Саха тустуутун 70 сыла: Тустуу хайдах тэриллибитэй?

2026 сыл – саха тустуутун үбүлүөйдээх сыла. Ол курдук, көҥүл тустуу спорт көрүҥүн быһыытынан билиниллэн, Саха сиригэр бастакы чемпионат ыытыллыбыта 70 уонна Монреаллааҕы XXI Олимпийскай оонньууларга Павел Пинигин, Роман Дмитриев, Александр Иванов ситиһиилээх кыттыыларын 50 сыллара.

Үһүйээннэргэ уонна номохторго, сахалар былыр-былыргыттан ыһыахтарга хапсаҕайдаһан уонна курдаһан тусталларын туһунан суруллар.

Билиҥҥи кэмҥэ, Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, 1924 сыллаахха французскай тустууга бастакы чемпионат тэриллибитин туһунан Е.К. Суровецкай, Г.И. Захаров, Н.Н. Тарскай, Е.Д. Кычкин 1960 сыллаахха бэлэмнээн таһаарбыт “Спорт в Якутии” кинигэлэригэр, 8-с страницаҕа сурулла сылдьар. Онно сэттэ бөҕөс кыттыбытыттан, Дьокуускай куорат чемпионун аатын Валентин Шевчук ылбыт. Онон ылан көрдөххө, биһиги республикабытыгар спорт сайдыытын бастакы сылларыгар французскай тустуу баар эбит. Кэлин тустуу бу көрүҥэ классическай диэн буолбута, билигин гректии-римнии тустуу дииллэр.

Бастакы көҕүлээччилэр

Саха сирин спордун историята кэрэһэлииринэн, 1954 сыллаахтан спорду киэҥ араҥаҕа тарҕатыы саҕаланар. Бу сыл эдэр специалистар, Москва уонна Ленинград куораттартан үөрэхтэрин бүтэрэн төрөөбүт дойдуларыгар кэлбиттэрэ. Кинилэр кэккэлэригэр Ленинград куорат көҥүл тустууга чемпиона Василий Румянцев, бастакы разрядтаах Кирилл Григорьев, Дмитрий Коркин уонна Сталин аатынан Ленин орденнаах физическэй култуура уонна спорт государственнай киин институтун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбит Николай Тарскай бааллара.

Дьокуускайга кэлээт, кинилэр физическэй култуура уонна спорт үлэтигэр көхтөөхтүк кыттан барбыттара. Ол курдук, көҥүл тустууну, боксаны, ыарахан атлетиканы дьоҥҥо-сэргэҕэ билиһиннэриини саҕалаабыттара, спорт бу көрүҥнэринэн дьарыктаныыны көҕүлээбиттэрэ.

Култуура уонна сынньалаҥ пааркатыгар кинилэр аан бастаан спортсменнар уонна элбэх ахсааннаах көрөөччүлэр иннилэригэр көҥүл тустуу хайдаҕын бэйэлэринэн көрдөрбүттэрэ. Урукку өртүгэр хапсаҕайдаспыт дьон тустуу саҥа көрүҥэр секцияҕа суруттарбытынан барбыттар. Маннык бастакы секциялары Чурапчы оройуонун Карл Маркс аатынан холкуоһугар Дмитрий Коркин, Бүлүү куоракка Кирилл Григорьев тэрийбиттэр. Оттон киин куоракка көҥүл тустуу бастакы тренердэринэн Василий Румянцев уонна Иван Малыхин буолбуттар.

1955 сыллаахха Речной училищеҕа Иван Малыхин, Чурапчы оройуонугар Дмитрий Коркин, Бүлүүгэ Кирилл Григорьев көҥүл тустуу секцияларын аһан үлэлэппитинэн барбыттара. Дьокуускайдааҕы пединститукка секцияны Николай Тарскай тус бэйэтинэн тэрийбитэ. Спорт саҥа көрүҥэ саха ыччатын сэҥээриитин ылбыта. Н.Н. Тарскай көҕүлээһининэн, Москваттан Иван Морозов, Ташкентан Владимир Гуляев диэн тустуу специалистара ыҥырыллан кэлэн, анал семинардары ыыппыттара.

