Быраатым Уйбаан кэриэһигэр…

Уйбаан Бөтүрүөбүс Уһунуускай 1961 сыллаахха ыам ыйын 5 күнүгэр – сэбиэскэй бэчээт күнүгэр Уус Алдан оройуонун Дүпсүн нэһилиэгэр күн сирин көрбүтэ. Кини төрөөбүт дойдутунан олус киэн туттара. Сахаҕа былыр-былыргыттан ааттара-суоллара дорҕоонноохтук ааттанар, саха тыллаах эрэ барыта ылынар, билинэр, ытыктыыр, дьоһуннаан, суолталаан ааттыыр сирдэрэ бааллар. Кинилэр биһигини, билиҥҥи көлүөнэ дьону түҥ былыргы өбүгэлэрбитин кытта ситимниир, дириҥ силистиир-мутуктуур аналлаахтар.

Дүпсүн сирэ – оннук сир. Дүпсүн диэн аат саха тыллаахха былыргы, дириҥ суолталаах. Дупсуҥҥэ былыр-былыргыттан үтүө дьоннор, дьон күүстээҕэ, кыахтааҕа күүстээх санаалааҕа, киэҥ ыырдааҕа, айар илбистээҕэ, улуу уустар, ойууттар, тойуксуттар, хорсун хоодуот сэрииһиттэр, үтүөкэннээх албан ааттаах үлэһиттэр, биллиилээх учуонайдар, суруксуттар, поэттар уутуйан үөскээбит дойдулара.

Быраатым Уйбаан бу орто дойдуга төһө да кылгастык олорон аастар, чахчы да чаҕылхай сулустуу күлүмнээн ааста. Дүпсүн орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрээт, төһө да анал тыл үөрэҕэ суоҕун иһин, олох айылҕата бэрсибит сүдү талаанынан, төһө да оҕо эрдэҕиттэн хараҕынан кыһалҕаны көрүстэр, булгуруйбат күүстээх баҕа санаатынан, киэҥ билиигэ-көрүүгэ, үрдүккэ тардыһар тулуурунан, дьулуурунан Сахатын сирин биир бастыҥ биллиилээх суруналыыһа буолан тахсыбыта.

Уйбаан чахчыта да Саха сирин суруналыыстарыттан саамай элбэх Олимпийскай оонньууларга, аан дойду күрэхтэһиилэригэр сылдьан, ол түгэннэрин норуотугар элбэхтэ хаһыаттарга, радиоҕа, телевидениеҕа киэҥник сырдаппыт, дьон-норуот биһирэбилин, ытыктабылын ылбыт суруналыыс буолар.

Биир, киһи дьиктиргиирэ баар…

Үөһээҥҥи айыылар олох анаан ыыппыттарын курдук, Уйбаан ыам ыйын 5 күнүгэр – сэбиэскэй бэчээт күнүгэр төрүүр. 1979 сыллаахха биир дойдулааҕа Николай Петрович Босиков, быраатым көрдөһүүтүнэн батыһыннаран илдьэ табаарыһыттан, «Эдэр коммунист» хаһыат редакторыттан Николай Афанасьевич Герасимовтан – Айталынтан көрдөһөн корреспонденынан үлэҕэ киллэттэрэр. Киһи дьиктиргиирэ, аны олоҕун тиһэх суолугар атаарыыта Россия бэчээтин күнүгэр түбэһиитэ буолар.

Идэтийбит суруналыыс быһыытынан үлэтин 1980 сыллаахха саҕалаабыта. Үлэлээбит кэмнэригэр «Эдэр коммунист» хаһыакка корреспонденынан, отдел салайааччытынан, редактор солбуйааччытынан, «Илин» сурунаалга кылаабынай редактор солбуйааччытынан, «Саха сирэ» хаһыат анал корреспонденынан айымньылаахтык үлэлээбитэ. Саамай элбэх тиражтаах, дьон-норуот сөбүлээн ааҕар «Эдэр саас» хаһыат кылаабынай редакторынан, «Орто дойду», «Киин куорат» хаһыаттар, «Саха саргыта» альманах редактордарынан олоҕун тиһэх күннэригэр диэри үлэлээбитэ.

Суруйааччы, публицист быһыытынан киэҥ биһирэбили ылбыта. Доҕоро Иван Николаевтыын хомуйан, суруйан таһаарбыт «Центральное дело: хроника сталинских репрессий в Якутии» диэн кинигэлэрэ үрдүк сыанабылы ылбыта. Академиктар А.Сахаров, А.Н. Афанасьев, поэт Е.Евтушенко, суруйааччылар А.Адамович, саха тумус туттар саарыннарыттан норуот суруйааччылара С.П. Данилов, В.С. Яковлев – Далан, учуонайдар Е.Е. Алексеев, М.С. Иванов, В.Д. Михайлов, М.П. Алексеев, уо.д.а. болҕомтолорун тардыбыта, биһирэммитэ.

