Тустуу эйгэтиттэн сиэттэрэн….              

Бүгүн кэпсэтэр киһим үтүө санаалаах, эмтиир идэлээх Иннокентий Афанасьевич  Артамонов – Сэргэдэй. Кини 1993 сыллаахха спорт уонна туризм министиэристибэтин тутаах үлэһитэ – аналлаах кэрэспэндиэнинэн сылдьыбыта. Оччолорго бу тэрилтэ министиринэн В.П. Ноговицын үлэлиирэ. Иннокентий  Артамонов аҥар илиитигэр телекамера, аҥар илиитигэр фотоаппарат тутан оччотооҕу Саха Өрөспүүбүлүкэтин тустууга сүүмэрдэммит хамаандатын кытта үлэлиирэ.

Ол кэмнэрдээҕи үлэтин уонна бу билигин үлэлиир үлэтин кытта уопсай өйдөбүлүн ылаары истиҥ кэпсэтиибин ааҕыҥ.

-Үтүө күнүнэн, Иннокентий  Афанасьевич, хас биирдии киһи кимтэн эрэ кииннээх, хантан эрэ хааннаах. Өбүгэлэрин тустарынан кэпсээ эрэ.

—Мин Уус Алдан улууһугар сэттэ оҕолоох ыалга төрөөбүтүм. Төрүппүт – Артамаан оҕонньор. Нэһилиэк кулубатынан уһун сылларга үлэлээбит. Кэпсииллэринэн киирбит- тахсыбыт, сытыы-хотуу олус үлэһит эбитэ үһү. Бэйэтин кэмигэр харытын күүһүнэн үлэлээн-хамсаан, сүөһү тутан, былыргы кэмҥэ байан-тайан олорбут. Токур хотуурунан оттоон-мастаан 300 сүөһүнү кыстатарын туһунан аҕам кэпсиирэ.

Эһэм Иннокентий Захарович Артамонов улахан көрбүөччү киһи, сэрии буоларын уонна ким кыайарын дьоҥҥо биир сыл иннинэ эппитэ, сэрэппитэ эбитэ үһү. Аны бэйэтин кэмигэр ыҥырыыга сылдьар, колхоһун төрүүр дьахталларын сымнаҕас илиитинэн  төрөтөөччү ийэм ийэтэ эбэм Матырыас, Матрена Николаевна Кычкина Мэҥэ Хаҥалас Маттатыттан төрүттээх.

Эбэм барахсан 94 сааһыгар диэри олорбута. Кини  бииргэ төрөөбүт быраата Таай Бүөтүр алгыстаах, этитиилээх улахан тимир ууһа этэ. Аҕам бииргэ төрөөбүт быраата, тимир ууһа Николай Иннокентьевич Артамонов Таатта Харбалааҕар олохсуйан, элбэх оҕолонон, үлэ бөҕөтүн үлэлээн олорон ааспыта. Кини хорсун үлэтин сыаналаан, билигин Харбалаахха убайым аатынан уулусса баар.

Сарсыарда аайы Үрдүк өбүгэлэрбэр сүгүрүйүүттэн күнүм саҕаланар, үлэ бүтүүтэ хайаан да махтанабын, эмтиир дьонум этэҥҥэ сырытыннар диэн  көрдөһөбүн. Үлэлиир кэммэр өбүгэлэрбин кытта биир энергетическай потокка сылдьабын. Улуу өбүгэлэрим көмөлөрүн дьиҥ-чахчы өйдүүр, туһанар буолан, күнү быһа илбийэрбиттэн да сылайбаппын. Өбүгэ ситимэ диэн чуолкай баарын толору билэбин.

-Билигин ааттаах-суоллаах норуот эмчитэҕин, Россия эмчиттэрин түмсүүтүн чилиэнэҕин. Ааспыт кэмнэри сэгэтэн саха норуотун чулуу тустууктарын кытта бииргэ алтыһан үлэлээбит кэмнэргин ахтан ааһыахха.

