Сумо аатырбыт бөҕөстөрө Мукучуга

Олунньу 2 күнүгэр Мукучуга Тыва Өрөспүүбүлүкэтиттэн, Саха сирин Сумоҕа федерациятын президенэ Дмитрий Алексеевич Петров көҕүлээһининэн бу ураты тустуу көрүҥүн маастардара, тренердэрэ ыалдьыттаатылар, сатабылларыттан, үөрүйэхтэриттэн үллэһиннилэр. Ол курдук (ааттарын-суолларын суруйууну кылгатар сыалтан нууччалыы киллэрэбит):

Ушпас Борисович Куулар – директор центра развития национальных видов спорта Республики Тыва, Мастер спорта России по вольной борьбе, Заслуженный работник физической культуры и спорта Республики Тыва, «Начын моге Республики Тыва».

Кандемир Кан-Оолович Куулар – Заслуженный мастер спорта Российской Федерации, Заслуженный тренер России, президент федерации сумо Республики Тыва. Кавалер ордена Республики Тыва.

Аяс Семис-оолович Монгуш — легендарный тувинский спортсмен, уникальный многоборец, ставший первым чемпионом мира по сумо из России. Он заслужил звания двукратного чемпиона мира, многократного чемпиона Европы и России по сумо, чемпиона Азии по самбо и мастера спорта по вольной борьбе. Аяс Монгуш — 17-кратный победитель национального праздника «Наадым» по борьбе хуреш и единственный обладатель высшего титула «Кучутен Моге» («Исполин-борец») Республики Тыва. Заслуженный мастер спорта Российской Федерации. Заслуженный работник физической культуры и спорта РФ, кавалер ордена Республики Тыва.

Александр Олегович Румин — легенда якутского спорта, Почетный мастер спорта РС(Я) по борьбе хапсагай, двукратный чемпион мира по вольной борьбе среди мастеров-ветеранов, семикратный чемпион республики по борьбе хапсагай, многократный чемпион Игр Манчаары и чемпион Якутии по армрестлингу.

Маны сэргэ бэйэбит Хапсаҕайбыт оскуолатын бүтэрбит, маастар хапсаҕайдьыттарбыт, сумоистарбыт билигин күөгэйэр күннэригэр сылдьар уолаттарбыт убай-быраат Иван Семенов, Сергей Николаев Сунтаарга Баһылай Федотов аатыгар ыытыллыбыт “А” категориялаах хапсаҕай турнирын кэнниттэн айаннаан кэллилэр.

Кылгас ыспыраапка: Кэбээйи улууһугар Мукучуга саха төрүт көрүҥнэригэр спортоскуола “Бэдэр” хапсаҕай кулуубугар  тирэҕирэн 2012 с. аһыллыбыта. Билигин бу оскуолаҕа биэс тренер-преподаватель үлэлиир. Ол иһигэр хапсаҕай тустуу оскуола сүрүн көрүҥэр – 2, хабылыкка, хаамыскаҕа — 1, сахалыы атах ооньуутугар — 1, мас тардыһыыга – 1. Сыллата оскуолаҕа ыытыллар араас таһымнаах хапсаҕай турнирыгар барыта 1361 эдэр бөҕөс кэлэн  кыттыбыт. Эдэр спортсменнар өрөспүүбүлүкэҕэ, региоҥҥа, тас дойдуга ыытыллар күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кытталлар. Маныаха сүрүн төһүүнэн билигин  өрөспүүбүлүкэҕэ ситиһиилээхтик туста сылдьар бастыҥ хапсаҕайдьыттары бэлэмнээбит СӨ үтүөлээх тренерэ М.В. Иванов дьаныардаах, бэриниилээх үлэтэ буолар. Бу оскуолаттан кылгас кэмҥэ 9 СӨ спордун маастара, Сумоҕа 3 Россия маастара иитиллэн таҕыста. Танара орто уопсай үөрэх оскуолатын (дириэктэр Е.П. Эверстов) иһинэн  15 миэстэлээх интернат үлэлиир манна араас улуустартан кэлбит хапсаҕайдьыт оҕолор олорон үөрэнэллэр.

Ыраахтан айан суолун туппут ытык ыалдьыттарбытын сахалыы сиэринэн Арчы дьиэтигэр саамай аҕа саастаах тренер, иитээччи, “Бэдэр”хапсаҕай  кулуубун төрүттээбит И.В. Новиков уохтаах кымыһынан, арыылаах алаадьынан айах тутан, алгыһынан көрүстүлэр. Маныаха олохтоох дьаһалта, култуура үлэһиттэрэ, “Талбаана” этно-бөлөх кыттыыны ыллылар. ИТ – киин специалиһэ хаартыскаҕа, видеоҕа устан үйэтиттэ.

