Килбик уонна сэмэй уолбут А.Гоша сырдык кэриэһигэр

Егор Николаевич Алексеев, Ньурба оройуонугар Ньурба нэһилиэгэр олунньу 5 күнүгэр 1959 сыллаахха төрөөбүтэ. Аҕалара Николай Прокопьевич – Чаппанда, ийэлэрэ Герасимова Мария Иннокентьевна – Күндээдэ. Гоша кыра сылдьан убайынаан Бааскалыын сайын аайы Чаппандаҕа эбээлэригэр баран сайылыыр этилэр. Бииргэ төрөөбүттэр, үс уол: Вася, Егор уонна Леонид.

Гоша Ньурбаҕа кыра кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, Такыров Сергей (Хаппах) диэн учуутал, оскуола мастарыскыайыгар маат тэлгээн, оҕолору онно дьарыктыыр этэ. Гоша аан бастаан бу манна сылдьыбыта.

Оттон салгыы Ньурба ДЮСШ оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, тустуунан дьарыктаммыта. Бастакы тириэньэрдэрэ – Николай Прокопьевич Иванов, Семен Федорович Алексеев уонна Алексей Егорович Мостахов, Саха АССР үтүөлээх тириэньэрдэрэ этилэр.

Гоша төрдүс кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, аҕатын дьаһалынан, дьоно Ньурбаттан Дьокуускай куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Куоракка барарыгар, Гоша тириэньэрэ Николай Прокопьевич Иванов, куоракка тиийдэххинэ, Владимир Прокопьевич Корякин (сэрии бэтэрээнэ, Саха АССР үтүөлээх тириэньэрэ) диэн тириэньэри булаҥҥын, салгыы киниэхэ эрчиллээр диэн, уолугар сурук биэрэн, алҕаан ыытар. Инньэ гынан, Гоша куоракка кэлэн, Короленко уулуссаҕа турар, Физкултуурунай диспансер дьиэтигэр, тустуу секциятыгар сылдьыбыта.

Куоракка иккис сылын эрчиллэ сырыттаҕына, Гоша бэйэтин аҕатын быраата, Василий Прокопьевич Алексеев, учуонай, медицина доктора, сүбэтинэн, Чурапчыга интэринээт-оскуолаҕа үөрэнэ барар буолбута.

Ити курдук, Гоша биир үтүө күн, Маган вокзалыгар тиийэн, Чурапчыга самолетунан көтөр. Бу самолекка, биир саастаах киһи, эдэркээн уол оҕону, Гошаны көрөн, ыйытар: “Тукаам, эн бу ханна туох сыаллаах көтөр эрэҕиний”, – диэн. Онуоха уол Чурапчыга, тустуу интэринээт-оскуолатыгар баран эрэрин кэпсиир. Онуоха киһитэ: “Оо, дьэ нохоо, алдьархайдаах оскуолаҕа баран эрэр эбиккин, ол оскуолаҕа Саха сирин бары муннуктарыттан, араас бэрээдэктээх, сытыы-хотуу уолаттар кэлэн үөрэнэр оскуолалара”, – диэн кэпсээччи буолбут.

Ол түгэни, Гоша миэхэ интервью биэрэ олорон этэр: “Итиччэни истэн баран, автобус эбитэ буоллар, аара түһэн хаалыа эбиппин, самолет эрэ буолан түспэккэ, ситэри көтөн, Чурапчыга кэлбитим”, – диэн күлэ-күлэ кэпсиир.

Гоша Чурапчыга кэлээт, эдьиийигэр, Сидор Павловтаахха дьиэлэнэр. Онтон били кэпсиир интэринээт-оскуолаларыгар тиийэр. Уолбут тиийээт, тустуу саалатыгар киирбитэ, оҕо бөҕө көбүөргэ эрчиллэ сылдьар эбит. Арай, кыра тохтобул буолбутугар, уол бөҕөтө киниэхэ сүүрэн кэлбит. Гоша: “Дьэ, иэдэйэр буоллум”, — диэт, кэннинэн чугуйан, истиэнэҕэ сыстан турбут. Онуоха, бастакы кэлбит уол: “Эн, Алексеев Бааска быраатаҕын дуо?”, – диэн ыйыппыттарыгар, Гоша дьэ уоскуйбут. Ити курдук уолаттары кытта бастакы билсиһиитэ саҕаламмыта. Ити кэнниттэн, Бөтүрүөбүс уолу ыҥыран, тас көрүҥүн, тутан-хабан көрөн баран: “Эн дьоҥҥор күүстээх, кыанар дьоннор бааллар этэ дуо?”, – диэн ыйыппыт. Онуоха Гоша: “Ээ, ону билбэппин ээ”. – диэччи буолбут. Кэлин, уолбут төрдүн Ньурба дьонуттан истэн баран, саныыбын ээ, Бөтүрүөбүс барахсан, мээнэҕэ уол дьонун туһунан ыйыталаспатах эбит, бу уолтан үчүгэй тустуук тахсарын өтө билээхтээбит эбит. Кырдьык уол төрдүгэр кыанар дьоннор бааллар эбит.

