Манчаары уонна кини бэлиэлэрэ

Саха народнай геройа Василий Федорович Слободчиков – Хаҥалас улууһугар Нөөрүктээйи нэһилиэгэр Арыылаах диэн сиргэ 1806 сыллаахха төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Лэкэ аҕатын ууһа эбиттэрэ үһү.

Ити Арыылаах диэн алаас билигин Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар Ленин аатынан совхоз Мөгүрүөннээҕи отделениетыгар баар. Алаас арҕаа баһыгар Манчаары төрөөбүт уонна оҕо сааһын атаарбыт өтөҕүн онно бэлиэ буолан биллэ сытар. Норуот сэһэннэрин элбэхтик хомуйбут Афанасий Порядин диэн киһи онно балай эрэ өрдөөҕүтэ суруктаах баҕананы туруорбута.

Бу өтөххө биир хотонноох балаҕан уонна икки ампаар баар эбиттэр. Онно олорбут Федор Слободчиков оҕотугар Манчаары диэн таптал ааты биэрбит. Ити аат күөл кытыытыгар үүнэр мэлдьи күөх манчаары от аатыттан үөскээбит. Хагдарыйары, кэхтэри билбэт кэрэ дьикти үүнээйи аатыттан Хаҥалас улууһугар Сата нэһилиэгэр Манчаарылаах диэн алаас бэрт былыр үөскээбиттээх эбит.

Манчаары өйдөөх сирэйдээх-харахтаах, сытыы тыллаах-өстөөх, үтүө быһыылаах-майгылаах, ыраас хааннаах-сииннээх, бэрт чэгиэн-чэбдик оҕо эбит. Кини чугастааҕы оҕолору кытта кус-мохсоҕол буола, кулун куллуруһа, дьиэрэҥкэйдии, харах симсэ, хайах хостоһо оонньуура. Онуоха барытыгар баһылаан-көһүлээн оонньооччунан буолара.

Улаатан иһэн оҕолору кытта сырса, кылыйса оонньуур буолан испитэ. Итилэргэ бэйэтин саастыылаахтарыгар тэҥнээҕэ суоҕа. Ол курдук сырыттаҕына, 16 саастааҕар, абаҕата Чоочо баай атын улуустар бэртэрин кытта аат былдьаһыылаах ыһыаҕа буолбута. Чоочо сүүрүк аттара, тустуук дьонноро кыайтаран, кыһыйан олороро. Онуоха Чоочо Манчаары ыҥыран ылан баран: «Нохоо, эйигин атаҕынан үчүгэй дииллэр ээ, сырсан, кылыйсан, мин үтүө ааппын-суолбун көмүскээ эрэ», — диэбитэ.

Оттон Манчаары буоллаҕына, абаҕатын ынырык батталын уруккуттан сөбүлээбэт этэ. Онон сырсыыга да, кылыыга да киирбэккэ кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ. Итиниэхэ Чоочо олус уордайбыта уонна ситиһиэх буолан сааммыта. Инньэ гынан кыраттан сылтаан уордаах тойон Манчаарыны «Нэһилиэк үөрэҕэ» диэн ааттаан таһыттарбыта.

Онтон ыла Манчаары батталлаах баайдары утары күүрээннээх охсуһууга туруммута…

1826 сыллаахха Тобольскайдааҕы түрмэттэн күрээн кэлбитэ. Ол кэнниттэн хаста да көскө, хаатырга үлэтигэр сылдьыбыта, олортон эмиэ күрэтэлээн испитэ. Кини хас күрээтэҕин ахсын, баайдар уйаларыгар уу киирэрэ. Ордук 1833 с. сайын Манчаары «баарын» биллэрбитэ. Бэйэтин биир санаалаахтарын кытта Хаҥалас, Мэҥэ, Боотурускай, Дүпсүн улуустарын баайдарыгар хоромньулаах сабыта түһүүлэри оҥортообута. Чоочо 22 ынах сүөһүтүн, 7 сылгытын өлөрбүтэ, элбэх кэбиһиилээх отун умаппыта.

// Бөрөлөөх ампаара. Петр Павлов хаартыскаҕа түһэриитэ. 2020 сыл сайын. 

Манчаарыттан куттанан баайдар ытыалаһарга аналлаах чуолҕаннардаах ампаардары тутаттыыр буолтара. Снимокка көстөр ампаар олортон биирдэстэрэ. Ити Уус Алдан оройуонугар «Октябрь» колхозка Бөрөлөөх диэн сир хоту өттүгэр, Афанасьевтар олохторугар, билигин да турар.

