккис сүүрүктэрэ, былырыын сааскы сүүрүүгэ Огдообоҕо хотторбут, сиэнчэр хааннаах сэлиик боруода Наскыыр Элэмэһин кытта сырсыахтаах. Наскыыр Элэмэһэ иккис сылын, Тулагы Афанасьевтарын сэлиик боруода сиэнчэр хааннаах сүүрүктэрин, былырыын Огдообо Сүүрүккэ хотторбут сүүрүгү кытта сырсар суолларынан түһүү биэтэккэ бараллар. Көрөөччүлэр уксуу кытаанаҕа буолар. Суоттулар, бороҕоттор бэйэлэрин сүүрүктэрин ылаллар. Олохтоохтор Афанасьевтар сүүрүктэрин ордорон, бу иннинээҕи сүүрүүгэ кыайтарбыт бааттарын боруостаары харса суох уксаллар. Сотору буолаат: “Аттар түстүлээр!” — диэн хаһыы-ыһыы буолар. Сүүрэр суол былаһын тухары, сүүрүктэр олох бииргэ хатыйсан, хайалара да иннин биэрбэт дьүккүөрдээх бэрт эриһиилээх сүүрүү буолар. Олох биэтэккэ тахсыыга Наскыыр Элэмэһэ устатынан бастаан Суоттутун дьонун үөрдэр. Лэппээс оҕонньор икки сыл субуруччу, Тулагы Афанасьевтарын сүүрүк аттарын кыайан, ыраахха дылы кэрэ кэпсээн буолар.

Ол дьыл саас, Нам Үөдэйин Саҥа Арыытыгар буолбут сүүрүүгэ, бу икки сүүрүк эмиэ кыайаллар. Огдообо Сүүрүккэ чугас эргин тэҥнэһэр сүүрүк суох буолар. Инньэ гынан, Лэппээс  Огдообону сүүрдэригэр, атын сүүрүктэргэ сүүрбэлии, биэс уоннуу саһаан сири манньа биэрэ-биэрэ сүүрдэр. Манна да Огдообо аатын-суолун түһэн биэрбэккэ, наар кыайталыыр. Чугас улуустар сүүрүктэрин барыларын кыайталыыр.

Бөрө Бастаах сайылыкка Суотту нэһилиэгин улахан ыһыаҕа тэриллибитэ. Онно ыалдьытынан куораттан ыҥырыллан кэлбиттэрэ Суотту нэһилиэгиттэн төрүттээх үөрэхтээх, салайар үлэҕэ үүнэн иһэр ыччаттар: Сергей Степанович Васильев, Федот Никифорович Васильев, Дмитрий Власьевич Пермяков, Дмитрий Иванович Васильев уо.д.а. Саргылаах сайыны көрсөр ыһыах ырыатын-тойугун, үҥкүүтүн-битиитин силигин ситэрэн, киэһэ сөрүүн буолуута, ат сүүрдүүтэ ыытыллыбыта. Хас түһүмэх аайы хастыы да ат сүүрбүтэ. Бүтэһик сүүрдүүгэ, үс биэрстэ сиргэ Суотту нэһилиэгин бастыҥ үс сүүрүк аттара сүүрүөхтээхтэрэ. Төрдүс атынан Огдообо биэс уон саһааны, ол эбэтэр, сүүс миэтирэни сүүрбүттэрин кэннэ биэтэктэн түһүөхтээҕэ.