Маны таһынан Уйбаан Бөтүрүөбүс «Ойууттар уонна удаҕаттар», «Өй уонна Күүс, Тулуур уонна Дьулуур», «Оо, Сахаачча, Сахаачча» диэн дьоһун кинигэлэри суруйан таһаарбыта.

Сыаналааһын, билинии бэлиэтэ

1986 сыллаахтан ыла Советскай Союз, 1991 сылтан Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ. 2021 сыллаахха В.В. Никифоров – Күлүмнүүр аатынан государственнай бириэмийэ лауреата. Саха Республикатын үтүөлээх үлэһитэ, Саха Республикатын бастакы президенин М.Е. Николаев фондун «Во славу и пользу республики» мэтээлин хаһаайына. Саха бэчээтин ыччакка бэлиитикэтин туйгуна, Уус Алдан улууһун, Дүпсүн нэһилиэгин уонна Нам улууһун Хатырык нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Саха Комсомолун бириэмийэтин лауреата.

Быраатым Уйбаан Бөтүрүөбүс олоҕун биир саамай улахан ситиһиитинэн Саха АССР 12-с ыҥырыылаах үрдүкү сиэбиэтин депутата буолбутун ордук бэлиэтээн миэхэ сэһэргиир буолара. Саха сирин суверинитетын олоххо киллэрсибитинэн олус киэҥ туттара. Чахчыта даҕаны Саха сирин суруналыыстарыттан икки эрэ киһи депутат үрдүкү аатын сүкпүтэ. Бу эмиэ бэйэтэ туспа ситиһии буолар.

Саха сирин бастакы президенэ М.Е. Николаевка көмөлөһөөччүнэн сылдьыспытын, кинилиин Хотугу полюска тиийэ сылдьыбытын олоҕун биир умнуллубат кэрэ бэлиэ түгэннэрэ диэн олус астына ахтара.

Оҕо саас кэмнэрбиттэн…

Мин бырааппынаан оҕо саастан бииргэ алтыспыт убай киһи буоларым быһыытынан, оҕо саас кэмнэрбиттэн ахтан санаан ааһыым. Төрөппүттэрбит лаппа сааһыран бараннар иккис олохторун холбооннор, аҕам биир уоллаах, ийэм үс батыһыннарыы уоллаах холбоспуттара. Ол олохторун холбоон бараннар, эбии үһүс оҕонон Уйбааны аҕам 67 сааһыгар, оттон ийэм 46 сааһыгар төрөтөллөр. Аҕам 1894 сыллаахха, ийэм 1915 сыллаахха төрөөбүттэрэ. Этэргэ дылы, олус ыарахан гражданскай да, Аҕа дойду уоттаах сэриитин кэмнэрин ааспыт, үөрэҕэ суох борустуой колхозтаахтар этэ.

Ийэбит, мин киһини өйдүүр буолуохпуттан, ыарыһах этэ. Сотору-сотору сүрэҕинэн, хаанын баттааһына эрэйдэнэн балыыһаҕа киирэрэ. Оччоҕо биһиги, ийэтин сүтэрбит кус оҕолорунуу курус түгэҥҥэ кииртэлээн ыларбыт. Аҕабыт айылҕаттан ананан кэлбит, олус күүстээх-уохтаах, бөдөҥ-садаҥ, бу дойдуттан барыар иннинэ 92 сааһыгар диэри күүһэ-уоҕа уостубакка үлэни өрө туппут саха саарына, ытык кырдьаҕаһа этэ. Саха сирин тарбахха баттанар үтүөлээх булчута этэ. ССРС социалистическай куоталаһыытын туйгуна (отличник социалистического соревнования промышленности продтоваров СССР). РСФСР, Саха АССР бочуотунай грамоталардаах. Саха сирин бастакы интеллигенциятын төрүттэспит В.В. Никифоровы – Күлүмнүүрү, Афанасьевтары уу хараҕынан көрбүт, истибит буолан, кинилэри олус истиҥник саныыра, ахтара. Дүпсүҥҥэ баар таҥара дьиэтин суулларбыттарын олус айыыргыыра. 60-с сыллар саҕаланыылара биир мунньахха тиийэн айдаарбытын, кырдьаҕастар уос номоҕо оҥостон кэпсииллэрэ. Партиялаахтар мунньахтарын сөбүлээбэккэ: “иннигит кыһыл сулус, кэннигит бар кириэс”, — диэн баран кыыһыран тахсан барбыт. Олохпут кини эппитин курдук буолбута дии.

Аҕам Уйбааны олох кыра эрдэҕиттэн эппитэ: «Бу уол суруйааччы буолуо, айаҕын онон ииттиниэ», — диэн. Аны аттыбытыгар аймах уолбутун, үс саастааҕыттан, бу уол учуонай буолуо диэбитэ кырдьык да, В.В. Ушницкай историк-учуонай буолан тахсыбыта.