Ити курдук, спорт саҥа көрүҥүн көҕүлээччилэр күүстэринэн көҥүл тустуу Саха сиригэр киэҥник тарҕанан барбыт, дьарыктанааччылар ахсааннара улаатан, эбиллэн испит.

1956 сыл Саха сирин спорка олоҕор кэрэ бэлиэ түгэннэрдээх буолбута. Ол курдук, көҥүл тустуу, бокс, ыарахан атлетика сайдыы суолугар үктэммиттэрэ. Холкуостарга, тэрилтэлэргэ, үөрэх кыһаларыгар спорт бу саҥа көрүҥнэригэр секциялар аһыллан үлэлэрин саҕалаабыттара. Бу сыл республика бастакы чемпионаттара тэриллибиттэрэ, диэн үөһэ ахтыллыбыт “Спорт в Якутии” кинигэҕэ суруллар.

Олунньу 12-13 күннэригэр Дьокуускай чемпионата

Олунньу 12-13 күннэригэр “Спартак” стадион павильонугар Дьокуускай куорат үрдүнэн бастыыр иһин күрэхтэһии буолбута (Николай Босиков суруйуутунан). Оттон Родион Кривогорницын бэлэмнээн таһаарбыт “История вольной борьбы Якутии” (1956-2016) кинигэҕэ, ити күрэхтэһии “Буревестник” ДСО саалатыгар ыытыллыбыта диэн суруллубут (8-с стр). Хайата сөп эбитэ буолла?

Мин, ити күрэхтэһиигэ бэйэтэ кыттан иккис буолбут Николай Босиковка итэҕэйэбин. Билэргит курдук кини, географическай наука кандидата этэ. Сэрэйдэххэ, Николай Петрович барыны бары бэлиэтэнэ, суруна сылдьыбыт буолуохтаах.

Манна даҕатан эттэххэ, спорт историятын, бэлиэ күннэри билээри хаһыаттары, кинигэлэри хасыһан ааҕан көрдөххө, хаһан баҕарар, ыытыллыбыт тэрээһиннэр, эбэтэр күрэхтэһиилэр сыллара, биирдэ эмэ ыйдара суруллар. Ол оннугар буолбут күннэрэ-дьыллара, ханнык саалаҕа дуу, кулуупка дуу, стадиоҥҥа дуу ыытыллыбыттара бэрт сэдэхтик ахтыллар. Оттон, Н.П. Босиков уруккуну сырдатан суруйар буоллаҕына, хайаан даҕаны күнүн-дьылын ыйын, ыйан суруйар эбит.

Дьэ, ол олунньу 12-13 күннэригэр буолбут Дьокуускай куорат көҥүл тустууга бастакы күрэхтэһиитигэр бэйэлэрин ыйааһыннарыгар бастаабыттар: Михаил Баранов, Конон Попов, Ким Марков, Иван Малыхин, Василий Румянцев, Григорий Семенихин.

Олунньу 23-24 күннэригэр – Саха сирин чемпионата

Оттон Саха сирин көҥүл тустууга бастакы чемпионата Саха драматическай театрыгар, олунньу 23-24 күннэригэр буолбута. Ити туһунан биһиги “Үрдүкү дабайыы үктэллэрэ” (2004), “Тустуу – өбүгэм үгэһэ” (2015) кинигэлэргэ спорт маастара Николай Петрович Босиков суруйан хаалларбытыттан билэбит. Ити курдук, “История вольной борьбы Якутии” (2016) кинигэҕэ бастакы чемпионат чопчу болдьоҕо эмиэ ахтыллар.

Көҥүл тустууга бүтүн Саха сирин үрдүнэн бастыыр иһин бастакы күрэхтэһиигэ 34 бөҕөс кыттыбыт. Күрэхтэһии сэттэ ыйааһыҥҥа ыытыллыбыт. Булуҥ, Үөһээ Дьааҥы, Бүлүү, Чурапчы, Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Орджоникидзевскай уонна Дьокуускай спортсменнара күөн көрсүбүттэр.