Саха дьоно барахсаттар былыр-былыргыттан өбүгэлэрин үгэс оҥостубут үтүө ооньууларын сүргэлэрэ көтөҕүллэн туран көрөр үгэстээхтэр. Онон бу олус интириэһинэй усулуобуйалаах сүүрүүнү долгуйа кэтээн көрбүттэрэ. Үс сүүрүк биэтэктэн тэҥҥэ түһэллэр, кинилэр сүүс миэтирэ сири өр гыныахтара дуо? Аттар кэлээттэрин кытта, 100 м бэлиэ сиргэ турбут киһи былааҕынан охсор. Маны көрөн турбут Лэппээс, бэйэтэ да аттар сүүрбүттэрин көрөн бугуһуйан турбут атын тэһиинин төлө тутар. Ону эрэ күүтэн турбут Огдообо Сүүрүк ыппыт охтуу биэтэктэн сулбу түспүт. Өр-өтөр гыммакка, сир ортотугар инники түспүт үс сүүрүгү сититэлээн куотан, биэтэккэ лаппа ыраах хааллартаан бастаан кэлэр. Көрбүт дьон Огдообо сүүрүүтүн сүрдээҕин астынан кэпсээн оҥостоллор.

Огдообо Сүүрүк элбэхтэ ыраас суолга сүүрбүтэ. Ол тухары биирдэ да туораабакка, охтубакка, этэҥҥэ сүүрбүт сүүрүк ат буолар. Оччолорго сүүрүктэргэ анал суол оҥоһуллубат этэ. Аны түһүү биэтэктэн мөхсүбэккэ үчүгэйдик түһэрэ. Атын сүүрүктэр курдук өрө мөхсө сылдьыбат этэ. Оннук көнө сүрүннээх үтүөкэн сүүрүк үөскээн ааспыта.

Огдообо Сүүрүк саамай тиһэх, улахан кыайыыта 1936 сыллаахха, күһүн, Мүрү Чараҥар ыытыллыбыт ыһыахха буолбута. Бу ыһыахха Дьокуускай куораттан ыалдьыттыы П.А. Ойуунускайдаах элбэх буолан тахсыбыттара. Дьон-сэргэ кэмэ суох мустубута. Саха сирин бас-көс киһитин көрөөрү уонна тылын-өһүн истээри тоҕуоруһа мустубуттара. Ыһыах олус бэркэ барбыта. Киэһээлик ат сүүрдүүтэ буолбута. Саха сирин салайааччыта П.А. Ойуунускай ат сүүрүүтүн көрөөрү, бэркэ сүргэтэ көтөҕүллэн баара.

Оччолорго мин, турбут киһи, бу ыһыахха баарым. Ат сүүрдүүтүгэр кыттаары чугастааҕы улуустар сүүрүк аттарын аҕалбыт этилэр. Биһиги, Суоттулар, Огдообо Сүүрүкпүтүн төһө да сааһырдар сырсар ини диэн санаалаахпыт. Майаҕастан Чараҥныыр суолунан аттар сырсыахтаахтар. Үс биэрэстэ сиргэ сүүрүү буолла. Элбэх ат бииргэ сүүрэр буолан, уксааччылар талар сүүрүктэрэ үгүс этэ. Сүүрүктэр түһүөхтээх биэтэктэрэ, тахсыы биэтэккэ турар дьоҥҥо чуолкай көстүбэт. Кэтэһии-манаһыы буолла. Сотору соҕус буолан баран: “Аттар түстүлээр!” — диэн хаһыы буолла. Өр кэтэһиннэрбэтилэр, сүүрүктэр биир бөлөх буолан сырсан иһэллэрэ көһүннэ. Арай, мин көрдөхпүнэ, инники бөлөххө Огдообо көстүбэт. Олох атын дьүһүннээх сүүрүктэр сырсан быыппастан иһэллэр. Долгуйуу улахан. Оттон өйдөөн көрбүтүм, Огдообом икки инники иһэр аты сититэлээн иккис таҕыста. Бастаан иһэр ат Огдооботтон уонча хаамыы тэйиччи иһэр. Биэтэккэ турар дьон хаһыыта Мүрү Эбэ иһигэр дуорайан олорор. Тахсыы биэтэк олох чугаһыгар Огдообо инникилээн испит акка сыста түстэ да, үгэһинэн үстэ-түөртэ буурдаан, ньылбы көтөн устатынан кыайан таҕыста. Улууспут дьоно, аттара кыайан үөрүү-көтүү бөҕө. Дьон-сэргэ кыайыылаах сүүрүгү Огдообону батыһа сылдьан көрөллөр. Уксан кыайбыт да, кыаттарбыт да дьон.

