“Баҕарах бөҕөстөрө” күрэс саҥа ааттары арыйда

Киһи өйдөөбөт өрдөөҕүтүттэн, урааҥхай улаҕатын көрбөтөх уруккутуттан тэлибириир сэбирдэхтэн, солкоҕо сууламмыт күөхтэн үөрэн, от-мас оһуора-мандара, өҥү-дьүһүнү дьүөрэлээн, чэчиги чэмэлитэн көрүөхтэн кэрэ дьикти үчүгэй дьэрэкээн түгэни Ыһыаҕы кытта ситимнииллэр.

Орто туруу бараан дойду уйгулаах уораҕайыгар олохтоох икки атахтаах эттиин-сиинниин, өйдүүн-санаалыын тэҥҥэ уһуктар улуу күннэрэ эмиэ ыралаах, ыраас санаалаах ыкса ылсан мустар кэмин  ыһыах ыһар, түһүлгэни төрүттүүр күннэр диэн өйдөбүлгэ киирэр. Бу өйдөбүл саха сахатынан кэрэ диэн тыынынан, тэтиминэн олорор Хатаспыт нэһилиэгин олохтоохторугар күүскэ баар. Онон биир да сылы көтүппэккэ хайдах сатанарынан, табылларынан тэринэн ыһыахтыыбыт. Быйыл даҕаны оннук буолла.

Бэс ыйын 20 күнүгэр Дьокуускай куорат хонноҕор үүнэр-сайдар, кэҥиир нэһилиэкпит ыһыаҕа буолан ааста. Кэнники кэмҥэ нэһилиэк дьоно бары ыһыахпыт буолар анал сирэ бөһүөлэкпит иһигэр, «Баҕарах» түөлбэни иттэннэрэ сытар көнө-налыы, киэҥ нэлэмэн хонууга “Ойуу Хатыҥҥа” буолар буолуоҕуттан, бу тэрээһиҥҥэ сылдьыы, кыттыы лаппа эбилиннэ. Ыһыах ааттыын-суоллуун ытык, ыраас ыра санаа уйата буолан аалы көтөҕөр алгыс туоната, сүрэҕи өрүкүтэр эйэҕэс эйгэ буолар.

Тэрээһиммит аһыллыытын сиэрэ-туома дойду үрдүнэн биллэриллибит сылларга ананан норуоттар сомоҕолоһуугар, түмсүүлэригэр уонна туруулаһыы тургутуутун уйарга күүс-уох тыынын киллэрэн, иллээх-эйэлээх буолууну иилии тутан илдьэ сылдьан, сайдар, кэҥиир-тэнийэр, дириҥиир суолу тобуларга уруккулуун билиҥҥилиин биир буолар ситим кистэлэҥэр ураты суолтаны, болҕомтону уурар саха норуотун көрдөрүүнэн ыытылынна. Сиэргэ-туомҥа Хатаспыт олохтоохторо, «Тускул» КК иһинэн үлэлиир түмсүүлэр, тэрилтэлэр көхтөөхтүк кытыннылар. Ыһыах биир сүрүн сыала-соруга анал тэрээһиннэринэн түмсүбүт дьон үөрүүлэрин-көтүүлэрин, олоххо дьулуһууларын, уруккуну билиҥҥини кытта сибээстэрин чиҥэтиигэ ананар.

Оннук тэрээһиннэртэн биирдэстэрэ үгэскэ киирбит күүтүүлээх-кэтэһиилээх “Баҕарах бөҕөстөрө” диэн күрэхпит буолар. Бу күрэхпит Хатаспыт аатын аатырдыа-сураҕырдыа, ыччаппытын чөл-чэгиэн олоххо угуйуо-уһуйуо диэн санааттан икки тыһыынча сыллартан саҕаланан тохтообокко ыытыллар. Сыыһалары-халтылары ааҕынан-суоттанан, сүбэлэһэн-соргулаһан, ыытыллар миэстэтиттэн эҥин тутулуктанан түһүмэхтэргэ кыралаан уларытыылары киллэртиибит эрээри, сүрүн көрүҥнэр – тутум эргиирэ, үс төгүл үс, хапсаҕай, мас тардыһыыта хаһан даҕаны уларыйбакка кэллилэр.

Быйылгы сылга эгил-тэгил саастаах уу дьулайынан оттоох олбоххо да буолбатар, оройунан охсуллан окко түспүт уол оҕото, биир күн үрүҥ буолан ат уорҕатыгар, биир күн мэһэйи-моһолу көрсөн ат өрөҕөтүгэр буолан, сиһин этэ ситтэ, буутун этэ буста, холун этэ хойунна, олох долгуннарыгар оҕустарбакка, очуру-чочуру туораан, Дьөһөгөй айыы алгыһынан эр хоһуун туругурар тоҕооһо тосхойдо диэн туран үүнэн иһэр ыччаттарбытын – уон уолбутун уруйу-айхалы туппутунан Киин түһүлгэбитин ортотугар ыҥыран киллэрдибит. Кинилэр кимнээхтэрий?