—Оччолорго СӨ тустууга сүүмэрдэммит хамаандатын кытта үлэлиирим. Старшай тренеринэн Валерий Петрович Керемясов, хамаандаҕа Слава Татаринов, Альберт Яковлев (Амма), Михаил Тихонов, Артур Федоров, Алексей Варламов (Мэҥэ Хаҥалас), Андрей Яковлев (билигин СӨ хапсаҕайга кылаабынай судьуйата), Николай Яковлев (Сунтаар), Петр Малардынов (Аллайыаха), Герман Контоев (Горнай), Петр Юмшанов, Кирилл Павлов (Намтан), Владимир Торговкин (Бүлүү), Иван Пантилов, Константин Давыдов (Уус Алдантан) бааллара.

Кинилэри кытта тэҥҥэ сылдьан күрэхтэһии сонуннарын хаһыакка, араадьыйаҕа, ТВ устан биэрэн иһэрим. Биир тылынан эттэххэ, тута сонуннарга ыытарым. Холобура, Красноярскай куоракка ыытыллар И.Ярыгин норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарыгар сылдьарбыт, туһугар бэйэтэ Олимпиада курдук этэ. Ол курдук, Японияттан, Германияттан, Кореяттан, быһатын эттэххэ, аан дойдуттан уһулуччулаах, араас сылларга Олимпиада призердара кэлэн кытталлара. Ол кэмҥэ биһиги уолаттарбыт таһымнара олус үрдүк этэ, олимпиецтары кытта эрбии биитинии тэҥҥэ хатыһаллара. Урут тустуу быраабылата да үчүгэй этэ, көрөөччүнү тардар да этэ. Билигин быраабыла уларыйда. Дьарык кэнниттэн куруук паарга сылдьалларын, бэйэ-бэйэлэрин массаастаһалларын тренердэрэ В.П. Керемясов күүскэ ирдиирэ.

-Дьэ, массаас диэн тыл иһилиннэ. Бу билигин дьону массаастаан эмтиирин, арааһата, ол кэмтэн саҕаланнаҕа буолаарай?

—Ити 1994 сыллаахха этэ. Арассыыйа чемпионатын кэнниттэн, арай, Валерий Петрович: ”Массааска үөрэниэххин наада, уолаттарбыт травмаланаллар даҕаны, сылайаллар даҕаны. Профессиональнай массажист буолларгын, төһөлөөх көмөлөөх буолуон этэй?, — диэн этии киллэрдэ. Кини миэхэ куруутун  массаастатара.

“Атын уолаттартан уратытык туттан массаастыыгын, идэ ылларгын 0,5 ставка да булуом этэ”, — диэтэ.

Дьэ, мин толкуйга түстүм, сэмээр хаһыаттары кэтээтим. Арай туран, “Сахаада” хаһыакка  пединститут спортивнай факультетын иһинэн массааска үөрэтэбит диэн биллэрии тахсыбыт.

-Мындыр толкуйдаах тренер этиитин ылыннаҕын дии. Кини даҕаны тустуу курдук ураты тыыннаах спордунан дьарыгырбыт, аан дойду улуу тустууктарын кытта алтыспыт киһи айылҕалаах буоллаҕа. Эн инники баһылыахтаах  идэҕин өтө көрдөҕө…

—Оннук эбит билигин санаатахха. Пединститукка тиийбитим, кууруспутугар барыта медиктэр. Аны туран, преподавателбит Юрий Михайлович Винокуров доцент буолан биэрдэ. Массаас саамай кылаабынай тутулун – мануальнай терапия элеменнэрдээх эмтиир массааһы үөрэппитэ. Мануальнай терапия диэн киһи тоноҕоһун, сүһүөхтэрин чөлүгэр түһэрэр үлэ. Үс ый үөрэннибит. Олус билиилээх преподавателбит күнүһүн теорияны үөрэтэр, 4 чаастан киэһэ РБ №2  неврология салаатыгар балыыһаҕа ыарыһахтарга үлэлииргэ анаталаата.

