Тустуу наукатын баһылаан

Урут биир спортсмен: «Тустуу – бу наука» диэбитин, ол саҕана соччо аахайбатаҕым. Билигин толкуйдаан көрдөххө, спортсмен тустуу теориятын, тактикатын баһылыырын таһынан, кини анатомиятын, өссө психологияны кытта билиэн наада эбит. Оччоҕо эрэ үчүгэй бэлэмнээх тустуук иитиллэн тахсар кыахтаах. Оттон маннык билиини тустууга эттиин-хаанныын, өйдүүн-санаалыын толору бэринэн, айымньылаахтык үлэлиир тренердэр эрэ биэрэр кыахтаахтар.

Үрдүк кылаастаах көҥүл тустууктары бэлэмнээһиҥҥэ биир итинник үрүҥ-хара көлөһүнүн үгүстүк тохпут тренеринэн биир дойдулаахпыт Б.Г. Аргунов буолар.

Кини төрөөбүт Сахатын сириттэн төһө да ыраах сырыттар, саха уолаттарын бэйэтигэр ыҥыран тустууга эрчийэн, бэлэмнээн, физкультурнай институкка үөрэххэ киирэллэригэр көмөлөһөн, салгыы үүнэн-сайдан тахсалларыгар далаһа уурбут үтүөлээх.

Борис Герасимович 1930 сыллаахха олунньу 4 күнүгэр I Хаптаҕай нэһилиэгэр Алаас диэн кыра дэриэбинэҕэ төрөөбүтэ. Аҕата Герасим Федорович үлэһит бөҕө, булугас-талыгас, сатабыллаах киһи эбит. Кини эдэр сааһыттан элбэхтик түбүгүрэн үгүс сүөһүнү, сылгыны ииппит. Бэйэтэ биир балаҕанын таһынан икки дьиэлэнэ, хас да ампаардана сылдьыбыт.

Борис сэрии сылларыгар аччыктааһын, колхоз хаһан да бараммат үлэтин бэйэтин этинэн-хаанынан билэн улааппыта. Оччотооҕу тыа сирин хас биирдии оҕотун санныгар тиксэр ыараханы барытын уйан борбуйун көтөхпүтэ. Манна 1944 сыллаахха Хаптаҕай сэттэ кылаастаах, онтон Майа орто оскуолатын бүтэрэн баран, 1949 с. Дьокуускайдааҕы үп техникумун бүтэрэн, Нам оройуонугар нолуок инспекторынан ананан үлэлиир. Оруобуна сыл устата инспекторынан үлэлээн баран, байыаннай комиссариакка бэйэтэ киирэн армияҕа ылалларыгар тылланар. Ону убайа Герасим утаран хоту оройуоҥҥа баран үлэлииригэр сүбэлиир. Кини бэйэтэ сэрии уотун ортотунан сылдьан, икки төгүллээн ыараханнык бааһыран, эмсэҕэлээн кэлбит буолан, кыра быраатын харыстаан итинник быһыыламмытын сэрэйиэххэ сөп.

Борис оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан санаабытын булгу оҥорон тэйэр бигэ дьулуурдаах киһи буолан улаатар. Ол даҕаны иһин убайын тылын ылыммат, армияҕа тылланан барар. Онно Норильскай куоракка конвойнай чааска түбэһэн, политическай хаайыылаахтары харабыллааһыҥҥа сылдьар. Хаайыылаахтар никели, алтаны, таас чоҕу хостууллара.

1953 сыллаахха бэс ыйыгар армияттан демобилизацияланан баран, убайын Георгийы көрсөр баҕа санаалаах Краснодарскай кыраайга тиийэр. Саҥа сиргэ ис дьыала управлениетыгар сулууспалыыр, онтон уурайан кыраайдааҕы үп отделыгар үлэҕэ киирбитин, Анапа куоракка нолуок инспекторынан ыыталлар.

Иллэҥ кэмигэр тустуунан дьарыктанар. Оччолорго көҥүл тустуу тэнийэ илигэ, онон классическай (греко-римскэй) тустууга утумнаахтык эрчиллэн, маҥнай Краснодар куорат, оттон кыраай чемпиона буолар. Устунан Харьков, Доннааҕы Ростов, Днепропетровскай о.д.а. куораттарга тиийэ элбэх күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттар.

