Көҥүл тустууга Саха сирин чемпионаттара

Билэргит курдук, көҥүл тустууга Саха сирин чемпионата 1956 сылтан саҕаланан ыытыллар. Бастакы чемпионат ити сыл олунньу ыйыгар Дьокуускайга, Саха драматическай-музыкальнай театрыгар ыытыллыбыта. Онно сэттэ ыйааһыҥҥа 34 бөҕөс күөн көрсүбүтэ.

Көҥүл тустуу биһиэхэ спорт көрүҥүн быһыытынан үөдүйүөҕүттэн, бастакы сылларга республика чемпионаттара наар киин куоракка ыытыллаллара. Онтон 1968 сыллаахха чемпионат тыа сиригэр – Чурапчы оройуонугар тэриллибитэ. Маныаха биллиилээх тренер Д.П. Коркин үлэтин сыаналаан уонна Чурапчыга республикатааҕы спортивнай интернат-оскуола аһыллан, бастакы ситиһиилэр кэлбиттэрин билинэн аан бастаан оройуоҥҥа ыыттахтара.

Ити курдук, 1973 сыллаахха Н.Н. Тарскай чемпионата – Ленинскэй оройуонугар (Ньурбаҕа), эһиилигэр 1974 сыллаахха Томпо оройуонугар, Хаандыгаҕа, 1975 сыллаахха – Чурапчыга, 1978 сыллаахха – Мэҥэ Хаҥаласка (Майаҕа), 1981 уонна 1983 сс. – Бороҕоҥҥо, 1985 сыллаахха – Чурапчыга, 1986 — Орджоникидзевскай оройуоҥҥа (Покровскайга), 1987 сыллаахха – Бороҕоҥҥо, 1989 сыллаахха – Аммаҕа, 1990 сыллаахха — Бороҕоҥҥо, 1991 сыллаахха – Намҥа (Хамаҕаттаҕа), 1992 сыллаахха – Ньурбаҕа, 1993 уонна 1994 сс. – Бороҕоҥҥо, 1997 сыллаахха – Мэҥэ Хаҥаласка (Төҥүлүгэ), 2001 сыллаахха — Чурапчыга, 2002 сыллаахха – Мэҥэ Хаҥаласка (Майаҕа), 2003 сыллаахха – Чурапчыга, 2004 сыллаахха – Бороҕоҥҥо, 2010 сыллаахха — Мэҥэ Хаҥаласка (Майаҕа), 2011 сыллаахха — Чурапчыга, 2016 сыллаахха – Намҥа, 2017 сыллаахха – Сунтаарга, 2018 сыллаахха – Чурапчыга, 2022 сыллаахха – Мэҥэ Хаҥаласка (Аллараа Бэстээххэ), 2023 сыллаахха – Чурапчыга, 2024 сыллаахха – Бороҕоҥҥо, 2025 сыллаахха – Сунтаарга ыытыллыбыттара. Уоннааҕы чемпионаттар бары Дьокуускайга буолбуттара.

Онон ааҕан көрдөххө, Саха сирин көҥүл тустууга чемпионата Чурапчыга — аҕыста, Уус Алдаҥҥа — сэттэтэ, Мэҥэ Хаҥаласка — биэстэ ыытыллыбыт эбиттэр.

Манна даҕатан эттэххэ, Саха сиригэр көҥүл тустууну төрүттээбит Николай Николаевич Тарскай аатынан чемпионат 1963 сыллаахха саҕаламмыта. Оттон сымыйа баһааҕырдыыга олоҕуран, 1982 сылтан – 1989 сылга дэри көҥүл тустууга чемпионаппыт Саха АССР Министрдэрин Сэбиэтин бирииһигэр диэн аатынан ыытыллыбыта. 1990 сылтан Н.Н. Тарскай аата чөлүгэр түһэн, чемпионат күн бүгүнүгэр диэри кини кэриэһигэр ыытыллар.

Аны, Саха сирин чемпионатыгар ханнык хамаандалар ордук элбэхтэ бастаабыттарын ырытан көрүөххэ. Күрэхтэһии түмүгүн хамаанданан аттаран таһааран, анал кубок туттарыы 1957 сылтан тэриллэр. Ол сыл бастакы кыайыылаахтарынан Дьокуускай куорат бөҕөстөрө буолбуттар. Иккис – Сунтаар, үһүс – Чурапчы.

Барыллааһын ааҕыынан, республика чемпионатыгар хамаанданан түмүккэ ордук элбэхтэ бастаабыт хамаанданан – Саха государственнай университетын хамаандата буолар. Оттон уус алданнар кыайыы кубогын 17 төгүл күөрэччи көтөхпүттэрэ.

Саха сиригэр көҥүл тустуу уйатынан ааттанар Тоҕус томтордоох Чурапчы хамаандата – 1968, 2006, 2008, 2010-2011, 2013, 2018-2019, 2023, 2024, 2025 сс. хамаанданан кыайбыта.

Салгыы билиһиннэрдэххэ, 1958 уонна 1961 сс – «Динамо», 1965 сыллаахха – Бүлүү, 1973 сыллаахха – Ленинскэй (Ньурба), 1987 сыллаахха Дьокуускай куорат Ярославскай оройуона, 1987 сыллаахха – Тыа хаһаайыстыбатын института, 2016 сыллаахха – Нам, 2017 сыллаахха – Сунтаар, 2022 сыллаахха – Мэҥэ Хаҥалас хамаанданан бастаабыттара.

Оттон республика чемпионатыгар кимнээх ыйааһыннарынан хастыыта бастаабыттарын манна ааҕан билсиэххитин сөп: https://dzulurgan.ru/2023/01/tarskaj-2023-tustuu-rekordsmennara/ 

Дьэ, Саха сиригэр тустуу историятын ырытан көрдөххө итинник.

Петр ПАВЛОВ.

Хаартыскаҕа: 1957 с. республика чемпионатын бастыҥ хамаандалара – инники кэккэҕэ бастаабыт дьокуускайдар, ортоку кэккэҕэ – иккис буолбут сунтаардар, үһүс кэккэҕэ – үһүстээбит чурапчылар.