Быраатым алтыс кылаастан ыла саҕалаан тустууга интэриэһэ киирбитэ. Сэттис кылаастан хаһыаттарга оройуонун күрэхтэһиитин сырдатан суруйар буолбута. Оччолортон олус ылларан сахалыы кинигэлэри ааҕара. Сэбиэскэй кэмҥэ тыа сирин үлэтин-хамнаһын сырдатаары хаһыат үлэһитэ кэлбит үһү диэн сурах дэриэбинэни толорон кэбиһэрэ. Биһиги аҕабыт туһунан суруйаары эмиэ кэлэллэрэ. Ону быраатым олус сэргии, сэҥээрэ көрөрө-истэрэ.

Уйбаан суруналыыс эрэ буолбатах. Кини 90-нус сылларга аан бастакынан омук сиригэр – Японияҕа, саха аатырбыт бухатыыра Ооккону батыһыннаран, мас тардыһыы көрүҥүн көрдөрөн турар. Араас элбэх ыччаты түмэр шоулары тэрийэрэ. Ыччаттары түмэр далааһыннаах хамсааһыннары ыытара.

Норуот суруйааччылыын билиһиннэриитэ

Сайын уоппускатын кэмэ. Биир күн быраатым звоннаата. Мин маҕаһыыҥҥа бородуукта атыылаһа сылдьабын. Норуот суруйааччыта Василий Васильев – Харысхал «Дыгын Дархан» рестораҥҥа ыҥырда, миигин онно илдьэн биэр эрэ диэн көрдөстө. Мин тута сөбүлэһэммин, кинини ыла тиийдим. Быраатым сүрдээҕин санаата көтөҕүллүбүт аҕай. Кэпсээнэ-ипсээнэ баһаам, ыһа-тоҕо кэпсээтэ.

Икки хонуктааҕыта норуот суруйааччыта Николай Лугинов дойдутуттан кэлэн, даачатыгар баран иһэн Кэбээйи соботун бэрсэн ааста диэн астына кэпсээтэ. Ол олордохпутуна телефон тыаһаата. Уйбаан: “Бу, убайбынаан баран иһэбин”, — диэтэ. Онуоха Харысхал эттэ: «Хата убайгын илэ көрөр буоллум. Киирдиҥ, бииргэ аһыахпыт», — диэбитэ.

Ити курдук Харысхал хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһитин курдук истиҥник көрсүбүтэ. Син балайда уһуннук сэһэргэспиттэрэ. Олох туспа эйгэлээх дьоннор эбит диэн сыаналаабытым. Харысхал ыйытыыларыгар Уйбаан бэрт элбэҕи, киэни кэпсээн иһэрэ. Бэйэ-бэйэлэрин билиилэринэн ситэрсэн-хоторсон биэрэллэр эбит дии санаабытым.

х х х

Быраатым кэлин кэккэ кэмнэргэ хараҕынан лаппа мөлтөөн олус хараастара. Муспут, бэлэмнээбит үлэлэрим элбэхтэр да кыайан кинигэ оҥорон таһаарбатым диэхтиирэ. Быдан дьылларга бырастыы, быраһаай, быраатым барахсан. Биһиги эйигин куруук өйдүү-саныы сылдьыахпыт.

Кини тиһэх суолугар атаарыыга күүс-көмө буолбут Саха Республикатын Ил Дарханын уонна Правительствотын дьаһалтатын салайааччытыгар Г.Н. Михайловка, СР Инновацияҕа, сыыппаранан сайдыыга, инфокоммуникативнай технологияларыгар министрэ П.В. Николаевка, тиһэх суолугар атаарыы хамыыһыйатын салайбыт министри солбуйааччы Н.А. Потаповка, СР Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министр А.И. Ноевка, “Сахабэчээт” тэрилтэ генеральнай дириэктэрэ Н.М. Стручковаҕа, сүбэһит В.И. Бочонинаҕа, профком салайааччыта К.А. Борисовка, “Сахабэчээт” коллективыгар, Суруналыыстар сойуустарын бэрэссэдээтэлэ О.О. Марковка, бэрэссэдээтэли солбуйааччы Г.А. Бочкареваҕа, “Кэскил” оҕо кыһатын салайааччыта О.И. Семеноваҕа, “Сахамедиа” тэрилтэ салайааччыта В.Д. Колесовка, үөлээннээхтэригэр, доҕотторугар, аймахтарбытыгар, биир дойдулаахтарбытыгар – Уйбаан Бөтүрүөбүс дьиэ кэргэнин, эдьиийиҥ, убайыҥ, аймахтарын ааттарыттан дириҥ махталбытын тиэрдэбит.

Убайа Бүөтүр УҺУНУУСКАЙ, Саха Республикатын физическэй култууратын уонна спордун үтүөлээх үлэһитэ, дуобакка Россия гроссмейстера, үрдүкү категориялаах тренер.