Салгыы көрсүһүү эрдэттэн оҥоһуллубут торумун быһыытынан, Хапсаҕай оскуолатыгар “ХАПСАҔАЙ, КУРЕШ, СУМО – атылыы көрүҥнэр дуо?” – аһаҕас маастар-кылаас буолла.

Бу тэрээһин олохтоох уонна ыаллыы нэһилиэктэртэн кэлбит кыратыттан кырдьаҕаһыгар тиийэ элбэх эр киһини түмтэ. Бука бары олус кэрэхсээтилэр, сумо ааттаах-суоллаах маастардарын астына көрдүлэр. Номоххо киирбит Тыва бөҕөһө Аяс Монгуш суос-соҕотоҕун турар бэйэтэ төһө да халыҥ халҕаны санаттар дохеҕа (сумо көбүөрэ) киирдэҕинэ кини курдук имигэс, чэпчэки, түргэн, сылбырҕа суох буолла. Араас албастары, сатабылын көрдөрдө. Ыал аайы төрөөбөт, күүс-уох өттүнэн айылҕа маанылаабыт ыччата олус ис киирбэх, сэмэй айылгылаах эбит. Күүстээх аҥардар олус биһирээтилэр хапсаҕайга да киллэрэргэ бэрт табыгастаах эбит диэн түмүктээтилэр.

СУМО тустуута биһиги ламыҥхабыт эбээттэрин тэлгиҥкэн – дилмачак (курдаах тустуу) майгынныыр. Ол гынан баран, эбээн тустууктарын кура тирии буолар, дьоппуоннар Мавасиларын курдук атахтарын икки ардыларынан эргийэн кэлбэт уонна уратыта диэн, илиилэринэн саайталаспаттар, курданалларыттан аллараа өттүттэн анньыһан, бырахсан хаарга тусталлар.

Бастакынан, биһиги улууспутуттан эбээн курдаах тустуутугар 1989 с. саас Муомаҕа ыытыллыбыт Регионнааҕы Хотугу норуоттар оонньууларыгар маастар нуорматын Сиэгэн Күөлтэн А.Е. Готовцев толорон турар. Спорт бэтэрээнэ Андрей Егорович бу көрүҥү Сэбээн Күөл ыччаттарыгар билигин да  көҕүлүүр, анал бирииһин туруорар.

Маастар-кылаас аһаҕастык көрүү, ыйытыы-эппиэт холобурунан ыытылынна. Курдарыттан тутуһууну көрдөрбүттэрин кэннэ, хайдах атахха киирэбит?, — диэн ыйытыы киирдэ. Онуоха, маастардар, а это ваши хапсагаисты очень хорошо умеют диэн эппиэттээтилэр. Уонна сумо көрүҥэр хапсаҕайдьыттар эбии эрчиллэн олох үчүгэй көрдөрүүлэри ситиһиэхтэрин сөп диэн хоруйдаатылар. Хас биирдии тустууга буоларын курдук, сири, көбүөрү бэйэҥ ис-искиттэн билэ сылдьыахтааххын, онуоха киһи сыыйа-баайа бэйэтэ үөрэнэр, ону ким да тастан үөрэппэтигэр сүрүн болҕомтолорун туһаайдылар.

Күнүс 2 ч. Танара оскуолатын аактабай саалыгар ыалдьыттарбыт нэһилиэнньэни кытта көрүстүлэр, Мукучу хапсаҕайын оскуолатыгар СУМО-ну эбии үөрэтэр программаны киллэрэргэ анал дуогабарга Хапсаҕай Федерациятын Президенэ Д.А. Петров уонна Саха төрүт көрүҥнэригэр оскуола дириэктэрэ М.В. Иванов илии баттастылар, СУМО-ҕа Россия маастарын нуорматын толорбут  эдэр бөҕөстөрү: Владислав Иванович Левчиковы, Иван Иванович Семеновы, Сергей Спиридонович Николаевы чиэстээтилэр. Тэрээһин эр дьон оһуохайынан түмүктэннэ.