Манчаары сылдьыбыт сирдэрэ умнуллубакка норуот кэрэ кэпсээнигэр киирэ сылдьаллар. Мин сүүрбэттэн тахса сыллааҕыта Уус Алдан оройуонугар, Баатаҕай нэһилиэгэр Ньэгэркээйи диэн сиргэ, Капитон Слепцов өтөҕүн оннун көрө бара сылдьыбытым. Онно Манчаары 1833 с. балаҕан ыйын саҥатыгар икки табаарыстаах сылдьыбыт эбит. Миигин П.П. Белолюбскай диэн бэрт кырдьаҕас оҕонньор сирдээн илдьибитэ. Кини: «Дьэ бу баар, Хаппытыан кинээс киэҥ балаҕанын онно. Балаҕан илин диэкинэн ааннаах этэ. Манан Манчаары Баһылай батыйатын туппутунан көтөн түспүт. Оттон ампаарын онно, умуһаҕын омооно бу бааллар. Манчаары Хаппытыан кыыһын Күөх Кэтириинэни бу тиэргэнтэн илдьэ барбыт. Кини сылгыһыт уолаттары көрсүбүт илин тыата оол көстөр», — диэбитэ.

Ити оҕонньорбун быйыл эмиэ көрүстүм. Кини 110 сааһыгар тиийбит. Оттон сап саһарҕай баттахтаах хос сиэнэ кыысчаан оскуолаҕа киирэрэ чугаһаабыт.

Норуот сэһэнигэр кэпсэнэринэн, биирдэ Манчаарыны илин ыраах тыаттан тутан түрмэҕэ киллэрэн иһэллэрин туһунан сурах куорат олохтоохторугар тарҕана охсубут. Онуоха куорат дьоно үксэ тойоннуун-хотуннуун, оҕолуун-уруулуун аатырбыт Манчаары Баһылайы көрөөрү, маанытык таҥнан Манастыыр күөлүн кытыытыгар киирбиттэр. Онно көрдөхтөрүнэ, хас да казактар улахан оҥочонон Манчаарыны биэрэккэ аҕалбыттар. Онуоха Манчаары мустубут дьоҥҥо ырыа ыллыырга көрдөспүт. Көҥүллээбиттэр.

Кини оҥочоҕо туран сөҥ, нүһэр куолаһынан, куорат олохтоохторун көрсүһэн, бу курдук ыллаабыт:

Дьэ, дуо!

Доҕоттоор!

Ыспыраабынньык тойон

Ыган тиийэн кэллэр,

Бу курдук хойуутук

Мустуох этигит дуо?

Манчаары барахсан

Үөскүөхпүн да үөскээн

Төрүөхпүн да төрөөн

Сылдьар эбиппин, оҕолоор!

Дьоллоох-соргулаах

Дьокуускайым дьоно,

Бука барыгыт,

Дорообото тутуҥ эрэ!

Итиннэ көрдөхтөрүнэ Манчаары бэрт ыраас хааннаах-сииннээх, үчүгэй куоластаах киһи эбитэ үһү.

1841 сыллааҕы саас Манчаары Бүлүүгэ олохтоох Анисим Тимофеев диэн эбэҥки киһитинээн Нерчинскэйдээҕи хаатырга үлэтиттэн күрээбиттэр. Кинилэр сайын Витим өрүһүгэр тиийэн кэлбиттэр. Онно буордаах хайа чабырҕайыгар, өрүстэн үөһэ көстөн турар гына, бэлиэ туруорарга санаммыттар. Иккиэн биирдии мас кириэһи оҥорбуттар уонна ким төһө кыайарынан иһирдьэ анньарга соруммуттар. Эбэҥки арыыйда иһирдьэ анньыбыт. Ити хайа билигин Манчаары хайата диэн ааттанар. Кини Воронцовка дэриэбинэ утарытыгар, үөһэ соҕус, өрүс хаҥас биэрэгэр турар.

Манчаары көскө олорон 1870 сыллаахха Бүлүү уокуругар Марха улууһугар 1 Бордоҥ нэһилиэгэр өлбүтэ. Кинини Малдьаҕар эбэтэ диэн сиргэ, Сайыы Айаҕа диэн миэстэҕэ көмпүттэрэ. Ити билигин Ленинскэй оройуон сирэ.

И.БЕРЕЗКИН.

«Бэлэм буол» хаһыат 1967 сыл алтынньы 15 күнүнээҕи нүөмэриттэн.