Хапсаҕайбытын харыстыаҕыҥ, эбэтэр сүрүннүүргэ уолдьаста!

 

Ханнык баҕарар омук бу сиргэ сиик курдук симэлийэн хаалбатын туһугар, хараҕын харатын курдук харыстыахтаах сүрүн тулааһыннарынан, ол эбэтэр тойон баҕаналарынан: историята, төрөөбүт тыла, төрүт итэҕэлэ, сиэрэ-туома уонна үйэлээх үгэстэрэ буолаллар. Бу тулааһыннартан биир ханныга эмэ айгыраата даҕаны, атыттара эмиэ тэҥҥэ кэбирииллэр. Глобализация далааһыннаахтык ыгар уонна суурайар кэмигэр, биһиги бу тулааһыннарбыт тула ыга сомоҕолоһон биир ньыгыл буолуохтаахпыт өйдөнөр. Арай, үгүс кэпсэтии тахсар даҕаны, үксэ салгыны эрэ хамсатан баран таах хаалар. Оттон үчүгэй даҕаны, мөкү даҕаны барыта кыраттан саҕаланар.

Мин бүгүн сахалар төрүт оонньуубут хапсаҕай туһунан санаабын үллэстиэхпин баҕарабын. Хапсаҕай – өбүгэлэрбит биһиэхэ бэлэхтээн хаалларбыт эйэлээх күөн көрсүүлэрин көрүҥнэрэ. Ханнык даҕаны киһи тус өбүгэлэриттэн хаалбыт өйдөбүнньүк малларыгар харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, бэйэтин оҕолоруттан саҕалаан сиэннэригэр бэриллэн иһэригэр санаатын уурар. Оттон былыргы өбүгэлэрбит үйэлээх бэлэх гынан хаалларбыт хапсаҕайдарыгар биһиги, бу кэмнээҕи дьон, сыһыаммыт хайдаҕый?

Ааспыт кэмҥэ төннөн ылар буоллахха, Сэбиэскэй Сойуус кэмигэр, хапсаҕайбыт син сахалыы итэҕэл, сиэр-туом кэриэтэ улаханнык көйгөтүллэ сылдьыбыта. Арай, Үөһээ Бүлүүгэ эрэ, ханнык да кэми аахсыбакка хапсаҕайы өрө тутан, ыһыахтарыттан саҕалаан сылга иккилии улахан күрэхтэһиилэри ыытан, бу көрүҥмүт тыына уостарын быыһаабыттара. Ол даҕаны иһин, билигин бу улуус хапсаҕай түөлбэтинэн сиэрдээхтик ааттанар.

Хапсаҕай кэнникитин даҕаны күлүккэ сылдьыах эбитэ буолуо, ону биирдиилээн энтузиастар ылсан инники күөҥҥэ таһаарбыттара. Мин бу энтузиастартан уһулуччу чорботон хапсаҕай федерациятын толорооччу дириэктэрин Алексей Егорович Мостаховы уонна спортивнай комментатор Александр Васильевич Васильевы – Көрдүгэни бэлиэтиибин. Бу икки киһи быһаччы сүүрэн-көтөн тэрийсибит үлэлэрин түмүгэр, хапсаҕай күрэхтэһиилэрэ киин улуустарга ыытыллар буолбуттара. Үгүс улуустарга бэйэлэрин турнирдара тэриллибиттэрэ. Урут хапсаҕайдьыттарынан биллибэтэх, нууччатыйа быһыытыйбыт улууска “Хаҥалас хапсаҕайа” диэн турнир тэриллэн, билигин бэрт үгүс күүстээх маастарданнылар, бу күрэхтэһии статуһа олус үрдүк буолла.

Мин Алексей Мостахов уонна биир идэлээҕим Көрдүгэн унаардаах кыһын устата, хас өрөбүллэр ахсын кэриэтэ, улуустан улууска араас таһымнаах күрэхтэһиилэри ыытан кэлэллэрин сырыы ахсын сөҕө-махтайа көрөбүн. Сааһырбыт дьоҥҥо сырыы-айан сылаалааҕа өйдөнөр. Кинилэр ону аахсыбакка түбүгүрэллэрин, хапсаҕай сонуннарын кинилэртэн быһаччы истэр буоламмын, билэ-көрө сылдьабын.