45 сааһыгар оҕоломмут, аны туран медсиэстэрэ сыыһатыттан хлористай укуолу седалищнай ньиэрбэтигэр биэрэн босхоҥ буолбут дьахтарга ананным. Ыарыһаҕым улахан уҥуохтаах, кыаммат, ыарахан ыйааһыннаах, аллараа өртө тугу да билбэт этэ. Миигин кытта билсээт даҕаны олоххо эрэлин сүтэрбит ыарыһах, “массаж бесполезен” диэбитэ. Ыарыһахпын аһынным. Киниэхэ көмөлөһөн, ыарыытын чэпчэтиэхпин олус баҕардым. Хаһан эрэ, Ярославскай аатынан түмэлгэ үлэлии сырыттахпына, биир айылҕалаах дьахтар  “Исцеление с помощью акупрессуры” диэн кинигэни бэлэхтээбитэ. Миигин диагноз туруорарга үөрэтэрэ.

Ыарыһахпар анаан кинигэҕэ олоҕуран комплекс толкуйдаатым уонна тута массаастаабытынан бардым. Ол гынан, 2,5 нэдиэлэнэн атаҕын ньиэрбэтэ уһуктубута. Ыарыһаҕым наһаа да үөрбүтэ, махтаммыта, алҕаабыта.

“Киэсэ, эн улахан массажист буолуон”, — диэбитэ. Онно, ыарыһаҕым туругуттан бэйэм да үөрбүтүм уонна саамай кылаабынайа, бэйэбэр эрэл үөскээбитэ. Бу түгэҥҥэ, точечнай массаж иннэнэн эмтиири кытта тэҥ суолталааҕын билбитим.

-Ыарахан ыарыһаҕы ыарыытын чэпчэтэн, олоххо эрэлин эргиппитин  бэйэн айылҕалааххын көрдөрөр. Салгыы норуот медицинатынан дьарыгырбытыҥ, норуот эмчиттэрин кытта алтыспытыҥ дуо?

—Арай биир үтүө күн Норуот эмчитэ Сайыынаны, биоэнергетик Сылыгы тустууктарга көмөлөһүннэрээри тэрилтэ профсоюһа Татьяна Афанасьевна Корнилова ыҥырбыт этэ. Уонна бу дьон ыытар куурустарыгар үөрэниҥ диэн модьуйбута. Онон 4-5 буолан кууруска сылдьыбыппыт. Бастакы кэрдииһи бүтэрбитим, икки сылынан иккис кэрдииһи, үһүс кэрдиискэ ыҥырбыттара да, хамнас боппуруоһа ыараан, кыайан барбатаҕым.

Ол гынан баран, массаастыырбын төрүт бырахпатаҕым, аймахтарбын, табаарыстарбын куруутун ыарыйдылар да илбийэр этим. Салгыы японскай ньымаҕа – Рейкигэ уһуйуллубутум. Бастакы, иккис кэрдииһин ааһаммын, үһүс кэрдиискэ үөрэнэргэ былааннана сылдьабын. Рейки мин өйбүн-санаабын наһаа уларыппыта, элбэҕи толкуйдаппыта.

-Дьикти суолу солоон барбыккын дии, маассааһы билбиккин, чараас эйгэ, аны Рейки үөрэҕэр үөрэммиккин. Ол эрээри, ханныгар даҕаны чопчу барбакка, бэйэн үлэҕинэн тэлэбиисэринэн “Байанай” биэриини ыыта сылдьаҕын?

—Оннук. Ити 2009-2018 сылларга. Ити кэмнэргэ бу киэҥ нэлэмэн Сахабыт сирин бары улуустарын кэрийэн  булчут, табаһыт дьону устан “күөх экраҥҥа” үлэлэрин сырдатарым.  Кинилэри үйэтитэр биэриилэри бэлэмнээбитим. Арай, биир сырыытааҕы командировкабар үүтээҥҥэ лип сытар, тымныйан, улаханнык ыалдьыбыт, хаампат буолбут булчуту массаастаан атаҕар туруорбутум. Ол түгэҥҥэ эмиэ массаас сүдү күүһүн билбитим.

Массаас – эмтиир эйгэ быстыспат сорҕото, тутааҕа, наадалааҕа буоларын өссө төгүл ылыммытым.

-Дьэ ити дии, массаас эмтиир эйгэҕэ сыыйа киллэрэн истэҕэ. Бу эйгэҕэ үктэнэргэр ким улахан сабыдыаллаах этэй?

