Майаҕатта Бэрт Хара бэлиэ маһа

Саха бииһэ түстэммит, төрдө-ууһа төрүттэммит төлкөлөрө төрөлүйэ элбииригэр, урааҥхай уустарын уйгулаах түһүлгэлэригэр, саргылаах ыһыахтарыгар Бэрт Хара ыҥырыылаах ыалдьыт буолан, көргө-нарга, сүргэтэ көтөҕүллэ сылдьар.

Түһүлгэҕэ төбүрүөннээн аһааһын бүтүүтэ, көрдөөх-нардаах күрэхтэһиилэр саҕаланнылар. Бэрт Хара илии-атах оонньуутун көҕүлээччи-тэрийээччи буолла.

Атах оонньуутун саамай бүтэһигэр – Бэрт Хара оонньуутун – түһүлгэни төрүттээччилэр, оонньууну тэрийээччилэр анаан-минээн аакка-суолга, кэнэҕэски кэнчээри ыччакка кэпсээн буоллун диэн, бэлэмнээн бардылар.

Кыыс Хаҥа сайылык орто состуойуттан саҕалаан, халдьаайыттан куула диэки үс тоҕус табаны үөл үөл дьылҕаннарга эпсэри баайдылар. Түһүү табаны муоһуттан тутан Долгуйбат оҕонньор дабдаллан турда. Тахсыы туос бүтэһик түһүүтүгэр кыталык маҥан буур табаны моонньуттан кууһан Хахсаат кырдьаҕас манабыл буолан, хоноччу тутунна. Түһүлгэ дьоно “туос” табалары утары, тоҕой тыа курдук, сэһэлии муһуннулар. Түһүүттэн түһүүгэ, үктэлтэн үктэлгэ кэтээн көрөөччүлэр, мындыр быһаарыылаахтар баар буолуллар.

Бэрт Хара халдьаайы тыа саҕатыттан тилэҕин тыаһа битигирээн, икки ньилбэктэрэ, харылара өрүтэ күөрэлдьийэн өр-өтөр гыммата, субу тиийэн кэллэ. Долгуйбат оҕонньор маҥнайгы тутан турар табатын таһыгар тыастаахтык тирэнээт, тоҕус туоска кылыйан кыыралдьыйда. Дьороҕор сотолоро, эрдии курдук уһун илиилэрэ маҥнайгы туостан өрө көтөн, ыраахтан көрдөххө дьону үрдүнэн көтүөлүү дайар. Тоҕус туоска кылыйаат, онтон салгыы ыраах-ыраах уурталаан ыстаҥалаан ыллаҥалатта. Ыстаннаҕын аайы кэҥэтэн, табалар бааллыбыт дьылҕан мастарын аһары түһүтэлээтэ, барар омунугар турар дьон таҥастарын, холорук тыал киһини эрийэринии, илибирэччи хамсатта. Ыстаҥалаан бүтээт, аны тоҕус туоска тохтоло суох куобахтаан куһурҕатта. Туостар ходуһа лыаҕыныы ыраах салгыҥҥа кыырайа, тэлээрэ көтөллөр. Икки атаҕын холбуу тутан быыппаста ойуолуур эрчимигэр көбүөр кырыс иһэх буолан эһиллэ истэ.

Туос бүтүүтэ, мустубут кэтээччилэр чарапчыланан көрбүттэрэ, хардааччы хааннаах Хахсаат кырдьаҕас моонньуттан кууһан турар, кыталык маҥан буур табатын инниттэн Бэрт Хара салгыҥҥа күүскэ иэҕиллэ түһээт, буурдаан бурҕас гыннарда.

-Оо, Бэрт Хара буурдаата!

-Куула саҕатыгар тиийдэ, сайылыкпытын туораата! – көрөөччүлэр омуннаахтык аймана түстүлэр.

-Быччыҥнаах быһыйын, иҥиирдээх бастыҥын Бэрт Хара оонньуутун, мутугунан быраҕар муҥур үйэбитигэр көрөн астыннбыт, — диэн ыраахтан кэлбит ыҥырыылаах ыалдьыттар бэри диэн бэркиһээн, уос номоҕо оҥостубутунан бараллар.

Үс тоҕус туоска субуруччу тохтоло суох түспүт Бэрт Хара, сайылык куула саҕатынан салгыы сиэлэн дэгэһийдэ. Ол иһэн куула кытыытыгар ойдом үүнэн турар эдэр бэһи умнаһын хаба ортотуттан харбаан ылаат, буордары-сыыстары логлу тардан ылан, түһүлгэ дьонугар утары тиийэн кэллэ. Бар дьон силэллэн биэрдилэр. Хойуу лабаалаах бэһи иннигэр тутан туран, саҥалаах буолла.

Күндү көй дьонум көрө-өйдүү сылдьаргытыгар, ыраахтан ыҥырыылаах ыччат-билэ удьуордарбыт оҕо саастарыттан оонньууну олохтуулларыгар, үйэ-саас өбүгэлэр үгэстэрин үтүө өттүн өйдөбүнньүк оҥостоллоругар бэс маһынан бэлиэ туруорабын, — диэн баран, буурдаабыт буоругар дириҥник батары анньан олордор. Силиһин көннөрөн, мас төрдүс буорунан саба тарыйар.

Онтон бэттэх Бэрт Хара олорпут бэс маһа силиһэ-мутуга силигилээн, сиэмэтэ-туораҕа дэлэйэн, баараҕай мас буола үүммүтэ үһү дииллэр. Үс тоҕус туоска оонньуур идэтэ илин-арҕаа улуустарынан тарҕанан, быһыйдар бастыҥнара быһаарыллар, иҥиирдээхтэр инникилэрэ кэмнэнэр буолан барбыт.

Дьэ, ол да иһин, күн бүгүн даҕаны Кыыс Хаҥаҕа кэллэххэ:

“Дорообо Кыыс Хаҥа сайылык,

Бэрт Хара тэҥнэммит

Баараҕай бэс маһа”,

-диэн этэллэр.

“Дьулурҕан”.

Мария Васильева хаартыскаҕа түһэриитэ.

1993 сыллаахха тахсыбыт Н.С. Пестряков “Майаҕатта Бэрт Хара” диэн кинигэтиттэн.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.