Ити курдук, хапсаҕайбыт сыыйа республикабыт үрдүнэн тэнийэн, аны аан дойдуга тахсар суолу тэлбитэ. Хас да сыллааҕыта Астана куоракка ыытыллыбыт казах “корес” диэн курдаһан тустууга аан дойду чөмпүйэнээтигэр, ФИЛА ол кэмнээҕи президенэ Рафаэл Мартинетти биһиги хапсаҕайбытын көрөн баран: “Бу баар эбит, тустуу диэн. Түргэнэ, ырааһа, оннооҕор атах сыгынньах тустуохха сөп эбит. Хапсаҕай олимпийскай көрүҥҥэ киирдэҕинэ да киһи соһуйбат”, – диэн ис хоһоонноохтук эппитэ биллэр. Бу күрэхтэһии кэмигэр ФИЛА уонна “Сахаада-спорт” икки ардыларыгар түһэрсиллибит сөбүлэҥинэн, ФИЛА биһиги хапсаҕайбытын официальнай көрүҥ быһыытынан билиммитэ уонна бэйэтин кэккэтигэр ылбыта. Бу түмүгэр, хапсаҕай аан дойдуга тарҕанарыгар кыах бэриллибитэ. Биһиги специалистарбыт уонна бөҕөстөрбүт Бразилияҕа, Кытайга, Японияҕа, Литваҕа, Беларуська уонна Россия араас куораттарыгар хапсаҕайы билиһиннэрэн уонна албастарын көрдөрөн тураллар. Монголия туһунан этэ даҕаны барыллыбат.

Онон бу күҥҥэ хапсаҕайбыт далааһына кэҥээбитинэн киэн туттарга төрүөт баар. Оттон ис-испитигэр киирдэххэ барыта эриэ-дэхси дуо? Суох.

Эппитим курдук, хапсаҕайбыт сайдара уонна кэҥиирэ куһаҕана суох. Ол эрээри, кэнники кэмҥэ бу төрүт көрүҥмүтүгэр олус чэпчэки сыһыан олохтонно, онтон сиэттэрэн най барыы буолла. Билигин хапсаҕай күрэхтэһиитин тэрийэн ыытааччылар, эбэтэр сүрүн бирииһи туруорааччы спонсордар бэйэлэрин быраабылаларын талбыттарынан олохтуур буоллулар. Бастаан “хомуур хапсаҕай” диэн тэрээһин ыытыллан “һуу-һаа” буолбута. Оттон хапсаҕай диэн көрүҥ былыр үөскүөҕүттэн единоборство, ол эбэтэр, биир бииргэ күөн көрсүү көрүҥэ. Тоҕо эрэ “хомуур сумо”, “хомуур бокс”, “хомуур көҥүл тустуу”, “хомуур каратэ” диэн күрэхтэһиилэр ыытыллаллара иһиллибэт. Оччотугар, биһиги тоҕо төрүт көрүҥмүтүгэр олус чэпчэкитик, күлүү-элэк курдук сыһыаннаһабытый?! Дьоппуоннар төрүт көрүҥнэригэр – сумоҕа хайдахтаах курдук харыстабыллаахтык сыһыаннаһалларын ылан көрүөҕүҥ:

“Борца сумо называют рикиси. На русский язык это слово можно перевести как «богатырь». И действительно, чтобы самоутвердиться, сумоист должен обладать не только богатырским здоровьем, но и поистине богатырским терпением.

Жизнь борца сурова и аскетична. Связывающий свою жизнь с сумо молодой человек добровольно отказывается от многих мирских удовольствий. Его частная жизнь долго будет находиться под неусыпным вниманием тренера-наставника (ояката) и Ассоциации сумо. Забота о нравственном облике и физическом здоровье сумотори не знает границ.

Любое нарушение режима или  недостойное поведение в быту чреваты неприятными последствиями, вплоть до изгнания из сумо. Пощады могут не ждать даже великие борцы. Большого труда стоило озэки Такаханада (ныне йокодзуна Таканохана), чтобы оправдаться перед руководством Ассоциации сумо после того, как была расторгнута его помолвка с популярной актрисой Риэ Миядзава. Имя рикиси не должно быть запятнано!

Күлүү-элэк кэриҥнээх хомуур “хапсаҕайдар” бастакы тэрээһиннэрин кэннэ мин Алексей Мостаховы көрсөн, туох соруктан маннык күрэхтэһиилэр ыытыллан эрэллэрин туоһуласпытым, тохтотоллоругар модьуйан хаһыакка суруйбутум. Ол түмүгэр, хапсаҕай федерацията хомуур күрэхтэһиилэри ыытыһартан туттуммута. Онтукпут, бу кэлин хаттаан күөрэйэн таҕыста, хапсаҕай федерацията эмиэ сөбүлэспит диэн сурахтанна. Ол аата, хапсаҕайы сүрүннүөхтээх тэрилтэбит “кытаатыҥ, кытарчы көрүҥ, хапсаҕайы талбыккытынан уларытыҥ-тэлэритиҥ” диэн көҥүл биэрдэҕэ дуу?.. Эбиитин, көбүөргэ араас комическай персонажтар күөрэйэн, сүөргү көстүүнү дириҥэттилэр. Маннык персонажтар бу тэрээһиннэр чахчы шоу хабааннаах буолалларын ырылхайдык кэрэһэлииллэр.