Онтон Казахстаннааҕы физкультура институтугар экзамен туттарар баҕа санаалаах, отой билбэт Алма-Ата куоратыгар кэлэр. Манна тустуу саалын булан хас да күн устата киэһэ хараҥарыар диэри тустууктар эрчиллэллэрин көрөр. Онтон заводка үлэҕэ киирээри гынан баран, уобаластааҕы үп отделыгар тиийэн финансовай техникуму бүтэрбит дипломун көрдөрбүтүгэр үлэҕэ ылан, Алма-Ата уобалаһын Илийскэй оройуонугар нолуок инспекторынан анаан ыыталлар. Бу оройуон Алма-Ататтан чугас, баара-суоҕа 45-50 километр эбит. Манна тиийбитин кэннэ кинини Фрунзе аатынан колхоз Жетыгенскай сельскэй сэбиэтигэр нолуок уонна соҕотуопка инспекторынан аныыллар. Нолуокка дьиэ кэргэнтэн харчы, соҕотуопкаҕа сымыыт, 30 кг эт, бараан түүтэ хомуйара.

Борис Герасимовиһы үчүгэй үлэтин иһин Талгар сэлиэнньэтигэр көһөрөн нолуокка уонна соҕотуопкаҕа старшай инспекторынан анаабыттара. Ити курдук саха уола Борис Герасимович Аргунов Казахстан истиэбэр анаммыт үлэҕэ үтүө суобастаах буолуу холобурун көрдөрөн, олохтоохтор биһирэбиллэрин ылыаҕын ылар.

1956 сыллаахха дойду үрдүнэн ыытыллыахтаах ССРС норуоттарын бастакы Спартакиадатыгар бэлэмнэнии күүскэ барар. Итинэн сибээстээн Казахстаҥҥа араас күрэхтэһиилэр ыытыллаллар. Борис Аргунов бастакы разрядтаах тустуук буоларын билэн, физкультура уонна спорт уобаластааҕы комитетын председателэ Аширбеков бэйэтинэн кэлэн көрсөн кэпсэппитэ. Ити кэмтэн ыла Борис Герасимович Талгар сэлиэнньэтигэр уобалас тустууга сүүмэрдэммит хамаандатын эрчийэн, бэлэмнээн барбыта. Бэйэтэ уобалас үрдүнэн бастыыр иһин күрэхтэһиигэ 74 килограмҥа диэри орто аҥардаах ыйааһыҥҥа бастакы миэстэни ылан, Казахстан спартакиадатыгар кыттар быраабы ылар.

Өртөн күүтүүлээх спартакиада бэс ыйыгар Алма-Ата куоракка буолар. Тустуу Панфилов аатынан культура-сынньалаҥ пааркатыгар эстрада сыанатыгар биир көбүөргэ ыытыллар. Бу эриһиилээх күрэхтэһиигэ эрдэттэн үчүгэй бэлэмнээх саха бөҕөһө Борис Аргунов бары утарсааччыларын астыктык хотон, Казахстан көҥүл тустууга чемпионунан буолар. Онон республика сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киллэриллэр. Хамаанда Алма-Ата куоракка 1957 сыл олунньу ыйтан саҕалаан атырдьах ыйыгар диэри сүрдээх уһун кэмҥэ эрчиллэр. Онтон Москваҕа, спартакиадаҕа, республика чиэһин көмүскүүллэр. Манна Борис Герасимович онус миэстэни ылбытын, куһаҕана суох түмүк быһыытынан сыаналыыр.

Ити сыл Казахстаннааҕы физкультура институтугар туттарсан студенынан ылыллар уонна 1961 сыллаахха бүтэрэр. Институкка үөрэнэр кэмигэр тустуунан утумнаахтык дьарыктанар, араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ кыттар. Ол да иһин 1959 с. ыам ыйын 15 күнүгэр Казахскай ССР физкультураҕа уонна спорка комитетын быһаарыытынан Аргунов Борис Герасимовичка көҥүл тустууга спорт маастарын үрдүк аатын ылбытын туоһулуур 14865 №-дээх дастабырыанньаны туттараллар. Онон Б.Г. Аргунов сахаттан бастакынан көҥүл тустууга ССРС спордун маастара буолар чиэскэ тиксэр.

