Манчаары Мэҥэ бэлиэтин аттыгар туран, сырдык курус санаалар

Бу сир үрдүгэр киһи саҥаттан саҥаны, туох эрэ уратыны билээри-көрөөрү олорор. Ньурбаҕа сырыыбар быйыл, биир дьикти өйдөбүлү хаалларбыт түгэнинэн Малдьаҕар аҕатын ууһа түөлбэлээн олохсуйбут дириҥ устуоруйалаах, элбэх үһүйээннээх сиригэр-уотугар – Саха омук уһулуччулаах дьоруойа Баһылай Манчаары кырдьар сааһыгар олохсуйан олорбут, көмүс уҥуоҕа кистэммит томторугар туруоруллубут Мэҥэ бэлиэҕэ сүгүрүйүүм буолла.

Биһиги омукпут устуоруйатыгар көҥүл туһугар туруулаһыы, атаҕастабылы-баттабылы утары өрө туруу символа буолбут Улуу киһибит олоҕун үксүн эккирэтиигэ, хараҥа хаайыыга, түүнүктээх түрүмэҕэ, хааччахтаах хаатыргаҕа атаардаҕа, эрэйи-муҥу эҥэринэн тэллэҕэ…

Ол эрэн, кырдьар сааһыгар көҥүл куттаах, эрдээх санаалаах, дохсун майгылаах үтүө дьон түөлбэлээн олорор Ньурба сиригэр Малдьаҕар түбэтигэр сыылкаҕа кэлиитэ кини дьоло буолбута.

Муҥурун булларбатах ороспуонньук диэн иҥэриллибит ньиргиэрдээх аата дорҕооннонон иһилиннэр да, Ньурба Малдьаҕарын дьоно Манчаары сахаларга олох атын, үтүө өртүнэн тарҕаммыт сэһэнин-сэппэнин истэр-билэр буолан, эйэ-дэмнээхтик көрсүбүттэрэ. Бэйэтин тылын-өһүн истэн, дьүһүнүн-бодотун көрөн сөбүлээбиттэрэ.

Малдьаҕар эбэтэ диэн 1000 чугаһыыр туонна от турар улуу сыһыытын биир хонноҕор сир быһан биэрбиттэрэ, балаҕан туппуттара, сылгы-ынах өлүүлээбиттэрэ, миинэригэр туус маҥан аллаах аты бэлэхтээбиттэрэ. Бэйэтиттэн быдан балыс тулаайах кыыһы үлэһит быһыытынан биэрбиттэрэ уонна: «Бу кыыһы хамначчыт оҥостуоххун, эбэтэр хоойгор сытыарар холоонноох ойох да гыныаххын сөп» — диэн эппиттэрэ. Манчаары барахсан үтүө санаалаах киһи ити кыыһын кэргэн ылбыта.

Эрэйдээх-буруйдаах киһилии олоҕу олорботох 54 саастаах Баһылай Манчаары Ньурба Малдьаҕарын үтүө санаалаах дьонун көмөтүнэн дьэ нус-хас, сымнаҕас олоҕу олорор, таптыыр дьахтарын кытта ыал буолан, оҕолонон, сылгыланан-ынахтанан олоҕун киэһэ өттүн дьоллоохтук атаарар кыахтаммыта.

Ньурба дьоно-сэргэтэ Манчаарыны ытыктаан, кини кэпсээнин, ырыатын-тойугун истээри ыалдьыт быһыытынан бэлиэ күннэргэ ыҥыран күндүлүүр-маанылыыр буолбуттара.

Кини көҥүллүк, холкутук олорбутун туоһулуур биир түгэни ахтарга сананным.

Манчаары биирдэ хаайыыттан күрээн иһэн Мухтуйа уулуссатыгар Сунтаар Нөөрүктээйитин кинээһин, кэнники Уар кулуба диэн киэҥник биллибит эдэр киһини көрсө түспүт. Ити Уар биир саһааҥҥа чугаһыыр үрдүктээх, кэрэ сэбэрэлээх уолан эбит. Кини туһунан Ричард Маак «Вилюйский округ» диэн отчуот-кинигэтигэр «Илин Сибииргэ киниттэн улахан киһини көрбөтөҕүм» диэн суруллубута.

Манчаары айар куттаах, уйан дууһалаах киһи буолан Уары көрөөт, сөхпүтүн, үөрбүтүн омунугар утары хааман тиийэн эҕэрдэлээт, умса нөрүтэн сүүһүттэн сыллаан ылбыт уонна: «Бу маннык саха уоланнарын көрөөрү дойдубар күрээн кэлэ турар эбиппин», — диэн саҥа аллайбыт.

Киһитэ Нөөрүктээйи буоларын истэн өссө улаханнык үөрбүт, биир аҕа ууһун хаан-уруу дьоно эбиппит диэн. Кини Илин Хаҥалас Нөөрүктээйитин киһитэ буоллаҕа.

Ньурбаҕа олохсуйан баран, өр иитийэхтии сылдьыбыт санаатынан салайтаран Хочо улууһугар Уар кулубаҕа ааттаан-суоллаан тиийэн 10-ча күн ыалдьыттаан, күндүлэтэн-маанылатан, элбэх кэһии ындыылаах эргийэн кэлбитэ үһү.

Ити да көрдөрөр, Манчаары сааһырар кэмтигэр олус көҥүллүк, ханна баҕарар тиийэ сылдьар кыахтаах, дьон ытыктабылын ылан олорбутун. Ол курдук, кини 11 сыл Малдьаҕар сиригэр олорбут.

Манчаары өлөөрү сытан кэриэс курдук чугас дьонугар эппит эбит: «Мин ыар дьылҕалаах, уустук олохтоох киһи, бу Ытык Ньурба эрэ сиригэр кэлиэхпиттэн дьоллоох, көҥүл олоҕу биллим, сахалыы, киһилии олоҕу олордум, онон махталлаах бу сиртэн баран эрэбин», — диэн.

Сахалар бары сүгүрүйэр киһибит Манчаары Баһылай көмүс уҥуоҕа кистэммит Мэҥэ бэлиэтин аттыгар туран ити курдук сырдык курус санаалар киирдилэр уонна Ньурба дьоһуннаах, үтүө санаалаах дьонугар сахалыы тыллаах, сахалыы санаалаах бар дьоммут аатыттан нөрүөммүн нөргүтүөхпүн баҕардым, Улуу киһибит олоҕун киэһэ өртүн киэргэппиттэригэр, дьол диэни биллэрбиттэригэр, көмүс уҥуоҕун киһилии кистээбиттэригэр, кэриэстээн Мэҥэ бэлиэ туруоран көрө-истэ сылдьалларыгар! Барҕа махтал!!!

Игорь НИКОЛАЕВ, Саха Республикатын үтүөлээх юриһа.

Балаҕан ыйа, 2026 с.