Аны, биллиилээх хапсаҕайдьыттарбыт эмиэ маннык саарбах күрэхтэһиилэр “дорҕоонноох титулларын” уонна бириистэрин биһирээн буоллаҕа дуу, бэйэлэрин спортивнай ааттарын-суолларын намтаталлар. Маныаха японецтар сумоларыгар уонна национальнай геройдарыгар сыһыаннарын туһунан өссө төгүл санатыаҕы баҕарыллар. Эһиги кыттар турнирдаргыт  хапсаҕайбыт түҥ былыргы философиятын туора сотон таһаарар ис хоһоонноох “элэк-шоу” күрэхтэһиилэр эбээт. Кинилэр соруктара биир – дьону ол-бу лотереяларынан угуйан харчы киллэринэр ньыма.

Сорохтор көбдьүөрэ түһүөххүт, “маассабай күрэхтэһиилэр ыытыллаллара, дьон көх-нэм буолара туох куһаҕаннааҕый” диэн. Сөбүлэһэбин. Баһаалыста ыыттыннар. Хомуур охсустуннар даҕаны, этистиннэр даҕаны. Мин төрүт көрүҥмүт хапсаҕай быртахтанарын эрэ утарабын. Ол аата, классическай хапсаҕай күрэхтэһиилэрэ – өбүгэлэрбит олохтоон хаалларбыт судургу быраабылаларыгар олоҕуран, хапсаҕай федерацията сорох эрэ түгэннэрин чопчулаабыт балаһыанньатынан ыытыллыахтаах. Мантан атыннык ыытыллар быраабылалаах күрэхтэһиилэргэ (үстүү түһүмэхтээх биирдиилээн киирсии да буоллун, хомуур да буоллун, үс иилээх да буоллун) хапсаҕай диэн тыл төрүкү суох буолуохтаах.

Маннык быһаарыы саха киһитин өйүгэр уонна хапсаҕай республикатааҕы федерациятын быраабылатыгар үйэттэн үйэлэргэ тулхадыйбакка сылдьыахтаах.

Хапсаҕайтан салаа тардынан атын, сонун күрэхтэһиилэр үөдүйэллэрэ туох да куһаҕана суох. Ону ааһан олус үчүгэй. Арай, кинилэр классическай хапсаҕайтан туһунан быраабылалаах ыытыллалларынан, ааттара эмиэ атын буолара сиэрдээх. Саха тыла олус баай, сөптөөх аат көстүөҕэ. Биһиэхэ тылы дириҥник чинчийэн үөрэтэр бүтүн гуманитарнай институт эмиэ баар. Сонун ааттаах, ураты быраабылалаах саҥа күрэхтэһиилэр сэҥээриини эрэ ылыахтара. Онон хапсаҕай диэн саха кулгааҕар ураты кэрэтик иһиллэр тылы уонна төрүт көрүҥү буортулаамыахха!

Хапсаҕай диэн көннөрү халбарытыһыы эрэ буолбатах. Кини омук быһыытынан киэн туттуубут уонна дириҥ ис хоһоонноох философиябыт биир көрүҥэ. Бу дириҥ үөрэҕи Кэбээйи Мукучутун тренерэ Михаил Иванов таба өйдөөн, билигин олус таһаарыылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар диэн көрөбүн.

Мин тугу этэ сатыырбын ситэри өйдүү илик дьоҥҥо судургутук холобурдуум. Чороон – сахалар ытык иһиппит, омук быһыытынан биир символбыт. Дьэ, биир эмэ “креативнай” ыччаппыт чорооммутун тутаахтаан уонна тумсулаан кэбиһэн баран “саҥаны киллэрдим” диэн далбаатаннын?! Чороонтон тута кувшиҥҥа кубулуйар буолбатах дуо?! Маны хайаан даҕаны ким эрэ “саҥаны көрдүм уонна олус  сэргээтим” диэн хаһыакка суруйуо, киэҥ эйгэҕэ биллэриэ турдаҕа. Хапсаҕайынан сирэйдэнэн ыытыллар шоу аҥардаах тэрээһиннэри сэргээһин эмиэ маныаха хабааннаах.