Кэлбит ыалдьыттар санаалара (хайдах эппиттэринэн):

Петров Д.А.: “Биһиги федерациябыт 2022 с. манна хапсаҕай оскуолатыгар дохе, мавасилары аҕалбыппыт, кыратык сумо тустуу ньымаларын көрдөрбүппүт. Ол сылтан Михаил Васильевич кыралаан үлэлээн 2024 с. эһиги уолгут Олег Кононов Аллараа Бэстээххэ ыытыллыбыт Республика оҕолорун I турнирыгар 1-кы миэстэни ылан Россия чемпионатыгар кыттар чиэскэ тиксибитэ. Бу сыл Казань куоракка  Олегпыт 64 бөҕөстөн 3-с миэстэҕэ тахсан олус үөрдэн турар. Саамай үөрүүлээҕэ бу оскуолаттан кылгас кэмҥэ 3 – Россия маастара таҕыста, ол иһигэр 2 – Россия призера, 1 – ыччат чемпиона, 1 — “Кубок Содружества” призера, бу олус престижнай турнир, син биир Европа кубогар тэҥнээх.

Бу бүгүн эһиэхэ олох улахан аатырбыт бөҕөстөр кэлэннэр бэйэлэрин үөрүйэхтэрин билиһиннэрдилэр. Элбэҕи ырыттыбыт, сүбэлэстибит, хайдах тустарга, техникаҕа  оҕолору, тренердэри үөрэттилэр. Тустуу бу көрүҥэ республикаҕа барытыгар сайдыан баҕарабыт. Биһиги Федерациябыт саамай эдэр 2022 с. эрэ тэриллибитэ. Билигин республика үрдүнэн 8 Россия маастара баар,  5  Россия призера баар буолла. Бу биэс эрэ сылы кыайбат кэмҥэ наһаа куһаҕана суох ситиһии.

Мукучу – улахан күүстээх нэһилиэк. Кэбээйи улууһа тустууга, многоборьеҕа олус ситиһиилээх улуус. Онон спорду өйүү туруҥ, оҕолоргутун сайыннарыҥ. Спорт – диэн олоххо саамай төһүү күүс, уол оҕону дьиҥнээх эр киһи  буоларга иитэр. Спорка эриллибит оҕо үлэҕэ эмиэ ситиһиилээх, дьулуурдаах  ураты духтаах буолар. Махтанабын, Михаил Васильевичка, кини кэргэнигэр Саргылаана Николаевнаҕа. Тэрээһиммит олус бэркэ бара турар. Мукучу дьонугар барыгытыгар ситиһиини, үүммүт Ат сыла үтүө доруобуйаны аҕаллын!”

Куулар Ушпас Борисович (Республика Тыва): “Добрый день, уважаемые  друзья! От имени тувинского народа, от имени именитых борцов республики сердечно приветствуем Вас, гостеприимный якутский народ! Саха является символом глубокого уважения и любви к своему культурному наследию. Ваши старания по поддержке и развитию традиционной борьбы хапсагай и якутскому многоборью заслуженно вызывают глубокое уважение и поддержку. Республика Тыва, мы глубоко благодарны за нашу дружбу и партнерство, вместе мы сохраняем живую память, наши великие традиции и развиваем спортивный потенциал, воспитываем во всех поколениях патриотов своего дела. Позвольте пожелать здоровья и счастья, успехов в дальнейшей работе. Пусть наша общая любовь к спорту объединяет наши сердца и укрепляет братские чувства между народами. Пользуясь случаем, хочется поблагодарить директора школы Эверстова Евгения Петровича  и вручить ему памятный подарок”.

Кандемир Кан-Оолович (Республика Тыва): “В нашем спортивном центре работаем по таким направлениям национальных видов спорта: национальная борьба куреш, скачки (конные КН.), стрельба из лука и тувинские шахматы. И вашей школе вручаем нашу памятную эмблему национального спортивного центра и бренд нашей республики продукцию нашего маралового хозяйства. Разрешите вручить директору школы Евгению Петровичу. А также вручаю Благодарственное письмо Федерации Сумо России директору  спортивной школы по национальным видам спорта Иванову Михаилу Васильевичу.  С такими темпами по сумо и хапсагаю скоро будем покорять Россию, Европу и Мир. Дальнейших успехов!”

Монгуш Аяс Семис-оолович (Республика Тыва): “Дорогие юные спортсмены, я  очень рад что, приехал сюда показать свое мастерство и я очень надеюсь, что из вас скоро выйдут хорошие спортсмены и желаю успехов будущим борцам”!