Мурунов Евгений – Хатас орто оскуолатын бүтэрбитэ, элбэх оҕолоох дьиэ-кэргэҥҥэ ортоку оҕо, онон дьаһаллары даҕаны дьаһайары даҕаны билэ улааппыт буолан дьону-сэргэни кытта алтыһарга, эрчиллэргэ, дьарыктанарга улахан ыарахаттары көрсүбэт. Спорт хас да көрүҥүн көрөн, сылдьан баран ордук умсугуйан мас тардыһыынан дьарыктанан өрөспүүбүлүкэ таһымнаах көрдөрүүлэрдээх. Дьокуускайдааҕы физкултуура уонна спорт үнүстүтүүтүн  бастакы кууруһун бүтэрдэ.

Заровняев Дьулус – Ньургуйаана, Егор Заровняевтар орто оҕолоро. Элбэх оҕолоох дьиэ-кэргэн тутаах киһитэ, кыра эрдэҕиттэн баҕаран туран тыаҕа, сиргэ-уокка сылдьарын сөбүлүүр. Онон сонордоһор, ирдэһэр-тордоһор диэни этинэн-хаанынан билэ улааппыта. Сорсуннаах булчут, бултуу бардар эрэ өттүк харалаах, илии тутуурдаах кэлэр. Аҕатын өттүнэн техникаҕа ураты умсугутуулаах сыһыаннаах. Сыалы-соругу туруорунарга, ону ситиһэргэ спорт үөрэппит буолан дьарыгын хайа түгэҥҥэ бырахпат. Тас көрүҥэ өрө көрө-сылдьар, уолугунан тыыммыт уол оҕото буолбатах, ол эрэн туппутун ыһыктыбат, саҕалаабытын түмүктүүр идэлээх буолан кэккэ ситиһиилэрдээх, кыайыылардаах. Оскуоланы бүтэрэн, ситии-хотуу аттестатын тутан, быйыл  анал үөрэх бастакы кууруһун  бүтөэрдэ. Идэтэ сэрэйбиппит курдук техниканы кытта сыһыаннаах – Дьокуускайдааҕы автодорожнай техникум.

Корякин Алексей – быйылгы кыттааччылартан саамай уопуттаахтара, ааттаахтара-суоллаахтара. Спорт суолунан Арассыыйа таһымыгар тиийэ улахан күрэстэр тыҥааһыннарын ааспыт буспут-хаппыт, сиппит-хоппут мадьыны.

Ефремов Айсен – биир тэҥ көрдөрүүлээх, туппутун ыһыктыбат, наада буолар түгэннэргэ түмүллэр-хомуллар спортсмен.

Трофимов Тимур – Н.Е. уонна П.Н. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын онус кылааһын бүтэрдэ. Мас тардыһыынан утумнаахтык, үтүө түмүктэрдээхтик дьарыктанар.

Ефремов Артем – Н.Е. уонна П.Н. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын ахсыс кылааһын бүтэрдэ. Кыттааччылартан саамай эдэрдэрэ.

Оконушкин Альберт – Ольга, Георгий Оконушкиннар диэн, Хатаспыт киэн туттар элбэх оҕолоох ыалын иккис оҕото. Кыра эрдэҕиттэн аҕаларын кытта сылдьан үлэ-хамнас диэн тугун этинэн-хаанынан, өйүнэн-санаатынан билэ улааппыт киһи. Чурапчытааҕы физкультура уонна спорт үнүстүтүүтүн  устудьуона, тустуунан дьарыктанар, кэккэ дорҕоонноохтук ааттанар ситиһиилэрдээх.

Тыркаев Игорь – өскөтүн кыттааччы баһыйар үгүс өттө күүс-уох (силовой) көрүҥнэринэн дьарыктанар эбит буоллахтарына кини волейболист! Н.Е. уонна П.Н. Самсоновтар ааттарынан Хатас орто оскуолатын быйыл бүтэрдэ. Олус бэркэ кытынна.

Попов Артур – Хатастан төрүттээх Тулагы олохтоохторун Ульяна, Александр Поповтар уоллара. Артур убайдара тустууга Сахабыт сирин Арассыыйа таһымыгар ааттатар улахан спортменнар. Артур ону хапсаҕайга бэркэ көрдөрдө. Чурапчытааҕы  физкультура уонна спорт үнүстүтүүтүн  устудьуона.

