Тулҕадыйбат баҕа санаанан салайтаран

Тааттабытыгар Н.Н. Тарскай аатынан көҥүл тустууга Саха сирин күрэхтэһиитэ ыытылларынан сибээстээн, тустуунан олохтоохтук сыал-сорук оҥостон дьарыктаммыт, олоҕун  спорка анаабыт, сахалартан бастакынан Аан дойду чөмпүйүөнүн аатын сүкпүт биир дойдулааҕым Илларион Федосеев туһунан суруйарга сананным.

Илларион Георгиевич 1951 сыллаахха алтынньы 23 күнүгэр Алексеевскай оройуонун киинигэр Ытык Күөлгэ, алта оҕолооох Варвара Илларионовна уонна Георгий Степанович Федосеевтар дьиэ кэргэннэригэр үһүс оҕонон күн сирин көрбүт. Алта оҕоттон – үһэ кыыс, үһэ уол: Алексей, Мария, Илларион, Степан, Валентина, Дария.

Сырдатыыбын төрүттэриттэн саҕалыам

Федосеевтар ийэлэрэ Варвара Илларионовна аҕата аатырбыт олонхоһут Дарыбыан Дабыыдабы удьуордаан уус-уран кэпсээннээх, сахалыы өйдөөх, амарах ийэ эбит. Суруйар дьоруойбун эһэтин аатынан Дарыбыан, Илларион диэн ааттаабыттар. Аны ийэтин эһэтэ Быргый Уйбаан – Өксөкүлээх Өлөксөй аҕата Дьэҥкир Елисейи кытта ини-биилэр эбит. Онон Илларион улуу Өксөкүлээхтэн хаан тардар. Эһэтин олоҥхоһут Дарыбыан 11 олоҥхотуттан – икки олоҥхото сурукка тиһиллэн хаалбыта биллэр.

“Тойон Ньургун” олоҥхотун Реас Кулаковскай, иккис “Элик туйгун” олоҥхону Иона Прохоров (1941 с.) сурукка тиспиттэр. Онон олоҥхоһут, уус тыллаах дьон удьуордаах  Илларион Георгиевич олоҕо, өбүгэлэрин көмүскэллэрин дьайыытынан салаллыбыта чуолкай. Иллариону сытыы тыллаах, олус үчүгэйдик ыллыыра диэн суруйаллар. Эһэтин олоҥхотун бухатыырын курдук, улуу дабааны дабайбыт, киэн аартыгы тэлэйбит диэн этиэххэ сөп.

Оттон аҕата Георгий Степанович туруу үлэһит, оҕолоругар сымнаҕас сыһыаннааҕа, көнө майгылааҕа биллэр эбит. Аҕатын эһэтэ Степан Федосеев Чөркөөхтөн төрүттээх. Прозаик, очеркист Бэс Дьарааһын “Бойобуой” диэн айымньытын биир дьоруойунан буолар. Онон Илларион сахалыы сиэргэ, олоҕор биир тулхадыйбат сыаллаах, спорду өрө тутан улааппыт.

Улуу тренер такайыытынан

Кини оҕо эрдэҕиттэн ньыгыл санаалаах, эт-хаан өттүнэн айылҕаттан дьоҕурдааҕа биллибитэ. 1966 с. төрөөбүт Тааттатын аатыттан тустан, кыра саастаах уолаттарга  САССР спартакиадатын чөмпүйүөнүн үрдүк аатын ылбыта. Манна кинини сэргэ доҕотторо Валерий Иванов, Ваня Васильев – Тааттаттан бастакынан өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөннэринэн буолбуттара. Ити сыл улуу тренер Дмитрий Петрович Коркин  Чурапчытааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар үөрэтэ ыҥырбыт.

Оттон ыла Илларион  Георгиевич улахан спорка ситиһиилэрэ саҕаламмыттара. 1968 с. РСФСР-га  уонна ССРС-ка уолаттарга чөмпүйүөн буолар. 1969 с. АХШ-га Боулдер куоратыгар Аан дойдуга уолаттарга сахалартан бастакы чөмпүйүөнүн аатын сүгэр.