Борис Герасимович үөрэҕин бүтэрэн баран ыҥырыынан Таджикскай ССР Душанбе куоратыгар (оччолорго Сталинабад) тиийэр. Кини Душанбеҕа отут сыл устата олорбут, үлэлээбит кэмнэрин олоҕун саамай кэрэ-бэлиэ, тахсыылаах үлэлээх-хамнастаах сылларынан ааҕар. Чахчыта даҕаны оннук. Ол курдук, көҥүл тустууга Таджикскай ССР 13 төгүллээх чемпиона, ити кэмҥэ «Хосилот» («Урожай») общество көҥүл тустууга старшай тренерэ, кэлин республика старшай тренеригэр тиийэ үүнэр. Бэйэтэ эмиэ уһун сылларга тустуу көбүөрүгэр үгүс көлөһүнүн тоҕор. Тиһэх төгүлүн 1974 с. Саратов куоракка ыытыллыбыт тыа сирин спортсменнарын спартакиадатыгар тустар. ССРС норуоттарын 1956, 1959, 1963 сс. ыытыллыбыт спартакиадаларга Таджикистан хамаандатын чиэһин ситиһиилээхтик көмүскүүр.

Онтон тренер быһыытынан күүстээх тустууктары бэлэмниир. 1971 сыллаахха буолбут Спартакиадаҕа кини эрчийбит тустууктара хамаанданан ахсыс миэстэни ылаллар. Оттон үөрэнээччитэ А.Гулиев Спартакиадаҕа үһүс уонна ССРС чемпионатыгар эмиэ үһүс миэстэлэри ылар. Тренер Б.Г. Аргунов ити ситиһиитин иһин, киниэхэ тута от ыйын 23 күнүгэр Таджикскай ССР үтүөлээх тренерин аатын иҥэрэллэр. Оттон 1976 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр ССРС Министрдэрин Сэбиэтин физкультураҕа уонна спорка комитетын быһаарыытынан, көҥүл тустууга Бүтүн Союзтааҕы категориялаах судьуйа буолбутун туоһулуур 10277 №-дээх дастабырыанньаны туттараллар.

Борис Герасимович бэйэтэ маннык суруйар:

-1957 сыллаахха саха тустууктара Орто Азия республикаларын устун табаарыстыы көрсүһүүгэ сырыттахтарына, Алма-Атаҕа көрсүбүтүм. Кинилэри Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин спорка комитетын председателэ, тэрийэр талааннаах, олус өйдөөх, дьикти үчүгэй Николай Николаевич Тарскай салайан илдьэ сылдьара. Кини миигин үөрэхпин бүтэрдим да Дьокуускайга кэлэн тренеринэн үлэлиирбэр эбээһинэстээбитэ. Ол гынан баран, кэнники кини хомолтолоохтук өлбүтүн туһунан ыар сураҕы истибитим, онон дойдубар төннүбэтэҕим. Бу көрсүһүүгэ Дмитрий Данилов, Василий Румянцев о.д.а. саха көҥүл тустуутун төрүттээччилэрин үөрэ, астына көрбүтүм.

Б.Г. Аргунов 1991 с. балаҕан ыйыгар Узбекскай ССР Андижан уобалатын физкультураҕа уонна спорка комитета ыҥырыытынан үлэлии кэлбитэ. Кэлэрин кытта 3 хостоох үчүгэй квартираны биэрбиттэригэр олорор. Кини ити кэмтэн ыла Андижан куорат 25 №-дээх орто оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир. Бэйэтэ үлэтин сөбүлүүр, оҕолор кинини таптыыллар, оскуола директора үлэтигэр көмөлөһөр, өйүүр. Быйыл сайыҥҥы өттүгэр таптыыр дьарыгар – тустууктары эрчийиигэ ылсан үлэлээтэ.