Александр Олегович Румин (Якутия): “Добрый день жители Мукучу! Я тоже впервые приехал в Мукучи и очень удивлен, раньше я только знал ребят и вместе с ними тренировался, здесь очень известная школа борьбы. Я сюда приехал и увидел, что  здесь люди очень порядочные. Были в интернате везде очень чисто, на стене нет никаких надписей, в школе тоже очень чисто, на улице ничего не валяется. Значит, люди очень любят свое село Ребята имеют хорошую базу, у них тренер – фанат, единственный тренер, единственная школа хапсагая в республике, очень успешная школа, у них очень самобытная борьба, чуть похожая на японскую борьбу с различными подсечками. Очень успешные борцы отсюда вышли. По поводу сумо, сумо если кто-то думает, что это толстые люди толкаются друг с другом, то это очень развитый вид спорта. В Японии это спорт номер 1, это великая борьба. Ведущие спортсмены получают нашими деньгами  миллиардные суммы. Отрадно что, борцы-хапсагаисты стали настоящими мастерами спорта России по очень большомму, сильному виду борьбы. В хапсагае пока нет такого звания в России. Должны гордиться, что из вашего, не очень большого села вышли 3 мастера спорта России. Еще хочу поздравить Ивана Семенова и его брата Сергея, что они вышли в финал абсолютного первенства в Сунтарах на призы Федотова. Где Иван стал еще и  абсолютным чемпионом. Мы вместе тренируемся с Иваном и Сергеем, это очень порядочные ребята, которые серьезно относятся к тренировкам. Хотелось бы пожелать Мукучинской школе борьбы  больших успехов, где  параллельно будете развивать и сумо. Барыгытыгар барҕа махтал!”

Ааттаах- суоллаах бастыҥ бөҕөстөргө Мукучу нэһилиэгин баһылыга Н.И. Левин эҕэрдэ суруктары, саха сиэринэн мүһэлэри туттарда.

Салгыы сумоҕа Россия спордун маастардарын чиэстээһиҥҥэ Мукучу, I Лүүчүн баһылыктара эҕэрдэлэрин эттилэр, бэлэхтэрин туттардылар. Улууспут дьаһалтатын аатыттан спорт комитет салайааччыта  Березкин И.В. эҕэрдэлээтэ.

Биир чаҕылхай маастарбыт Владислав Левчиков тас дойдуга тахсыбыт буолан, чиэстээһиҥҥэ кыайан кыттыбата, видеоэҕэрдэтигэр тренеригэр, дойдутун дьонугар, сумо Федерациятын президенигэр Петров Д.А. истиҥ махталын биллэрдэ.

Сумоҕа эрчийэргэ маастар-кылааска үөрэммит тренердэргэ Иванов М.В,  Левчиков К.К., Николаев П.Е., Иванов Н.Д. (Баҕадьа оскуолата), сертификаттар туттарылыннылар.

Үөрүүлээх сонун тэрээһин эр дьон оһуохайынан түмүктэннэ. Оһуохайы Бүлүү улууһун Хампа нэһилиэгиттэн кэлэн эдэркээн биир дойдулаахпыт Прокопьев Сандал Дмитриевич таһаарда, кини Арктикатааҕы култуура институтун фольклор салаатын 3-с курсун устудьуона. Эбэтэ, айылҕаттан айдарыылаах  хоһоонньут Г.А. Алексеева – Сайылык кыыһа, I Лүүчүнтэн төрүттээх. Маны таһынан Сандалбыт атын кистэтэр, сүүрдэн тобугуратар, чыычааҕын ыллатар ураты суоллаах чаҕылхай хомусчут эбитин илэ-чахчы итэҕэйдибит.

Онон Россияҕа Сомоҕолоһуу, Сахабыт сиригэр Култуура сылларынан, улууспутугар буолар Олоҥхо Ыһыаҕынан төрүт үгэстэрбит: ыалдьыттары көрсүү сиэрэ-туома, алгыс, төрүт аспыт, хапсаҕайбыт, хомуспут, оһуокайбыт барыта үрдүк таһымҥа көрдөрүлүннэ. Төрүт үгэспит төлөрүйбэккэ, салгыы сайдан,тупсан иһиэхтин, үүнэр көлүөнэҕэ тиийиэхтин!

Тус көрүүтүнэн уонна Саха төрүт көрүҥнэригэр спорт-оскуола матырыйаалларынан бэчээккэ бэлэмнээтэ Ксения НОВИКОВА.

Кэбээйи улууһа, Мукучу.