—Оннук, син биир олоҕум суола эмтээһиҥҥэ, чараас эйгэҕэ иэҕэн аҕала турар эбит. Ити үөрэммит кууруспуттан ыла улахан биоэнергетик, Саха дьонун олоҕо тупсарыгар үгүс үтүөнү оҥорбут Николай Иннокентьевич Слепцову — Сылыгы кытта уһун сыллар усталарыгар чугастык доҕордоһон, алтыһан кэллибит. Кини чараас эйгэ туһунан куруук кэпсиир, уһуйа-такайа сылдьар. Бэйэм да билбэппинэн бу эйгэҕэ киллэрэн кэбиспитэ.

«Эн сылаас илиигэр туттарабын, дьоҥҥун-сэргэҕин эмтээ!”, — диэн алгыс тыллары этэн туран, хомус бэлэхтээбитэ. Ол хомуһу илиибэр тутуохпуттан, хомуспун алгыспар, үлэбэр  туттабын. Өссө ааҕаҥҥын билиигин хаҥат диэн, чараас эйгэ туһунан кинигэни бэлэхтээн турар.

Өссө биир, эмчит буоларбар улахан өҥөлөөх киһинэн Чурапчыттан төрүттээх Степан  Федотович Попов – Айыы Сиэн буолар. Кини сахалыы тыыннаах, туһунан көрүүлэрдээх, илбийэр ураты ньымалаах этэ. Ол ньыматыгар миигин уһуйбута. Үлэбэр сөптөөх түгэҥҥэ кини ньыматын туттабын. Онон дьылҕабар бу үтүө дьону кытта алтыьыннарбытыгар   куруутун махтанабын.

-Иннокентий Афанасьевич, эйиигин эмтэммит дьонун Сэргэдэйинэн билэллэр. Ханна да иһиллибэтэх, сэдэх аат дии саныыбын. Бу харысхал ааккын ким биэрбитэй уонна туох суолталаах аатый?

-Харысхал ааппын өбүгэлэрим этитиинэн иһитиннэрбиттэрэ. Ону тута ылыммытым. Бу аат сэргэ диэн тылтан тахсар. Сахалар сэргэни олус ытыктыыбыт. Сэргэ Ийэ сиргэ тирэнэн турар. Төрдүс халлаантан тардыылаах Дьөһөгөй айыы оҕото – сылгы сэргэҕэ  баайылыннаҕына, Үрдүк айыылары кытта ситимниир күүһэ өссө улаатар. Даҕатан эттэххэ, Дьөһөгөй биһиги аҕа ууспут ымыыта, харысхала буолар.

-Сэргэдэй, эн дьоҥҥо туһалаах норуот эмчитэ буоларгын үгүс  дьон билэр. Эмтэнэр, махтанар дьонун элбэхтэр. Дьону эмтииргэр ханнык сүрүн ирдэбиллэри тутуһаҕыный?

—Сахалар тымныы сиргэ олорор буоламмыт атах, сүһүөх тымныйыыта олус элбэх. Үлэбэр кэлиҥҥи кэмҥэ эмтиир эйгэҕэ күүскэ туттуллар остеопатия элеменнэрин туттабын. Уопсайынан, остеопат диэн – күүстээх чуубустубалаах, айылҕаттан талааннаах, практик киһи буолар. Эмтиирбэр элбэх көрүҥү холбуубун (комплекснай эмтээһин). Хас биирдии ыарыһахха ыарыытыттан көрөн тус туһунан эмтиир ньымалары туттабын. Холобура, бастаан кэлбит киһини хайаан да ыраастыыбын, ол эбэтэр, ауратын, чакраларын барытын оҥоробун, диагностыыбын. Ыарыы төрдүн-төбөтүн буларга күүскэ үлэлиибин, оччоҕо эрэ көмөлөөх буолар.

