Ньургун Иванов: “Тэрээһиммит орун-оннугар туран эрэр”

Быйыл биһиги республикабыт биир сүрүн улахан таһымнаах күрэхтэһиитинэн – спорт адаптивнай көрүҥнэригэр “Дьулуур” XV спартакиадата буолар. Бу улахан тэрээһин бэс ыйын 16-19 күннэригэр Дьокуускай куоракка ыытыллар.

Манан сибээстээн биһиги Саха Республикатын адаптивнай физическэй култуураҕа уонна спорка киинин дириэктэрэ, көҥүл тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Ньургун Вальеревич Иванову кытта көрсөн, буолаары турар спартакиада тэрээһинин туһунан кэпсэттибит.

— Ньургун Валерьевич, дьэ, бастатан туран, бу улахан тэрээһин историятыттан саҕалыахха.

— Бу спартакиада 2004 сылтан ыытыллар. Быйылгы күрэхтэһии 15-с төгүлүн буолар. Эрдэ сыл аайы буолар этэ, оттон 2023 сылтан, син эмиэ Манчаары оонньууларын, Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньууларын, «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньууларын курдук түөрт сылга биирдэ тэриллэрин туһунан, Аммаҕа буолбут спартакиада кэмигэр Ил Дархан уурааҕа тахсыбыта.

Ити Амма спартакиадатыгар 23 хамаандаттан барыта 1846 кыттааччы баара. Онно биһиги республикабыт аҕа баһылыга, Паралимпийскай уонна Сурдлимпийскай комитеттартан, Россия спорка министиэристибэтиттэн кыттыыны ылбыттара. Инньэ гынан таһыммыт үрдээн хаалбыта.

Спартакиадаҕа – Паралимпийскай уонна Сурдлимпийскай көрүҥнэргэ күрэхтэһиилэр ыытыллыахтара. Ону тэҥэ саҥа сүүрээн быһыытынан, Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар буулдьанан ытыы киирэн биэрдэ.

Спорт аҕыс көрүҥэр…

— Билигин тэрээһинигэр сүүрэ-көтө сылдьар буолуохтааххыт. Ким-туох таһымыгар үлэни ыыта сылдьаҕыт?

— Оннук, спартакиаданы бэлэмнээн уонна тэрийэн ыытыыга республикатааҕы анал хамыыһыйа баар, ону Саха Республикатын Правительствотын председателин солбуйааччы Сергей Васильевич Местников салайар. Хамыыһыйа салайааччытын солбуйааччы – СР физическэй култуураҕа уонна спорка миниистирэ Леонид Николаевич Спиридонов. Биирдиилээн эйгэнэн рабочай хамыыһыйалар бааллар. Кинилэр биһиэхэ сүрдээҕин күүс-көмө буолаллар. Холобур, СР үөрэххэ, транспорка, доруобуйаҕа, култуураҕа, тутууга министиэристибэлэрэ.

Хамыыһыйа сотору-сотору түмсэн, бэлэмнэнии үлэтин хаамыытын дьүүллэһэр.

— Быйылгы спартакиадаҕа хас көрүҥ киирэрий? Ханна, хайдах ыытыллыахтарай?

— Бастатан туран, чэпчэки атлетика – көрбөттөр, истибэттэр, коляскалаахтар, ампутаннар бары кытталлар. Дистанциялара арааһынай.

Остуол тенниһэ истибэттэргэ уонна ампутаннарга ыытыллар. Онно ыарыыларыттан арааран биэс бөлөххө араарбыппыт.

Буулдьанан ытыыга – истибэттэр уонна Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара, бэтэрээннэрэ күрэхтэһиэхтэрэ.

Аны туран, олорон эрэн волейбол. Манна ампутаннар (илиитэ, эбэтэр атаҕа суох дьон) оонньууллар. Хамаандаҕа алталыы киһи баар буолуохтаах.

Голбол эмиэ паралимпийскай көрүҥ, хараҕа суохтар кытталлар. Тоҕус миэтэрэлээх воротаҕа үс вратарь турар, мээчиктэрэ анал тыастаах, ону быраҕаллар, ону вратардар тутуохтаахтар.

