Саха тустуутун Россия таһымыгар таһаарсыбыта   

Билигин Саха сиригэр көҥүл тустууну таптааччылар, сэҥээрээччилэр Аманатов Аркадий аатын билбэт киһи суох буолуохтаах. Кини ааспыт үйэ 60-70-с сылларыгар төрөөбүт республикатын спорка чиэһин араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ элбэхтик көмүскээбит уонна чаҕылхай кыайыылары ситиспит тустуугунан биллибитэ.

Аркадий Аманатов 1946 сыллаахха хоту Черскэй бөһүөлэгэр элбэх оҕолоох ыалга бастакы оҕонон төрөөбүтэ. Аҕата Афанасий Михайлович Уус-Алдантан төрүттээх киһи, сааһын тухары эппиэттээх партийнай үлэҕэ сылдьыбыт. Онон, партийнай үлэһит, төһө да элбэх кыра оҕолооҕун иһин, партия обкома этэринэн республика араас оройуоннарынан көһө сылдьан үлэлээбитэ. Кини Тааттаҕа, онтон Чурапчыга эмиэ үлэлээбитэ.

1960 сыллар саҕаланыыларыгар Аркадий Аманатов төрөппүттэрин кытта Тааттаҕа, Ытык-Күөлгэ көһөн кэлбитэ. Оскуолаҕа  алтыс сэттис кылааска үөрэнэр сылларыттан Аркадий көҥүл тустуу секциятыгар оҕолору кытта эрчиллэн барбыта. Секцияны оскуола физруга Дмитрий Григорьевич Бравин салайан ыытара. Эрчиллиилэр икки этээстээх орто оскуола бастакы этээһигэр, актовай саалатыгар ыыттыллан бараллара.

Саҕалааһын хайдах этэй?

Тустуунан ол саҕана Николай Никитин (Амма) – ДОСААФ председателэ, оскуола үөрэнээччилэрэ Николай Алексеев, Семен Бочкарев, Михаил Слепцов (Ньыппый), Николай Иванов, Костя Луковцев, Эдуард Ефремов, Николай Иванов, Николай Колодезников, Афанасий Марков, Валерий Белолюбскай, Алексей Уваров, Захаров Егор, Аманатов Аркадий, мин уонна да атыттар дьарыктаммыппыт.

Кэлин кыралартан Илларион Федосеев, Владимир Андросов, Валерий Иванов уонна да атыттар саҥа эрчиллэр этэллэрэ. Кинилэртэн Д.Г. Бравиҥҥа эрчиллибиттэртэн Николай Алексеев, Костя Луковцев, Аркадий Аманатов, Илларион Федосеев, Владимир Андросов, Валерий Иванов уонна да атыттар кэлин көҥүл тустууга ССРС спордун маастардара буолбуттара.

Республикаҕа тустуу сайдар кэмэ үүммүт буолан, оройуон иһигэр оҕолорго да, улахан дьоҥҥо да араас күрэхтэһиилэр ыытыллаллара. Оҕолорго маҥнай оскуола үрдүнэн, онтон оройуоҥҥа бастыыр иһин күрэхтэһиилэр буолаллара. Оччолортон Чурапчы, Ытык-Күөл уонна Чөркөөх орто оскуолалара спорт араас көрүҥнэринэр табаарыстыы көрсүһүүлэри тэрийэн ыыталлара.

1963 сылллаахха Аркадий Ытык-Күөлгэ үөрэнэ сылдьан оскуолатыгар бастаабыта. Ити сыл Чурапчы уонна Таатта оройуоннара холбоспуттара, саҥа Алексеевскай оройуона тэриллибитэ.

Улуу тренер сүбэтинэн…

Аркадий аҕата саҥа тэриллибит оройуон киинигэр Чурапчы сэлиэнньэтигэр райкомҥа үлэҕэ көспүтэ. Онон, Аркадий Чурапчы орто оскуолатыгар көһөн үөрэммитэ. Оскуолаҕа тохсус кылааска үөрэнэ сылдьан тустуу секциятыгар дьарыктаммакка эрэ, куруук кыттыбыт күрэхтэһиилэригэр бастыыра.

Биирдэ күрэхтэһиилэргэ бастаабытыгар, Д.П. Коркин Аркадийы уруккуттан билэр буолан, наҕараадалыы туран, тоҕо кэлэн дьарыктаммаккын, үчүгэй тустуук буолуоххун баҕарбаккын дуо диэн сэмэлиир кэриэтэ эппитэ. Ол иһин нөҥүө сылыттан ыла, биллэр тренер этиитин ылынан, интернат-оскуолаҕа тиийэн тустуунан, ханна да быстах аралдьыйбакка, утумнаахтык эрчиллэн барбыта.

Гимнаст буолар чинчилээҕэ

Аркадийы өссө Ытык-Күөлгэ тустуу секциятыгар сылдьан, илиитигэр-атаҕар кыанарын, сымсатын, имигэһин бэлиэтии көрөрбүт. Сүрдээх сымса буолан, уустук гимнастическай эрчиллиилэри эҥкилэ суох оҥороро. Илиитигэр күүстээх буолан, элбэхтэ тардынара. Гимнастическай кольцоҕа «Азарян кириэһин» үтүктэн ыраастык оҥороро. Иннинэн-кэннинэн сальто оҥортоон салгыҥҥа эргийэрэ. Аны икки илиитинэн таҥнары туран баран,  спортивнай саалаҕа ыраахха дылы илиитинэн хааман барара. Көбүөргэ мостигы олус үчүгэйдик оҥороро.

