Булгунньахтаахха — хайыһар күрэхтэһиитэ

Хайыһарынан сүүрүүгэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин куубагын 4-с түһүмэҕэ кулун тутар 7 күнүгэр Булгунньахтаахха тэрилиннэ. Күрэхтэһиини үөрүүлээхтик арыйыы сиэрэ-туома, саха бөҕөстөрүттэн биир бастакынан көҥүл тустууга ССРС спордун маастарын нуорматын толорбут Зосим Иванов аатынан күрэс саалатыгар ыытылынна.

Күрэхтэһиигэ Мэҥэ Хаҥалас, Хаҥалас, Горнай, Уус Алдан, Чурапчы, Нам, Амма, Бүлүү,  Нерюнгри, Алдан, Эдьигээн улуустарыттан уонна Дьокуускай к. 4, 5, 7-с №-дээх Оҕо спортивнай оскуолаларыттан, уопсайа 16 хамаанда, 120-тэн тахса спортсмен кыттыыны ылла. Хайыһарынан сүүрүүнү бастаан бэтэрээннэр саҕалаатылар.

Күрэхтэһии кылаабынай судьуйатынан I Малдьаҕар нэһилиэгин Ытык олохтооҕо, профессор, педагогическай наука кандидата Дмитрий Николаевич Платонов үлэлээтэ:

—Хаҥалас улууһугар өр сыллар кэннилэриттэн бу улахан  күрэхтэһии ыытылынна. СӨ хайыһарга федерацията туруорсан тэрээһин буолла. Сүрүн тэрийээччинэн Михаил Чугунов дириэктэрдээх хайыһар спордугар олимпийскай эрэллэри бэлэмниир, Өрөспүүбүлүкэтээҕи анал Оҕо спортивнай оскуолата буолар. Итини сэргэ Булгунньахтаахтан төрүттээх энтузиаст Константин Голоков көҕүлээн, сүүрэн-көтөн силигин ситэрдэ. Улуус физическэй култуураҕа уонна спорка управлениетын салайааччыта Виктор Прокопьевич Громов, I Малдьаҕар нэһилиэгин баһылыга Иван Евгеньевич Рыгунов, С.П. Ефремов аатынан Булгунньахтаах орто оскуолатын дириэктэрэ Максим Мартович Спиридонов күүскэ өйөөннөр, Хаҥалас улууһугар хайыһар сайдыытыгар олус үчүгэй күрэхтэһии тэрилиннэ.

Хайыһарынан сүүрүүгэ саҥа тыраасса оҥоһулунна. Хайыһардыыр тыраасса 1, 3 уонна 5 км аналлаах, ити наһаа үчүгэй уонна Дьокуускайга Күөх хонууга курдук көбүс-көнө буолбатах, түһүүлээх-тахсыылаах дьиҥнээх хайыһар тыраассата. Маннык күрэхтэһиини саастаах, урут күрэхтэспит дьоннорбут олус ахталлар эбит. Манна сыл аайы хайыһарынан сүүрүү 4-с этабын ыытыахпыт. Тоҕо диэтэххэ, этэргэ дылы ааспыт үйэҕэ мантан тахсыбыт хайыһардьыттар, биһиги тириэньэрдэрбит элбэхтэр. Кинилэр бары Сахабыт сиригэр биллэр дьоннор этэ. Хаҥалас улууһугар хайыһар спорда сайдыаҕа, — диэтэ Дмитрий Николаевич.

Хайыһар тыраассатыгар куоталаһа тахсаары сылдьар спортсменнарга 11 саастарыттан саҕалаан, 70 үөһэ саастаах бэтэрээн хайыһардьыттар бааллар. Олор ортолоругар баар этин-сиинин сылытан эрчиллэ-бэлэмнэнэ сылдьар, И.Е. Винокуров аатынан Намнааҕы педагогическай колледж устудьуонун Николай Копырины көрүстүм. Кини 2023 сыллаахха Кузбасска ыытыллыбыт кыһыҥҥы “Азия оҕолоро” II норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньууларга 5 км эстафетаҕа чөмпүйүөннээбит, бэлэмин туһунан санаатын кылгастык маннык үллэһиннэ:

— Мин Уус Алдан Тулунатыттан сылдьабын. Билигин хайыһарга Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар баарбын. Миэхэ бастакы уһуйааччыбынан, тириэньэрбинэн аҕам Станислав Степанович Копырин, иккис тириэньэрбинэн Яков Ильич Попов  буолаллар. Билигин Алдан куоратыгар кыһыҥҥы спорт көрүҥнэрин бэлэмниир кииҥҥэ эрчиллэбин. Бу күрэхтэһиигэ үчүгэй бэлэмнээх кэллим. Мин сүүрэр дистанциябар бииргэ эрчиллэр, күрэхтэһэр табаарыстарым Сергей Заровняев, Федя Лавров онтон да атыттар бааллар. Бары кыттааччыларга үчүгэй хайыһары уонна туйгун бириэмэни көрдөрүүнү баҕарабын, -диэтэ. Николай 5 км уһуннаах дистанцияны бу сырыыга 12 мүн. 42 сөк кэлэн эрэллээхтик бастаата.