“Кыра ыйааһыҥҥа – 52 кг, Булуҥтан хомсомуол үлэһитэ Семен Алексеев икки ыраас кыайыыны ситиһэн, бастакы чемпионунан буолбута.  Чэпчэкитиҥи ыйааһыҥҥа (57 кг) Михаил Мастерских утарсааччыларын кыайталаабыта. Сэттэ бөҕөс кыттыбыт 63 кг ыйааһыныгар кыайыылааҕынан Эһэ Хайаттан Николай Савинков тахсыбыта. Бүлүүттэн Кирилл Григорьев (73 кг) үс утарсааччытын ыраастык, үс утарсааччытын очконан кыайталаан бастаабыта. Владимир Ефремов (Ньурба), Егор Васильев (Чурапчы), Иван Малыхин, Дмитрий Данилов уонна Игорь Калашников (үһүөн Дьокуускай) 79 киилэҕэ күөн көрсүүлэригэр биир да хотторуу очкота суох бастакы разрядтаах Иван Малыхин кыайбыта. Учуутал идэлээх Василий Румянцев (87 кг) улахан утарсыыта суох бэйэтин ыйааһыныгар бастаабыта. Оттон ыарахан ыйааһыҥҥа – 97 кг, үс утарсааччытын кыайан, республика чемпионунан Геннадий Семенихин буолбута”, — диэн “Спорт в Якутии” кинигэҕэ сырдатыллар.

Туомтуу тардыы

Манна сыһыаран эттэххэ, “Саха сирин тустууктара” диэн 1969 сыллаахха тахсыбыт кинигэҕэ Василий Румянцев туһунан “Көҥүл тустууну көҕүлээччи” диэн суруйууга (ааптар В.Афанасьев), көҥүл тустууга Саха сирин бастакы чемпионата Дьокуускайга Саха театрыгар 1956 сыллаахха ахсынньы ыйга ыытыллыбытын курдук сурулла сылдьар (10 стр). Ити, ахсынньы ыйга диэн арааһа сыыһа буолуо. Ону эһиги туох дии саныыгыт?

Онон Саха сиригэр көҥүл тустуу бастакы саҕаланыыта – Николай Тарскай, Василий Румянцев, Кирилл Григорьев, Дмитрий Коркин, Николай Волков ааттарын кытта ыкса ситимнээх. Манна өссө оччотооҕу республика хомсомуолун тэрилтэтин салайааччы Егор Кычкины этиэххэ сөп. Чуолаан Н.Н. Тарскай республикаҕа спорду сайыннарыыга уонна тэнитиигэ хомсомуоллары кытта тэҥҥэ быһаарсан үлэлээбитин история кэрэһэлиир.

Түмүктээн эттэххэ, урукку, ааспыт кэм-кэрдии – чопчу, дьиҥнээх бэйэтэ хайдах баарынан уонна биир, сиэрдээх өйдөбүллээх буолуохтаах. Саха омугу аан дойдуга аатырдыбыт көҥүл тустуубутугар, кини историятыгар ытыктабыллаахтык сыһыаннаһан, салгыы сайдарын туһугар — үбүлүөйдээх кэрэ-бэлиэ тэрээһин ыытыллара буоллар.

Быйылгы, саха тустуутун 70 сылыгар сөп түбэһиннэрэн, кылгастык, биһиги Сахабыт сиригэр көҥүл тустуу хайдах саҕаланан сайдан барбытын билиһиннэрдэххэ дьэ итинник. Манна чуолаан, үһүйээн, номох эрэ курдук буолбакка, көҥүл тустууну биһиги республикабытыгар бэйэлэринэн төрүттээбит уонна тэрийсибит дьон: Н.Н. Тарскай, Е.К. Суровецкай, Г.И. Захаров, Е.Д. Кычкин, Н.П. Босиков суруйуулара, сыыппаралара-чахчылара туһанылыннылар.

Бэчээккэ бэлэмнээтэ Петр ПАВЛОВ.