Ону таһынан эйгэбинэн харысхал оҥоробун. Сорох дьон иккистээн кэлбит буоллахтарына көрдөххө, туруорбут харысхалым ыһыллыбакка сылдьар буолар. Ол хас биирдии киһиттэн бэйэтиттэн тутулуктаах. Сиэр быһыытынан сылдьар киһи киэнэ ыһыллыбат, үйэ-саас да тухары сылдьыан сөп. Ол эрээри, элбэх киһи харысхала, көмүскэлэ суох сылдьар, ол иһин кута-сүрэ ыһыллар, онтон сылтаан уопсай туруга мөлтүүр.

Икки сыллааҕыта муора кытылыттан биир кырдьаҕас ыарыһаҕы кыыһа икки торуоскатынан тайаннаран, нэһиилэ хаамтаран аҕалбыта. Ыалдьыбыта олох ырааппыт. Араас балыыһаларга уһун сылларга эмтэнэ сатаабыт. Айылҕам эйгэтигэр киирэммин көрбүтүм, туора дьайыы киирэн туругун айгыратан, онтон сылтаан оһоллонон, хаампат буолбут эбит. Хара дьайыытын  ыраастааммын, кушеткаҕа сытыараммын ыалдьар сирдэрин тутаммын икки чаас массаастаабытым. Онтон торуоската суох туруораммын биир-икки эргиири өйөөммүн хаамтарбытым, үһүс эргиири олох бэйэн хаам диэммин, хардыылаппытым. Салгыы эмтэнэн олох үчүгэйдик хаамар буолбута.

Иккис түбэлтэ. Ороҥҥо тиэрэ сытан утуйбат, аһаабат, олорон эрэ утуйар, тохтоло суох сөтөллөр, силлиир бааҥкатын тута сылдьар ыарыһаҕы сиэнэ аҕалбыта. Үс ыйы былаһын эрэй бөҕөтүн көрөн, сэниэтэ эстибит этэ. Медцентрга обследование бөҕөтүн ааспыт. Пульмонология отделениятыгар сыппыт. ”Аллергическая астма” диэн диагноз туруорбуттар. Киирэн Айылҕабынан көрүүлэммитим, эмиэ ыарахан дьайыы оҥоһуллубут. Барытын ыраастаан, оҥорон, массаастаабытым. Иккис хонугар сөтөлө аҕыйаабыта, үһүс хонугар иккитэ-үстэ эрэ сөтөллүбүтэ. Түүн утуйар буолан, тута холкуйан, кэҥээн барбыта. Онон, ыраастаныы, харысхал туруортарыы, киһи туругар улахан көмөлөөх уонна суолталаах. Итинник түгэни эмтиир практикабар элбэҕи көрдүм уонна оҥордум.

Мин куруутун таһыммын үрдэтэ, үөрэнэ сылдьабын. Киһи билбэтэ-көрбөтө син биир баар бөҕө буоллаҕа. Ол иһин таһыммын үрдэтэ, билэ сатыыр баҕам элбэх. Татым билиилээх киһи, дьоҥҥо көмөтө тутах. Төһөнөн элбэх дириҥ билиилээххин да, дьоҥҥо көмөлөһөр күүһүн улахан.

х х х

Дьэ, бу курдук, саха дьоно киэн туттар тустууктарбытын кытта алтыһан, бэйэтин айылҕатын тэтимигэр киирбит, өбүгэлэрин ситимин булбут, дьону эмтээн олоххо төнүннэрэр улахан айылҕалаах эмчит, идэтигэр көмөлөһөр улуу өбүгэлэрдээх  Иннокентий  Артамонов — Сэргэдэй туһунан биллибит.

Маннык идэлээх, дьоҥҥо көмөлөөх норуот эмчиттэрэ баар буолан, олох кэрэтин өйдөөн көрөбүт, кыраттан да үөрэбит, таба оҥордохпутуна дьоллонобут. Кырдьык ээ, ыарыы ыар ынчыгар сылдьан, ыарыыттан кыайтарар-хотторор кэм кэллэҕинэ кэрэни да көрбөт, кыраттан да үөрбэт буолаахтыыбыт. Оннук кэмҥэ биһигини өрө тардар, сүбэлиир-амалыыр, эмтиир дьоннортон биирдэстэрэ Сэргэдэй буоларын, кини кыаҕын- күүһүн биллибит.

Лариса АВВАКУМОВА, суруналыыс.