Дуобакка уонна саахымакка күрэхтэһиилэрбит номнуо ыытыллан, кыайыылаахтар быһаарыллыбыттара. Интеллектуальнай көрүҥнэри биһиги эмиэ киллэриэхтээхпит. Спорт диэн хамсааһын буоллаҕа дии, ол эрэн биһиэхэ, сатаан хамсыыр кыахтара суох дьоннор эмиэ бааллар. Ол иһин кинилэргэ анаан ити көрүҥнэри киллэрбиппит.

Спартакиада Дьокуускайга буоларынан сибээстээн, куорат дьаһалтата уонна спорка управлениета спорт биир көрүҥүн талан киллэрэр бырааптаах этэ. Ол – сахалыы ох саанан ытыы.

Оттон спартакиада буолар сирдэрин эттэххэ, чэпчэки атлетика уонна ох саанан ытыы – “Туймаада” стадиоҥҥа буолуоҕа. Остуол тенниһэ уонна буулдьанан ытыы “Дохсун” күрэс уораҕайыгар, голболга дьахталлар финаллара 5 №-дээх оҕо спортивнай оскуолатыгар, эр дьон күрэхтэһиитэ – “Модуҥҥа”, олорон эрэн волейбол – “Кыайыы 50 сыла” Спорт дыбарыаһыгар.

Манна диэн эттэххэ, голбол уонна олорон эрэн волейбол көрүҥнэригэр саас сүүмэрдиир күрэхтэһиилэри ыыппыппыт. Ол быһыытынан, дьахталларга уонна эр дьоҥҥо аҕыстыы күүстээх хамаандалар кэлэн кыттыахтара.

Күн бүгүн биһиги күрэхтэһиибит программата барыта чааһыгар тиийэ бигэргэнэн турар. Сүрүн судьуйалыыр бөлөҕү опыттаах судьуйа Николай Гаврильевич Цыпандин салайыаҕа.

Бэлэмнэнии – күүстээх

— Элбэх көрүҥнэри ааттаталаатыҥ, барыта төһө мэтээл оонньоноруй?

— Саамай элбэх мэтээл чэпчэки атлетикаҕа оонньонор. Көрбөттөргө, истибэттэргэ, ПОДА-ларга туспа түмүктэр таһаарыллаллар, ол иһин наҕараадалааһыннара эмиэ туспа. Остуол тенниһигэр эмиэ бөлөхтөрө элбэх.

Ылан көрдөххө, маннык күрэхтэһиилэргэ сылтан-сыл ахсын кыттааччылар ахсааннара эбиллэн иһэр. Урут дьон инбэлиит буоларын кистэнэр эбит буоллаҕына, билигин маннык хайысха, дьарык баар эбит, олоххо бэлэм буолуубар спордунан дьарыктанан дьоҥҥо, обществоҕа тахсар эбиппин диэччилэр элбээтилэр. Спордунан дьарыктанан, бэйэлэрин курдук дьону кытта алтыһан, кэпсэтэн, сэргэхсийэн, олохторун уһаталлар.

Биһиги бу улахан тэрээһини бэлэмнээн ыытыыбытыгар элбэх салайааччылары кытта кэпсэтэбит. Кинилэр сүрдээҕин өйүүллэр, кыралаан да буоллар көмөлөһөллөр, саатар тылынан-өһүнэн да күүс-көмө буолаллара биһиэхэ улахан өйөбүл. Саамай улахан көмөнү «Эльга уголь» (Фонд будущих поколений) оҥорор. Кини биэрбит көмөтүнэн биһиги наҕараадалыыр атрибуттары сакаастаабыппыт. «Рек-тайм» тэрилтэ (салайааччы Афанасий Владимирович Киприянов) эмиэ сүрдээҕин өйүүр. Кинилэргэ махталбыт улахан!

— Улуустар бу улахан тэрээһиҥҥэ хайдах бэлэмнээхтэрий?

— Бэлэмнэнэ аххан сылдьаллар. Холобур, ити олорон эрэн волейболга 16, дуобат-саахымат күрэхтэһиилэригэр 18, голболга 20 хамаанда кытынна. Санаан көрүҥ, хамаандалар хайдах курдук сыһыаннаспыттарын.