Оконушкин Антон – Ольга, Вильгельм Оконушкиннар диэн Хатаспыт киэн туттар элбэх оҕолоох ыалын бастакы оҕото. Үлэҕэ эриллэн улааппыт иҥиир-ситии киһи. Дьокуускайдааҕы АГАТУ юридическай факультетын үһүс курсун бүтэрдэ. Кыттааччылартан соҕотох аармыйаҕа ытык иэһин төлөөбүт киһи кини.

Евгений, Дьулус, Айсен, Тимур, Артем тренердэрэ Хатастааҕы сэттис нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатын дириэктэрэ, тренерэ Баишев Анатолий Михайлович, Алексей тренерэ Арассыыйа спордун маастарын иитэн таһаарбыт, үтүө көрдөрүүлэрдээх, кэскиллээх тренер Евчеев Григорий Филиппович. Игорь волейболга тренерэ Андреев Сергей Михайлович. Көрөрбүт курдук  бары Хатаска төрөөбүт – үөскээбит, улааппыт, үөрэммит дьоннор.

Дьэ күрэх хаамыытынан кэпсиир-сэһэргиир буоллахха, бастакынан, биир саамай уустук көрүҥтэн үс төгүл үстэн саҕаланна. Уустугун ааһан бу көрүҥ сэдэх көрүҥ, ол курдук, кини биһиэхэ сахаларга эрэ баар. Кылыы, буурдааһын уонна куобахтааһын хас биирдиилэрэ тус туһунан техниканы, албаһы, ньыманы эрэйэр-ирдиир көрүҥнэр. Кылыйан иһэн буурдуурга холбоноҕун, буурдаан баран куобахтыыгын… Дьэ кыайар киһи кыайар көрүҥэ. Манна Альберт Оконушкин тэҥнээҕин булбата, иккис миэстэ Алексей Корякин, үһүс миэстэ Игорь Тыркаев буоллулар.

Онтон тутум эргиир буолла. Дьэ манна буоллаҕа, иирэ талах мастыы эриллии, кытаанах тиит мастыы тулуктаһыы, былчыҥы барытын наардаан (ханна кытаатыннаран, ханна сымнатан, ыытан биэрэн) үлэлэтии. Бу көрүҥүнэн ордук таптаан мас тардыһааччылар дьарыктанааччылар диэн өйдөбүл баар. Ол гынан, биһиги түгэммитигэр бу көрүҥҥэ волейболист Игорь Тыркаев холкутук бастаата, иккис миэстэни Алексей Корякин, үһүс миэстэни Заровняев Дьулус ыллылар.

Үһүс көрүҥҥэ – мас тардыһыытыгар күүтүллүбүтүн курдук буолла. Бириистээх миэстэлэри мадьынылар түҥэтистилэр – бастакы Мурунов Евгений, иккис Корякин Алексей, үһүс Заровняев Дьулус буоллулар.  Ол да буоллар Корякин Алексей ыалдьааччылара кыратык да буоллар хомойон ыллылар.

Ити кэннэ спорт королеватынан ааттанар сүүрүү ыытылынна. Аһара ойуччу хаалбыт да суох, бастакы да кэлээччилэри биэтэккэ илии-атах киириитэ быһаарда. Алексей Корякин бастыыр үөрүүтүн биллэ, иккис Оконушкин Альберт, үһүс Евгений Мурунов кэллилэр.

Күрэхпит күлүмэх түгэнэ, халбас харата диэн аатырар саханы саха дэппит хапсаҕай көрүҥэр фавориттар хартыыналара арыыйда уларыйдылар. Манна тустуук Артуру, Антону кытта тэҥҥэ мадьыны Евгений кииристилэр, волейболист Игорь даҕаны наһаа туран биэрбэтэ. Ити курдук хапсаҕайга Артур Попов бастаата, Мурунов Евгений иккистээтэ, Оконушкин Антон үһүстээтэ. Ити курдук айаннатан  күрэхпит түмүк түһүмэҕэр тиийдибит. Сүүс уон аҕыс киилэлээх таас көтөҕүүтүгэр уолаттарбыт бары кыһаллан туран ким туох  кыахтааҕынан, күүстээҕинэн кииристилэр. Манна Евгений Мурунов бастаата, иккис миэстэҕэ Айсен Ефремов таҕыста уонна бу күрэххэ мээнэ киирбэтэҕин дакаастаата, үсүһү күрэх лидерэ Алексей Корякин ылла.

Дьэ ити курдук уопсай түмүккэ тиийэн маннык хартыына таҕыста:

10-с миэстэ Оконушкин Антон – биир дойдулаахпыт Павлов Айаал Русланович салайааччылаах “Пеппер” диэн маҕаһыын бирииһин уон тыһыынча солкуобайы тутта.