Түгэнинэн туһанан бэлиэтиир буоллахха, Борис Герасимович билигин сааһа 68-һа, мантан 40-тан тахса сылын спордунан дьарыктанар, тренеринэн, физкультура учууталынан салгыы үлэлии сылдьар. Тренер быһыытынан уһун сыллаах сыралаах үлэтэ үтүө түмүктэрдээх буолбутун биир холобурунан, аан дойду чемпиона С.Рахимовы уонна 50 спорт маастардарын бэлэмнээтэ.

Тустуук быһыытынан ситиһииилэригэр инники бэлиэтээбиппэр киллэһик быһыытынан эбэр буоллахха, 1969 сыллаахха ССРС-ка тыа сирин спортсменнарын спартакиадатыгар бастакы миэстэни ылан турар. Ол кэнниттэн бу спартакиадаҕа үс төгүллээн бириистээх миэстэлэргэ тиксибитэ. Онтон үс төгүллээн Орто Азия уонна Казахстан чемпионатын кыайыылааҕа, үс төгүллээн Орто Азия профсоюзтарын спартакиадатын чемпиона, Афганистан, Индия, Иран бөҕөстөрүн кытта доҕордуу көрсүүгэ икки төгүллээн эмиэ кыайыылааҕынан буолбута. Биир дойдулаахпыт Борис Герасимович Аргунов көҥүл тустууга ити курдук ылбычча киһи ыстанан тиийбэт боччумнаах ситиһиилэрдээх.

Кини төрөөбүт түөлбэтиттэн төһө да тэлэһийэ сылдьыбытын иһин, алаас ахтылҕана диэни билбит аҕай суола. Онон саха дьонун-сэргэтин өрүү үөрэ-көтө көрсөр. ССРС норуоттарын спартакиадатыгар бэлэмнэниинэн сибээстээн араас сылларга саха тустууктарын ыҥыран эрчийэ сылдьыбыта. Итиэннэ Душанбе куорат физкультурнай институтун уһун сылларга саха 20-чэ уола үөрэнэн бүтэрбититтэн уонтан тахсата спорт маастарын нуорматын толорон араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттыыларыгар үгүстүк көмөлөспүтэ.

Онон Б.Г. Аргунов төрөөбүт Сахатын Республикатыгар физкультура уонна спорт сайдыытыгар киллэрбит кылаата кырата суох. Ол даҕаны иһин киниэхэ 1985 сыллаахха бэс ыйын 19 күнүгэр «Саха АССР үтүөлээх тренерэ» үрдүк аат иҥэриллибитэ. Сорох уолаттар институкка үөрэнэ сылдьан киниэхэ дьиэлэммиттэрэ эмиэ баар. Институту бүтэрбиттэртэн Михаил Друзьянов, Василий Давыдов, Иван Захаров, Валерий Данилов, Семен Петров курдук күүстээх маастардар үүммүттэрин республика тустууну сэҥээрээччилэрэ үчүгэйдик билэллэр.

Борис Герасимович тус олоҕо-дьаһаҕа эмиэ үчүгэй. Кэргэнэ Клара Васильевна пенсияҕа олорор. Уола Петр Андижаннааҕы авиационнай заводка инженеринэн үлэлиир. Кыыстара Елена кэргэнэ Василийдыын Грецияҕа Ираклион чугаһыгар кыаҕыран олороллорун туһунан суруйар. Кыра уол Александр уонна кыыс Люба Азовскай муора кытыытыгар эмиэ үчүгэйдик олороллор диир.

Хаптаҕай нэһилиэгиттэн хааннаах биир дойдулаахпыт, олоҕун бүтүннүү спорка анаан, тустуу наукатын баһылаан Таджикскай ССР уонна Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ үрдүк ааттары ылбыт Борис Герасимович Аргунов кэлин сылларга Узбекистан сиригэр «дьаакырын түһэрэн» айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар.

Иннокентий Иннокентьевич НЕУСТРОЕВ, суруналыыс, СР Бэчээтин туйгуна, краевед, саха чулуу дьонун туһунан кинигэлэр ааптардара.

Мэҥэ Хаҥалас улууһун «Эркээйи» хаһыатыттан, 1998 сыл бала5ан ыйын 25 күнүнээҕи №-рэ.

Хаартыскаҕа: тустууктар бөлөхтөрүн иннигэр бартыбыаллаах, инники күөҥҥэ — Борис Герасимович Аргунов.