Былатыан Ойуунускай сүүрүү кыайыылааҕын Огдообону бааллан турдаҕына, эргийэ хаама сылдьан болҕойон көрбүт. Олуһун астынан, хайҕаабыта үһү. Бу улахан дорҕоонноох кыайыытын кэнниттэн Огдообо Сүүрүгү хайҕааһын киэҥ сиринэн тэнийбит. Аатырбыт сүүрүктэрдээх, ат баайааччы Лэппээһи, күндүлээччи-маанылааччы дэлэйбитэ. Лэппээс кэнники арыгыны аккаастаммака иһэр буолбут. Кинилэр олохторо Соҕуруу Ымыйахтаахха баар.

Арыгыга ылларбыт Лэппээс сороҕор, атыгар да кыһаммат кэмнэрдээх буолбут. Ол гынан баран, айылҕаттан айдарыылаах  сүүрүк сүүрэр кэмэ кэллэҕинэ, бэйэтин бэйэтэ бааллар идэлэммит. Ол курдук, аһыырыттан ордугу аһаабат, уулуруттан ордугу уулаабат сылык эбит. Лэппээс итирик кэмигэр эмээхсинэ маанылаан, отун дэлэччи биэрэр. Уулатарыгар Огдообону ойбоҥҥо үүрэн эрэ кэбиһэр. Соҕуруу Ымыйахтаах күөлэ уһун синньигэс илин мыраан анныгар Өлүөнэ хочотугар баар күөл. Бу күөлү саас уһаты сүүрэн, Огдообо соҕотоҕун  дьарыктана сылдьарын элбэх киһи түбэһэ көрбүт. Оннук ис иһиттэн уратылаах ат үөскээн ааспыт. Бэйэтин билинэн аһыыр уонна дьарыктанар буолан, иччитэ Лэппээс сыыһа-халты туттуутун билиннэрбэккэ, наар кыайыы көтөллөммүт.

Кырдьаҕас сүүрүгү дьоно бэркэ маанылаан туппуттар. Биир кыһын Лэппээс ыраата, өр буола айаҥҥа барбыт. Атын Огдообону аһат диэн Бөлөҕөс арыыга кыстаан олорор Парников Сэмэҥҥэ — Мэнэй Сэмэҥҥэ хаалларбыт. Мэнэй Сэмэн Огдообону бэркэ аһатан кыстаппыт. Чугас эргин сылдьарыгар көлүнэр эбит. Огдообо Сүүрүк сыарҕатыгар эмиэ бэрт. Чугас эргин киниэхэ тэҥнээх айаннаах ат суох.

Дьэ, оннук үчүгэйдик кыстаан, саас күн уһууругар тиийбиттэр. Огдообо Чараҥ ыһыаҕар кыайбыт кэмин нөҥүө сылыгар, ким да үөйбэтэх түбэлтэтэ буолбут. Биир күн, Мэнэй Сэмэннээх күнүскүлэрин аһаары олордохторуна, ырыган баҕайы хара элэмэс аттаах ыалдьыт кэлбит. Урут олох көрбөтөх киһилэрэ. Аһыы олорон бу киһи Тулагыга олорорун туһунан кэпсээбит. Хас да үүт быһаарар сэппэрээтэрдээҕин, ону атыылаһар киһи баар буоллаҕына сөбүгэр сыанаҕа атыылыан сөбүн кэпсээбит. Бу Матталаан иһэн, ата мөлтөх буолан хонон ааһар буолбут. Маны истэн Мэнэй Сэмэн (ааттыын Мэнэй киһи) өрө көрө түспүт. Сэппэрээтэр сураҕын истэн сүргэтэ көтөҕүллүбүт: “Дьэ, доҕоор, мин атыылаһабын. Билигин күн эрдэ. Тулагыга баран кэлиэх. Миэхэ аатырбыт сүүрүк Огдообо баар. Бу икки ардыгар өр буолбаппыт. Киэһэ аһылыгы баттаһа эргиллиэхпит. Эн атыҥ манна хаалын, сынньаннын. Сарсын Матталыаҥ буоллаҕа”, — диэбит.