Гимнастикаҕа үчүгэй тренергэ түбэһэн дьарыктаммыта буоллар, спорт ити көрүҥэр улахан ситиһиилэниэхтээх этэ. Онуоха этин-сиинин олоруутунан, ыйааһына улахана суоҕун, уҥуоҕун үрдүгэ барытын айылҕа бэйэтэ эрдэттэн гимнастикаҕа анаан айбыт курдуга.

Забайкальскай байыаннай уокурукка сулууспалыыр сылларыгар тустууга уокурук уонна Читинскэй уобалас чемпиона буолуталыыр. 1967 сылтан республикаҕа биир күүстээх тустуук быһыытынан сайдар.

Тахсыылаах тустуулар…

1969  сыллаахха Аан дойду тустуутун федерацията (ФИЛА) көҥүл тустууга хас да саҥа ыйааһын категориятын эбии киллэрбитэ. Онон, тустууга уон ыйааһын баар буолбута. Ол курдук,  48 киилэ диэн саҥа ыйааһын киирбитэ. Саҥа ыйааһын, эбэтэр 48 киилэ саха тустууктарыгар олус табыгыстаах буолбута. Онон, уолаттарбытыгр ситиһиилэр кэлэн испиттэрэ.

Ити сыл Аркадий Аманатов элбэх араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттыбыта. Олорго бэйэтин күүһүн-уоҕун, көҥүл тустууга баһылаабыт албастарын, элбэх араас күрэхтэһиилэргэ көрдөрөн күүстээх тустуук быһыытынан биллибитэ. Сотору сахалар бу ыйааһыҥҥа баһылыыр-көҕүлүүр оруолу ылбыттара.

1969 сыллаахха балаҕан ыйыгар Новосибирскайга буолбут Россия чемпионатыгар Саха сириттэн Аркадий Аманатов 48 киилэҕэ уонна Вячеслав Карпов 57 киилэҕэ соргулаахтык тустаннар, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар чемпион бочуоттаах аатын ылбыттара.

Ол курдук, Аркадий Аманатов көбүөргэ көрсүбүт биэс утарылаһааччыларын барыларын эрэллээхтик кыайталаабыта. Түөрт бастакы бөҕөһү кытта тустарыгар барыта 9 мүнүүтэ курдук бириэмэни бараабыта. Бүтэһигэр Хусаиновы очконан сабырыйан, саҥа киирбит 48 киилэ ыйааһыҥҥа бастаабыта.

Онон, Россия спордун устуоруйатыгар, саха бөҕөстөрүттэн 48 киилэҕэ, эбэтэр аһары чэпчэки ыйааһыҥҥа аан маҥнайгынан чемпион бочуоттаах аатын ылбыт киһинэн суруллубута. Ити чемпионакка, кырдьык кини “сулустаах чааһа” үүммүтэ. Көбүөргэ кыайыылара кырдьык да чаҕылхай этилэр.

Ити сыл Орел куоракка ССРС тыатын сирин спортсменнарын түһүлгэтин  кыайыылааҕынан тахсыбыта.

1969 сыллаахха Болгарияҕа София куоракка ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга Аркадий Аманатов кыайыылаах аатын  ылбыта. Кинини таһынан бу турнирга хамаандатын чилиэннэрэ Вячеслав  Карпов, Владимир Андросов уонна Николай Захаров — Сахаачча бэйэлэрин ыйааһыннарыгар бастааннар, эмиэ кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыттара.

Онтон 1970 сыллаахха эмиэ Болгарияҕа, Рандево куоракка Аан дойду социалистическай дойдулар түһүлгэлэригэр Аркадий Аманатов ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын чиэһин көмүскээбитэ уонна тэҥнээҕин булбатаҕа. Ити күрэхтэһиигэ 57 киилэҕэ Вячеслав Карпов, 62 киилэҕэ Николай Захаров – Сахаачча уонна 68 киилэҕэ Владимир Андросов эмиэ тустубут ыйааһыннарыгар бастаабыттара. Онон, уопсайа түөрт кыһыл көмүс мэтээли түөстэригэр иилинэн эргиллибиттэрэ.

Ити сыл В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын бэлиэтиир үбүлүөйүнэн сибээстээн, Аркадий Аманатов “Үлэҕэ килбиэнин иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Кини төһө элбэх күрэхтэһиилэргэ да кытыннар, үлэлиир тэрилтэтигэр бастыҥнар ахсаанннарыгар сылдьара.

Хапсаҕайга холонуу

Аркадий Аманатов бэйэтин тустар кылааһын уонна кыаҕын көҥүл тустууга эрэ көрдөрбөтөҕө. Хапсаҕайдаһан тустууга эмиэ бэйэтин тустан холоммута. Ол курдук, 1968 сыллаахха сайын Дьокуускайга ыытыллыбыт Манчаары Баһылай аатынан Бастакы сайыҥҥы республика спартакиадатыгар киирэн тустубута. Эр дьон тустар күүстээх бөлөххө бастакы ыйааһыҥҥа киирэн тустубута. Республика биллэр хапсаҕайдьыттарын кытта тустан иккис бириистэх миэстэҕэ тахсыбыта.

Утумнаахтык дьаныһан, бу спорт сахалыы төрүт көрүҥүнэн дьарыктаммыта буоллар, хапсаҕайдаһан тустууга спорт маастарын нуорматын толоруон сөптөөҕө.

Саха норуота Аркадий Аманатовы – саха биллэр, чаҕылхай уонна талааннаах тустуугун быһыытынан билэр уонна умнубат.

Виталий СЛЕПЦОВ.