Нөмүгүттэн төрүттээх Тиит Арыы олохтооҕо 1965 сыллаахтан хайыһардьыт, 50 сыл үөрэҕирии эйгэтигэр үлэлээбит, педагогическай үлэ уонна спорт бэтэрээнэ Ревмира Георгиевна Варламова, 1955 уонна үөһэ саастаах дьахталларга 1 км дистанцияны бастакынан түмүктээтэ. Кини сүүрэн кэлэн баран эдэр сылдьан күрэхтэспит кэмнэрин, биллиилээх дьон туһунан ахтан-санаан ааста:

– 1960-1970 сс. Сахабыт сиригэр хайыһарга 19 спорт маастара баар буолбута. 1972 сыллаахха Саха сиринээҕи «Урожай» ДСО күрэхтэһиитэ, олус үрдүк таһымҥа Покровскайга ыытыллыбыта. Оччолорго көҥүл тустууга ССРС спордун маастардара Илья Петрович Кондратьев уонна Геннадий Васильевич Гребнев спорду салайаллара. Ол сылларга Хаҥалас оройуонун хайыһардьыттара аатыра сылдьар кэмнэрэ этэ. Ити сыл хайыһарынан сүүрүүгэ призер буолбутум. Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатыгар киллэрбиттэрэ, оччолорго Дьокуускайга педагогическай училищеҕа үөрэнэрим. Араас таһымнаах күрэхтэһиилэр элбэхтэрэ. Икки төгүл кыһыҥҥы олимпиада чөмпүйүөннэрэ кэлэн кытта сылдьыбыттара. 1972 сыллаахха Саха сирин спартакиадатыгар хайыһардьыттар олимпийскай чөмпүйүөннэр Раиса Петровна Сметанина, Федор Петрович Симашёв кэлэн кыттыбыттара. Онно билигин да Чурапчыттан сүүрэр, 88 саастаах Николай Захаров кыттыбыта. Кини Ф.П. Симашёвы кытта тэбис-тэҥҥэ кэлбитэ. Хайыһар диэн бука бары дьоҥҥо чэгиэн туругу биэрэр, саамай табыгастаах күрэс көрүҥүнэн буолар, — диэн хайыһар тыраассатыгар сүүрэ тахсаары турар эдэр ыччат дьону кэрэхсии көрө туран, бэрт сэргэхтик ахтан ааста.

Сааскы сылааһынан илгийэр салгыннаах, хаачыргыыр мап-маҥан хаарга сыыдам хайыһардьыттар эрчимнээхтик дайдылар. Саастарынан арахсан 11-12 саастаах уолаттар уонна кыргыттар 2 км дистанцияҕа, бөлөхтөрүнэн 13-14, 5-16, 17-18 саастаах уолаттар – 5 км, кыргыттар -3 км. Онтон бэтэрээннэргэ 31-40, 41-50, 51-60 саастаахтар эр дьон – 5 км, дьахталлар -3 км., 61-70 уонна 71 үөһэ саастаахтарга эр дьон – 3 км., дьахталлар – 1 км куоталастылар. Түмүккэ, дистанцияларыгар бастыҥ көрдөрүүлээхтэр мэтээллэринэн, грамоталарынан уонна анал бириистэринэн наҕараадаланнылар.

Хайыһарынан сырсыыга Саха Өрөспүүбүлүкэтин IV түһүмэҕин кыайыылаахтара

Масс-старт, көҥүл истиил

2014-2015 с төрүөх оҕолорго, 2 км дистанцияҕа уолаттарга – 1 миэстэ Юрий Попов (Мэҥэ Хаҥалас)

2014-2015 с төрүөх оҕолорго, 2 км дистанцияҕа кыргыттарга – 1 миэстэ София Дахова (Нерюнгри к.)

2012-2013 с.т. уолаттарга, 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Эрчим Стручков (Дьокуускай к. 5 №-дээх Оҕо спортивнай оскуолата)

2012-2013 с.т. кыргыттарга, 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Милана Бодрова (Алдан к.)

2010-2011 с.т. уолаттарга 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Сандаар Поротов (Алдан к.)

2010-2011 с.т. кыргыттарга 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Алина Терентьева (Алдан к.)

2008 -2009 с.т. уолаттарга 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Илья Федоров (Алдан к.)

2008-2009 с.т. кыргыттарга 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Софья Золотухина (Алдан к.)

2007-1996 с.т. эр дьоҥҥо 10 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Николай Копырин (Уус Алдан)

2007-1996 с.т. дьахталларга 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Евгения Сергеева (Дьокуускай к.5 №- Оҕо спортивнай оскуолата)

Бэтэрээннэр

1995-1986 с.т. эр дьоҥҥо 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Петр Тайшин (Алдан к.)

1995-1986 с.т. дьахталларга 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Анюта Попова (Дьокуускай к.)

1985-1976 с.т. эр дьоҥҥо 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Игорь Петров (Амма)

1985-1976 с.т. дьахталларга 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Ньургустаана Чибыева (Хаҥалас)

1975-1966 с.т. эр дьоҥҥо 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Яков Попов (Мэҥэ Хаҥалас)

1975-1966 с.т. дьахталларга 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Анна Степанова (Амма)

1965-1956 с.т. эр дьоҥҥо 5 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Валерий Кривошапкин (Дьокуускай)

1965-1956 с.т. дьахталларга 1 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Светлана Прокопьева (Мэҥэ Хаҥалас)

1955 уонна үөһэ саастаах – эр дьоҥҥо 3 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Роман Васильев (Дьокуускай)

1955 уонна үөһэ саастаах – дьахталларга 1 км дистанцияҕа – 1 миэстэ Ревмира Варламова (Хаҥалас)

Уйбаан УЙГУУРАП.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.