9-с миэстэ Трофимов Тимур – Хатас нэһилиэгин мотуоркалаах уолаттарын бирииһин уон тыһыынча солкуобайы тутта.

8-с миэстэ Ефремов Артем – Хатас нэһилиэгин мотуоркалаах уолаттарын бирииһин уон тыһыынча солкуобайы тутта.

7-с миэстэ Попов Артур – Хатас нэһилиэгин мотуоркалаах уолаттарын бирииһин уон икки тыһыынча солкуобайы тутта.

6-с миэстэ Оконушкин Альберт – биир дойдулаахпыт Павлов Айаал Русланович салайаачылаах “Пеппер” диэн маҕаһыын бирииһин отут тыһыынча солкуобайы тутта.

5-с миэстэ – Ефремов Айсен Хатас нэһилиэгин уу таһар массыыналаах дьоно туруорбут телевизоры тутта.

4-с миэстэ – Заровняев Дьулус, Осипов  Олег Павлович салайааччылаах таас тутуунан дьарыктанар тэрилтэттэн телевизор уонна Федулов Василий Васильевич салайааччылаах  “Айсберг” атыы тутуу тэрилтэтэ туруорбут саха быһаҕынан наҕараадаланна.

3-с миэстэ – Тыркаев Игорь “Баҕарах бөҕөстөрө” күрэх саҥа саҕаланыаҕыттан үбүнэн-харчынан көмө тирэх буолар Павлов Александр Михайлович туруорбут 60000  солкуобайы уонна Беленков Игорь Терентьевич аатыттан саха быһаҕын бириис быһыытынан тутта.

2-с миэстэ – Мурунов Евгений, Иван Иванович уонна  Клавдия Егоровна Пермяковтар сыдьааннарын ааттарыттан 70000 солкуобайынан уонна Айгын уус – Терентьев Александр Зиновьевич оҥорбут сахалыы быһаҕынан наҕараадаланна.

1-кы миэстэ – Корякин Алексей, Хатас нэһилиэгин сылгыһыттарын аатыттан убаһанан уонна Хатаспыт олохтооҕо Егоров Михаил Владимировичтан саха быһаҕын тутта. Маны таһынан анал бириистэри күрэх буола турдаҕына аҕалан туттардылар: Матаннанова Надежда Владимировна – Чурапчы спортивнай оскуолатын бүтэрбит, дойдуга буола турар быһыыга-майгыга ББЭ кыттыылааҕа Дмитрий Матаннанов аатынан бириис (уон тыһыынча харчы), Тарская Анна Петровна – ХОО выпускнига, дойдуга буола турар быһыыга-майгыга ББЭ кыттыылааҕа Владимир Тарскай аатынан бириис (уон тыһыынча харчы), Жиркова Александра Иннокентьевна тыыл бэтэрээнин сыдьааннарын аатыттан үрүҥ ас арааһа хомуллубут бириис.

Күрэҕи Хатастааҕы 7 нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатын кэлэктиибэ, Хатас орто оскуолатын учууталлара уонна Алексей Васильевич Мокрощупов судьуйалаан ыыттылар. Кинилэр истэригэр “Баҕарах бөҕөстөрүн” үстүү төгүл кыайыылаахтара Михаил Окороков, Григорий Евсеев, бу күрэх 5 төгүл кыайыылааҕа Егор Оконешников, “Баҕарах бөҕөстөрүн” хас да төгүл кыттыылааҕа Эрсан Саввин бааллар. Күрэхтэһии комментатора – Евгений Руфов. Күрэххэ спонсордарын кытта олохтоох дьаһалта уонна “Тускул” КК үлэлэстилэр.

Түмүкпэр, бу үйэ чиэппэригэр чугаһыыр кэм устата ыыппыт күрэхпититтэн кынаттанан Иван Степанов быйыл иккис төгүлүн Дыгын оонньууларын кыттыылааҕа буолбутун уонна Айлан Николаев, Владислав Корякин Чурапчыга ыытыллар “Тоҕус томтор” диэн ааттаах-суоллаах дьон-сэргэ мустан бастыҥы быһаарсар түһүлгэлэригэр кыттыбыттарын тоһоҕолоон бэлиэтиэхпин баҕарабын.

Дьэ, ити курдук эдэр ыччакка бу күрэхтэһии нөҥүө дойдумсах буолууну, чөл-чэгиэн туругу сыаналыыры, өбүгэ үгэстэрин өрө тутууну, төрөөбүт төрүт дойдуга бэриниини иитэр сыалбыт-сорукпут кэккэ үтүө көрдөрүүлэрдээх.

Наталья РУФОВА.

Зоя БАИШЕВА хаартыскалара.

Хатас.