Ыалдьыт да улгум уол оҕото буолбут. Сөбүлэспит. Оҕонньор тахсан Огдообону анал сыарҕатыгар көлүйбүт. Ыалдьыт атын далга ыытан баран, күөх оту дэлэччи ыһан биэрбит. Мэнэй Сэмэн ыалдьытынаан Тулагыга сэппэрээтэр аҕала барбыттар. Аара ханна да тардыллыбакка, кудуччу айаннаан Тулагыга тиийбиттэр. Биир улахан баҕайы дьиэ таһыгар ыалдьыта ыйан тохтоппут: “Эн манна күүт. Мин билигин ампаарбыттан сэппэрээтэрбин таһаарыам”, — диэбит.

Мэнэй Сэмэн Суоттуга дэлэйэ илик сэппэрээтэрдэнэр киһи буоллум диэн үөрэ саныы, сыарҕатыгар олорон хаалбыт. Ыалдьыта дьиэҕэ киирэн өр буолбатах төннөн кэлэн: “Сатана дьахтара, ампаарбыт күлүүһүн хаалларбакка сиэбигэр уктан, бөһүөлэк уһугар олорор аймахтарыгар күүлэйдии барбыт. Эн манна күүт. Мин билигин эмээхсиммин тиэйэн кэлиэм, аккын аҕал”, — диэбит.

Мэнэй Сэмэн, өс киирбэх, сыарҕаттан түһэн, атын муоһатын ыалдьытыгар туттаран кэбиспит. Киһитэ сыарҕаҕа олоро түһээт, Огдообо Сүүрүгү тус соҕуруу салайа тардаат, айаннатан кудулута турбут. Мэнэй Сэмэн киһим билигин кэлиэҕэ дии санаан күүт да күүт. Киһитэ мэлигир. Таһырдьа балай эмэ өр күүтэн баран, ыксаан дьиэҕэ киирэн киһитин сураспыт. Онуоха дьиэлээхтэр, олус соһуйбуттар: “Ити киһи манна олох да олорбот. Тулагы киһитэ буолбатах, айан киһитэ. Олох билбэт киһибит киирэн, көрдөһөн, биир чааскы тымныы чэй иһээт, аантан төннүбүтэ. Бу эргин суох киһи”, — дэспиттэр.

Дьиэлээх киһи Мэнэй Сэмэнниин бөһүөлэги биир гына кэрийбиттэр да, киһилэрин булбатахтар. Эгэ, Огдообо Сүүрүк көстүө дуо? Мэнэй Сэмэн хайыай, бу ыалга хонон баран, нөҥүө күнүгэр Суоттулуур. Айан дьонугар түбэһэн, киэһэ биирдэ дьиэтин булар. Суоттулар ааттаах сүүрүктэрэ Огдообо сүтэн айдаан бөҕө буолар. Ирдэһии, көрдөөһүн күнү-дьылы ылар. Мэнэй Сэмэн кырдьар сааһыгар кыбыстыылаах суолга киирэр. Айантан эргиллэн кэлбит Лэппээс оҕонньор ата сүтэн сүрдээҕин хомойор. Көрдөһөн  көрөр да мэлийэр. Ыксаан, чугастааҕы улуустарга билэр дьонугар илдьит ыыталыыр. Туһа суох. Огдообо Сүүрүк сурахтыын сүтэр. Суоттулар аны Огдообо көстүбэт буолла диэн олордохторуна, балтараа сыл буолбутун кэннэ, Чурапчы улууһуттан Лэппээһи үчүгэйдик билэр дьонтон: “Атын манна баар. Сүүрэн кыайталыы аҕай сылдьар” диэн илдьит кэлэр. Бу үтүө сураҕы истээт, Лэппээс оҕонньор доҕор киһилээх Чурапчылыыр. Ол тиийэн Огдообо Сүүрүгү булан, акка холбонон дойдуларыгар Суоттуга аҕалаллар.