Дьокуускай хамаандата үчүгэй бэлэмнээх, Чурапчы, Мэнэ Хаҥалас тилэх баттаһа иһэллэр. Аммалар билиҥҥитэ куһаҕана суох көрдөрүүлээхтэр. Урукку өртүгэр сэдэхтик кыттыбыт уус алданнар дуобат-саахымат көрүҥнэригэр ситиһиилэннилэр. Үөһээ бүлүүлэр голболга бастаатылар, Амматааҕы оонньуу кэнниттэн сүрдээҕин тардыннылар. Бүлүү, Сунтаар, Ньурба, Горнай – үчүгэй бэлэмнээхтэр. Оттон бэтэрээлэртэн – намнар, хаҥаластар, промышленнай оройуоннартан Нерюнгри, Алдан үчүгэйдэр. Хотулартан Өлөөнү, Эдьигээни бэлиэтиэххэ сөп.

Бу улуустар, куораттар салайааччыларыгар, баһылыктарыгар махтаныахха наада. Миэстэҕэ үлэ барыта кинилэртэн тутулуктаах. Үп-харчы көрөн, спортивнай көстүүмүнэн хааччыйан, дьоннорун өйөөн…

889 киһи күрэс былдьаһыа                       

— Күрэхтэһиигэ ханнык биллиилээх, ааттаах-суоллаах спортсменнар кыттыахтарай?

— Быйылгы спартакиадаҕа – Паралимпийскай, Сурдлимпийскай көрүҥнэргэ ситиһиилээхтик күрэхтэһэ сылдьар спортсменнарбыт бары кыттыахтара. Ол курдук, Айаал Сивцев Мэҥэ Хаҥаластан, Вика Петрова уонна Виктор Евсеев Амматтан, Саргылан Семенов Уус Алдантан, Роман Ибрагимов Кэбээйиттэн…

Ону таһынан көҥүл тустууга биһиги дьүлэй спортсменнарбыт көрдөрүүлэрэ үчүгэй. Быйыл Россияҕа биир кыһыл, биир боруонса мэтээллээхпит. Ол уолаттар бары спартакиада көрүҥнэригэр кыттыахтара. Холобур, теннискэ, сүүрүүгэ. Ити истибэттэр оскуолаларын түмүгэ диэн этиэхпин баҕарабын.

Бочуоттаах ыалдьытынан Анастасия Диодорова буолуоҕа. Ону таһынан Москваттан бочуоттаах ыалдьыттар кэлиэхтэрэ.

— Оттон култуурунай чааһа уонна үөрүүлээх аһыллыыта хайдах буолуохтарай?

— Ити чааһыгар биһиги, Манчаары оонньууларын режиссердаан ыыппыт Михаил Степановы кытта үлэлэһэ сылдьабыт. Спартакиадабыт үөрүүлээх аһыллыыта «Туймаада» стадиоҥҥа буолуоҕа. Ону «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа «күөх экранынан» быһа көрдөрүөҕэ. Спортсменнартан үксүлэрэ маннык улахан таһымнаах күрэхтэһиигэ бастакытын кытталлар. Кинилэр аҥардас стадиоҥҥа парадтаан да киирэллэрэ – дьоллоох түгэн, чиэс-бочуот. Хамаандалары улуус баһылыктара, депутаттара былаахтарын күөрэччи туппутунан батыһыннаран киириэхтэрэ.

Улуустарга, куораттарга хас инбэлииттээҕинэн көрөн, хамаандалары үс бөлөххө араарбыппыт. Онно уопсай түмүк тахсыаҕа. Кыайыылаахтарга кубоктар, мэтээллэр туттарыллыахтара.

— Дьэ, спартакиада финальнай чааһыгар хас киһи кыттыай?

— Күн бүгүн биһиэхэ 21 хамаандаттан 889 киһи кэлэн кыттарга сайаапкатын ыытта. Ити аҥардас спортсменнар эрэ, ону тэҥэ 200 арыалдьыт баар буолуоҕа. Сүүсчэкэ судьуйа үлэлиэҕэ. Онон барыта 1000-тан тахса киһи спартакиада ыытыллыытыгар кыттыаҕа.

Бу улахан тэрээһиммит барыта Саха Республикатын салалтатын, туһааннаах министиэристибэлэр салайааччыларын, улуустар баһылыктарын өйөбүллэринэн, көмөлөрүнэн, улахан болҕомтолорунан ыытыллар.

Кэпсэттэ Петр ПАВЛОВ.