Сайдыылаах омуктар, былыргы хартыыналарын, музыкальнай инструменнарын, бэл, үрэллэн бүтэн эрэр кириэппэстэрин, замоктарын ордубут чээрэлэрин бэркэ харыстаан көрөллөр-истэллэр, кинилэри историяларын кэрэһитин быһыытынан сыаналыыллар, киэн тутталлар. Биһиэхэ “сурт кэриэстээх, өтөх төҥүргэстээх” диэн өбүгэлэрбит өс хоһоонноро баарын эмиэ умнумуохха. Хапсаҕай биһиги төрүт культурабыт маанылаах сорҕото.

Онон, маннык саарбах тэрээһиннэри тэрийээччилэр, эһиги омукпут төрүт культуратын биир көстүүтүн үрэйэҕит. Билигин аны араас республикалартан бөҕөстөрү ыҥыртаан эрэбит. Ол дьон хапсаҕай туһунан туох өйдөбүлү ылыахтарай? Маныаха спортивнай суруналыыстарбыт, телевидениебыт, радиобыт эмиэ көх-нэм буолаллара хараастабыллаах. Үрдэ суох хайҕааһын, үлүннэрэ-балыннара сырдатыы…

Өссө биирдэ тоһоҕолоон этиим. Классическай хапсаҕайтан атын быраабылалаахтык ыытыллар күрэхтэһиигэ хапсаҕай диэн тыл төрүкү суох буолуохтаах. Хапсаҕайдаһыы сүрүн ис хоһооно былыргы уонна судургу – биир чэрчигэ, биир бииргэ киирсии уонна ким урут охтубут кыайтарар диэн. Манан бүтэр. Хапсаҕай бу статуһа уһулуччу уонна тулхадыйбат буолуохтаах. Онтон хастыы даҕаны “түһүмэхтээх”, “үстүү иилээх” күрэхтэһиилэргэ хапсаҕай диэн самалыгы сыһыарартан туттунуохха. Хапсаҕай диэн көрүҥ өйдөбүлэ соҕотох! Оччоҕуна эрэ кини кэлэр көлүөнэлэрбитигэр дьүһүн кубулуйбакка, өбүгэлэрбит хайдах хаалларбыттарынан бэриллэн иһиэҕэ. Билиҥҥи аныгы ыччат көрүүтэ, санаата-толкуйа атынын бары билэ-көрө сылдьабыт. Оттон кинилэри өссө саҥаттан саҥа көлүөнэлэр солбуйуохтара турдаҕа.

Түмүкпэр, хапсаҕай быраабылатыгар тохтоон ылыым. Аныгы хапсаҕайбыт быраабылата уларыйа-тэлэрийэ турарын бэйэҕит билэ-көрө сылдьаҕыт. Ордук көҥүл тустууга чугаһата сатааһын толоос көстүүтэ баар. Сонньуйан эттэххэ, партер эрэ киллэриллэ илик… Холоон эттэххэ, дуобат оонньуутугар саахымат быраабылатын киллэрбэттэр ээ. Тоҕо диэтэххэ, оонньуу ис хоһооно уонна тэтимэ тосту уларыйан, көрөөччү даҕаны, оонньооччу даҕаны сэҥээрбэт буоларыттан. Оттон биһиги омукпут төрүт оонньуутугар атын көрүҥтэн соҥнуу сатааһыҥҥа дьэ аллаахпыт.

Билиҥҥи быраабыланан хапсаҕайга сэрэтиинэн кыайсыы олус элбээтэ. Сэрэтиини хайдах биэрэр “ньыманы” судьуйаларбыт даҕаны бэркэ баһылаабыт кэриҥнээхтэр. Хапсаҕайы көтүппэккэ көрөр дьон, ханнык судьуйа туох “адьынаттааҕын”, кимиэхэ бүтэйдии ыалдьарын эндэппэккэ билэ-көрө олороллор. Ханнык даҕаны бөҕөскө ыалдьыбакка тимир-тамыр курдук дьүүллүүр судьуйа, мин тус көрүүбэр, бу күҥҥэ суох.

Бүгүҥҥү, видеотехника сайдыбыт үйэтигэр, мөккүөр уҕарыахтаах этэ даҕаны, биһиэхэ өссө кыалла илик. Дэбигис быһаарыллыбат дьайыы тахсыбыт буоллаҕына, ким албас оҥорбутуттан тутулуга суох салгыы киириһиннэрэр сөп этэ. Аны, хапсаҕайы тэтимирдэр туһуттан чэрчини кыаратан биэрэр сөп. Ол аата, күрэхтэһиини көҥүл тустуу көбүөрүгэр буолбакка, национальнай колориттаах оҥоһуллубут көбүөргэ атах сыгынньах ыытар буолуохха. Гигиена өттүнэн көҥүллэммэт диэччилэр баар буоллахтарына, дзюдоистар, самбистар атах сыгынньах киирсэллэрин санатар тоҕоостоох.