Ити үөрүүлээх түгэн, саха тустуутун биир бастакы муҥутуур чыпчаалын быһыытынан, саха тустуунан дьарыктанар уолаттарын инники буоларга кынаттыыр. Оттон ыла саха бөҕөстөрө Аан дойду түһүлгэтигэр күүстээхтик киирэн барбыттара биллэр. Илларион Георгиевич 1969 с. ыччаттартан улахан дьон түһүлгэтигэр көһөр. Бииртэн биир чаҕылхай кыайыылары ситиһэр. Ол курдук, Аан дойду аччыгый чөмпүйэнээтинэн аатырар норуоттар икки ардыларынааҕы Тбилиси уонна Тегеран куоракка ыытыллыбыт Иран шаҕын турнирын призера буолар.

1969-1971 сс. Сэбиэскэй аармыйа кэккэтигэр Читаҕа, Москубаҕа спортивнай кулуупка сулууспалыыр. Ити сылларга ССРС Сэбилэнилээх күүстэрин күрэстэригэр ыччат ортотугар миэстэлэспитэ. Саха АССР 1969, 1973, 1974 с. чөмпүйүөнэ, 1975 с. иккис призера, Бүтүн Сойуустааҕы турнирга призер, Дальнай Восток, Сэбилэниилээх күүстэр, Москуба куорат чөмпүйэнээттэригэр, РСФСР, ССРС  тыа сиринээҕи күрэстэр  кыайыылаахтара уонна призердара ааттары сүкпүтэ.

Илларион улахан ситиһиилэрэ туохха сытарый?

Бастатан туран, кини айылҕаттан эт -хаан өттүнэн сайдыылаах, түргэн хамсаныылаах, тустууга анаан төрөөбүт курдук сыыйыллаҕас былчыҥнаах бөҕөһүнэн аатырар. Туох баар ситиһии күүстээх үлэттэн тахсар. Кини сытыы, мындыр өйө, туруорбут сыалын ситиһэр майгыта улахан оруоллаах.

Иккиһинэн, тоҕус томтордоох Чурапчы  аатырбыт оскуолатыгар үөрэнэн, күүс-уох, уопут иҥэринэн, чөмпүйүөн буола үүнэр суола саҕаламмыта.

Ону кини маннык ахтан хаалларбыт: «Дмитрий Петрович  Коркин уонна оччотооҕу биһигини үөрэппит тренердэрбит биир уһулуччулаах өрүттэринэн, билиҥҥи курдук улуустарынан араарбат этилэр, Роман Дмитриеви эн Эдьигээҥҥин, Павел Пинигини Чурапчыгын, Александр Иванову Сунтааргын диэбэккэ дьарыктаан, барыбытын биир сомоҕо саха тустууктара диэн түмэллэрэ. Ол да иһин бытарыйан хаалбакка, бэйэ-бэйэни өйдөһөн, өйөһөн үрдүк ситиһиилэр баар буолбуттара.

Билигин да оччотооҕу көлүөнэ Коркин уолаттара диэн бэйэ бэйэбитин өйдөһөбүт, өйөһөбүт. Чахчыта улахан спорт күүстээх санаалаах уолаттары үйэ саас тухары ыкса доҕордоһуннарар үтүө санаалаах тренер этэ диэн сыаналыыбын».

Бу курдук, Илларион киһи аайы бэриллибэт үгүс истиҥник саныыр доҕоттордооҕо.

Ааспыт сайын Манчаары оонньууларын кэмигэр, өрөспүүбүлүкэ, улуус салалтата, оҕолоро, сиэннэрэ Илларион Георгиевич үтүө аатын ааттаан, кини аатын сүгэр Оҕо спортивнай оскуолатын иннигэр турар бүүһүгэр сибэкки дьөрбөтүн уурбуттара, кинини-ахтан санаан ааспыттара.

Алексей САВВИН, Тааттатааҕы А.Е. Мординов аатынан лиссиэй 9-с кылааһын үөрэнээччитэ.