Спорт науканан салайтарыахтааҕын ыйар

// хаһыакка суруйууну сэҥээрии

“Дьулурҕан” хаһыат саҥа таһаарыытыгар педнаука хандьыдаата, урукку спорт миниистирэ Виктор Ноговицын «Саха тустуутун ситиһиилэрэ уонна харгыстара» диэн суруйуутун сэҥээрэ аахтыбыт. Урут кини хас да ыстатыйатын ааҕан турабын. Саха сиригэр спортивнай хамсааһын, Н.Н. Тарскай тустуу күрэһин олохтооһунун о.д.а. тустарынан.

Дьиҥэр ыстатыйа электроннай варианын ааҕан, тута ырытыытын суруйар киһи, ол арыый туһалаах буолуо этэ. Итиэннэ хаһыат хойутаан кэлэр биһиэхэ.

В.П. Ноговицын суруйуутун хос буолбакка, кини этиилэригэр олоҕунан, тус санааларбын ыытабын.

Виктор Петрович бэйэтин ыстатыйатыгар, киһи этин-сиинин сайдыытыгар ас-үөл рациона, ис турук уйулҕатын уһуктуута, бэйэ туттар ньыматын ис турукка иитиэхтээн туһаныыта, тулалыыр айылҕа «күүһүн» туһаныыга туһаайар.

Маны сэргэ харгыстары ыйбыт. Ол – ньымалары иитиэхтээн, бэйэ иһигэр тутан үөрэтии кыаллыбатын, Д.П. Коркин ньымаларын туттар тренер суоҕун, харчынан олоҕу оҥостуу, сымыйа «билим» элбээбитин бэлиэтиир. Ону тэҥэ айылҕа тутулун туһаныы итэҕэһин, иитиллээччи психологическай (ис уйулҕаларын) таһымын үрдэтии, үрдэтинии наадатын, тустуу хаамыытын бириэмэтин көрүүнү ыйар.

Бэйэҕэ-бэйэ тустар ньыматын айан сайыннарбакка, наар ким эмэ ньыматын үтүктүүнэн эрэ сырыттахха, ситиһиигэ тахсыы олоҕо суоҕун сөпкө бэлиэтиир дии саныыбыт.

Саамай улахан сыыһабыт уол оҕону оҕо сааһыттан үлэнэн иитиигэ бобууну киллэрбиппит (80-90 сс.), оҕо ыарахан үлэни толоруо суохтаах, уол оҕо аҕатын кытта булка барыыта бобуллар о.д.а. холобурдартан көрүөххэ сөп.

Д.П. Коркин музейыгар ити уһулар аппарааттарын, уһулбут роликтарын көрөн баран, улуу тириэньэрбит тустуу ньыматын дьаныһан үөрэтэ сатаабыта көстөр. Онон бэлиэтээһиннэрэ баар буолуохтарын сөп.

Сабаҕалыыбыт, Д.П. Коркин ити этиллибит омук бөҕөстөрүн Азия, хоту омуктар: казах, таджик, узбек, монгол, тыва, дьоппуон о д.а. бөҕөстөр ньымаларын билсибитэ да, үөрэппитэ, тэҥнээн көрбүтэ буолуон сөп. Ол аата, кини тустууну да, хапсаҕайбытын да научнай таһымҥа таһааран үөрэтэри саҕалаабыт киһи буолуон сөп диибит.

Хаһыаты тэҥҥэ ааҕыспыт, ырытыспыт кэргэним Михаил этэринэн, дьоппуон да, кытай омук бөҕөстөрүгэр тас уонна ис күүс диэн баар диир. Бу икки омук итини туттан ситиһиигэ тахсаллар диир (физрук сабаҕалааһына). Биһиги бөҕөстөрбүт тас күүстэрэ эһиннэ да, хоттордум диэн ыһыктынан кэбиһэллэр диир. Ис күүһүн сатаан уһугуннарбат, билбэт диир. Оттон дьоппуонуҥ, кытайыҥ тас күүһэ бүттэҕинэ, ис күүһүн араастаан хамсанан уһугуннаран, кыайыыга тахсар диир.

Хас биирдии тустуунан дьарыктанар киһи бэйэтэ кистэлэҥ ньымалаах, албастаах буолуохтаах, онтун киирсии тыҥааһыннаах, быһаарыылаах түгэнигэр туттан охсон кыайыан сөп. Ити — ис күүс.

Онон В.П. Ноговицын олох сөпкө суруйбут, итэҕэһи-быһаҕаһы ыйан туран. Кырдьык, тустуу көрүҥнэрин ньымаларын научнай таһымҥа таһааран үөрэтии, туһаныы көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэрэ наада. Уонна тириэньэрдэр бу суруйууну болҕомтоҕо ылан, үлэлэригэр туһаныахтарын баҕарабыт.

Аны айылҕаны кытта алтыһыы туһунан, омуктар Саха сирин 4 дьыл кэмнээҕин биһирииллэр эбит. Манна ааптар этэрэ сөп диибит. Спортсмен бу 4 дьыл кэмин сөптөөхтүк тутуһан, миэстэтигэр дьарыктанара быдан ордук диир. Онон сахалар ханнык баҕарар айылҕалаах дойдуга тиийэн күрэхтэһиэхтэрин сөбүн этэр.

В.П. Ноговицын итэҕэстэри-быһаҕастары чопчу ыйар киһибит эбит. Кини ити хайысхаҕа науканан үлэтин салҕаабыта дуу, хаалларбыта дуу?

Түмүккэ, “Дьулурҕаҥҥа” улахан махтал, маннык үчүгэй сонуннары таһаараргыт иһин!

Анна Ивановна ПЕТРОВА, “Дьулурҕан” хаһыаты сөбүлээн ааҕааччы.

Мэҥэ-Хаҥалас, Майа.