Огдообо Сүүрүк туһунан Чурапчылар маннык кэпсээбиттэр. Саас сыарҕа суолун алдьаныан эрэ иннинэ Чурапчы икки ыаллыы нэһилиэктэрэ ат сүүрүүтүн тэрийбиттэр. Үс сүүрүк ат сакылаакка сүүрүөхтээх эбит. Ат сүүрүүтэ буолаары турдаҕына биир билбэт киһилэрэ, айан киһитэ “мин аппын эмиэ киллэрин”диэн көрдөспүт. Сыарҕаҕа көлүллэн турар үүт кэрэ дьүһүннээх аты ыйан көрдөрбүт. Ону аттаах дьон сэнии көрөн сөбүлэспиттэр. Айан киһитэ атын бэйэтэ сүүрпүт. Бу киһи ата олохтоохтор үс сүүрүктэрин олох тутуһуннарбакка кыайталаан, сүүрүүнү көрө кэлбит дьону барыларын соһуппут. Сакылааты айан киһитэ ылбыт. Сайыҥҥы сүүрүүгэ бэлмнэнээриҥ, эмиэ кэлиэм диэбит.

Сайыҥҥы ыһыахха буолбут ат сүүрүүтүгэр бу киһилэрэ кэлэн эмиэ кыайбыт. Кини атын Чурапчы биир бэрдэ ыарахан сыанаҕа атыылаһан ылбыт. Бу киһи Чурапчы нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьан атыыласпыт сүүрүгүнэн хас да ат сүүрүүтүгэр кыайталаан күннүү сырыттаҕына, Огдообо Сүүрүгү билэр дьон түбэһэ көрбүттэр. Кинилэр Лэппээс оҕонньор сүүрүгэ сүппүтүн истибит буоланнар. Туох да айдааны таппакка, илдьит ыыппыттар. Лэппээс оҕонньору ат сүүрүүтүнэн “ыалдьар” дьон бары билэллэр.

Огдообо Сүүрүгү кырдьар сааһыгар уорбут, сүүрпүт уонна атыылаабыт айан киһитин чурапчылар да, суоттулар да сураһа сатаабыттар да, кимин билбэтэхтэр. Хайа улуус дьорҕоот уола Огдообону уорбута биллибэккэ хаалбыт. Бу түбэлтэ тэбиитигэр, уһугар тиийэн, Мэнэй Сэмэн хара элэмэс аттанан хаалбыт.

Огдообо Сүүрүгү үчүгэйдик көрөн-истэн, уотан баран, нөҥүө сылыгар өлөрөн сиэбиттэр. Астыы сылдьан сирийэн көрбүттэрэ: Огдообо Сүүрүк икки хабахтаах, атаҕар ордук сындааһыннаах эбит. Этэ буоллаҕына, буспутун кэннэ, эдэр сылгы этин курдук сымнаҕаһа үһү.

Бу курдук, уһун сыллар усталарыгар түөрт атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх Бороҕон улууһун улуу сүүрүгэ – Огдообо Сүүрүк барахсан олоҕо түмүктэммит.

Серафим ФЕДОРОВ, Россия уонна Саха сирин профтех үөрэхтээһинин бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун “Култуураҕа кылаатын иһин” бэлиэ хаһаайына, Суотту нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.