Турууһуктар туһунан туспа кэпсээн. Эмиэ бэйэтэ биир халыыптаах, харахха тута быраҕыллар ураты мандардаах буолалларын ситиһиэххэ. Көбүөр көстүүтэ уонна бөҕөс формата ураты буоллаҕына, хапсаҕайбыт адьас атын тыыннана түһүөҕэ. Дьиҥэр, анал турууһуктар баар курдуктар даҕаны, билиҥҥитэ өҥө майгынныыр барыта көҥүллэнэр бадахтаах. Хапсаҕайынан дьиҥ үлүһүйэн дьарыктанар бөҕөс, икки турууһугу баҕас хааччыныахтаах дии саныыбын. Биһиэннэрэ сүүһүнэн киһи хараҕын ортотугар турууһуктарын бэйэ-бэйэлэригэр уларсыһаллар.

Монголлар национальнай тустууларыгар хайдах таҥастаах тахсалларын санааҥ. Маннык көстүү кинилэр национальнай көрүҥнэрин ураты тыынныыр. Биһиэхэ ыраахтан кэлбит ыалдьыт, хапсаҕайбытын көрө даҕаны олорон, туох ис хоһоонноох эбитин тута өйдүү охсон биэриэ суоҕа. Тоҕо диэтэххэ, көбүөрү көрдөҕүнэ көҥүл тустуу киэнэ, бөҕөстөрбүт атахтарыгар борцовкалаах тахсаллар. Судьуйаларбыт таҥастара эмиэ өйдөммөт. Ардыгар эмиэ даҕаны сахалыы курдук буолар, аныгыскы сырыыга аны маҥан ырбаахы уонна бүрүүкэ буолан хаалар. Мэлдьи сахалыы таҥастаах уонна чараас этэрбэстээх тахсар тоҕо сатамматый? Эбэтэр аны сахалыы таҥаспытыттан кыбыстар буоллубут дуу?

Хапсаҕай быраабылатын уонна регламенын чопчулуур чахчы даҕаны уолдьаста. Дьокуускайга ыытыллар сорох турнирдарга бастакы күн кыттааччытын ахсаана сүүһүнэн буолар даҕаны, иккис күнүгэр үгүс эдэр уолаттар “утуйан” хаалан кэлбэттэрэ баар суол. Маннык мөкү көстүүнү сааһылыыр эмиэ уолдьаста.

Судьуйаларга мордьооттуур бөҕөһү күрэхтэһииттэн тута устар уонна кэлэр турнирга кыттар быраабын хааччахтыыр миэрэлэр эмиэ уопсай бэрээдэк олохтоноругар туһалаах эрэ буолуохтара.

Көбүөр иитин кээмэйэ аччаатаҕына, сэрэтиинэн кыайсыы аҕыйыа, хапсыһыы тэмимирэн быдан көстүүлээх, умсугутуулаах буолуоҕа дии саныыбын.

Хапсаҕайга уларытыыны уһаппакка-кэҥэппэккэ дьүүллэһэн уонна ылынан олоххо киллэрэр сорук турар. Маныаха киирсэ сылдьар бөҕөстөр уонна тренердэр санаалара, этиилэрэ барыта болҕомтоҕо ылыллыахтаах. Дьэ, уонна онтон уута-хаара ыгыллан бүтэһиктээх быһаарыы оҥоһуллуохтаах. Алтынньы ыйга республикабыт хапсаҕайга федерациятын отчуоттуур-быыбардыыр конференцията ыытыллар диэн буолла. Онно хапсаҕай тула сиэрдээх кэпсэтии ыытыллыаҕа уонна сөптөөх түмүк оҥоһуллуоҕа диэн эрэниэҕи баҕарыллар. Муҥ саатар бэйэлээх бэйэбит төрүт көрүҥмүтүгэр биир тылга, биир санааҕа кэлиэххэ.

Хапсаҕай – өбүгэлэрбит хаалларбыт үйэлээх бэлэхтэрэ. Ону уларыппакка-тэлэриппэккэ харыстаан илдьэ сылдьар уонна кэлэр көлүөнэлэргэ чөл хаалларыы – биһиги ытык иэспит буоларын чыпчылҕан да түгэнигэр умнарбыт сатаммат.

Геннадий БЕЧЕРЯКОВ, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

пять × 3 =