Гоша кэпсиир: “Бөтүрүөбүс мин тустуубун бэрибиэркэлээри, миигин утары орто баайыылаах уолу утары киллэрбитэ. Бу уолу кытта тэҥҥэ бырахсан, кыайыылаах тахсыбытым. Оттон оҕонньор, эрэллээх уолун, Керемясов Валераны киллэрбитэ. Бу сырыыга, көбүөр түөрт муннуктаах эбит буоллаҕына, мин наар бэһис муннугун булан таҕыстым, ол курдук, Валера миигин быыстала суох тамнаата. Дьэ, бу манна биллим, Коркин тустуутун оскуолата олох атынын, күүстээх сайдыылааҕын”.

Ити курдук, Гоша Чурапчыга интэринээт-оскуолаҕа сэттис кылааска кэлэн, аатырбыт тириэньэргэ, Д.П. Коркиҥҥа эрчиллибитинэн барбыта. Гоша бу оскуолаҕа кэлэн, тустуу ис туругун, дьиҥнээҕин дьэ билэр, урут көрбөтөх-билбэтэх элбэх албастары үөрэтэр, интэринээт уолаттарын кытта, тэҥҥэ бырахсан тустар буолан барар. Сыыйа күрэхтэһиилэргэ кыттан, бастакы ситиһиилэр кэлэллэр.

1977 с. Д.П. Коркин куоракка ыҥырыллан, үлэлии барар. Гоша салгыы Роман Неустроевка эрчиллэр.

Гоша Чурапчытааҕы интэринээт-оскуоланы 1979 с. үөрэнэн бүтэрбитэ уонна салгыы армияҕа сулууспалыы, Чита куоракка, СКА-19 тиийбитэ. Манна тиийбитэ, бу байыаннай чааска элбэх саха тустуук уолаттара бааллар этэ. Бу чааска сулууспалыы сылдьан, 1980 с. Чита куорат аатыттан, РСФСР чемпионатыгар тустан, чемпион үрдүк аатын ылбыта. Бу улахан ситиһии этэ.

Гоша армия кэнниттэн, 1982 с. СГУ педфакка физкултуура салаата аһыллыбытыгар, онно үөрэнэ киирбитэ. СГУ үөрэнэ сылдьан, хас да улахан таһымнаах турнирдарга ситиһиилээхтик тустан, 1984 с. – тустууга ССРС норуоттарын икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара буолбута.

СГУ үөрэҕин бүтэрэн баран, 1986 с. Чурапчыга ДЮСШ тиийэн, тустуу тириэньэринэн үлэтин саҕалаабыта.

Ол кэнниттэн, 1988 с. урукку бэйэтин тириэньэрэ Семен Федорович Алексеев ыҥыран, Нам улууһугар ДЮСШ оскуолатыгар тириэньэринэн үлэҕэ киирбитэ. Манна үлэлии сырыттаҕына, 1991 с. Нам улууһун Модут нэһилиэгэр, ДЮСШ тустууга филиала аһыллан, Гоша бэйэтэ тылланан, бу саҥа аһыллыбыт филиалга, тустууга тириэньэринэн ананан тиийбитэ, оҕолору кытта үлэтин саҕалаабыта. Бу оскуолаҕа тиийэн, Гоша учуутал уонна тириэньэр быһыытынан, олус табыллан үлэтин саҕалаабыта, нэһилиэк оҕолорун мунньан, күүскэ тустууга уһуйан киирэн барбыта. Маҥнай тустуу саалата туспа суох буолан, урукку “Водокачка” дьиэтин, саала оҥостоннор, онно оҕолору дьарыктаан барбыта. Онтон кэлин, нэһилиэк дьонун көмөтүнэн, туспа тустуу саалата тутуллубута. Тустуу секциятыгар нэһилиэк уолаттара бары кэриэтэ кэлэн дьарыктанан барбыттара.

Егор Николаевич үөрэппит уола, Хотугу Илиҥҥи федеральнай университет (ХИФУ) Физкултуураҕа институтун дириэктэрэ, учуонай, Гоголев Николай Ефимович кэпсиир: “Егор Николаевич биһиги тустууга тириэньэрбит, эрчийэ сылдьан, бэйэтин сөбүлээн туттар албастарыгар барытыгар оҕолорун үөрэппитэ, кини сөбүлээн туттар “халбарыйыы” диэн албаһын, элбэх уол туста сылдьан туттар этибит. Ону ааһан, Егор Николаевич, тустуу тириэньэрэ эрэ буолбатах этэ, кини дьиҥнээх учуутал уонна наставник этэ, эрчийэр оҕолорун олус элбэх үчүгэй холобурдарга үөрэппитэ, тэбис-тэҥҥэ сылдьан, биһигини кытта дьабарааскылаһар, хонууга биһигини кытта тэҥҥэ сырса оонньуур этэ. Кини эрчийбит уолаттара, бары үөрэхтээх, дьоһун дьон буолан үүнэн таҕыстылар, элбэх уолаттар улахан салайар үлэҕэ тиийэ үлэлии сылдьаллар. Онон биһиги учууталбытыгар уонна тириэнэрбитигэр махталбыт муҥура суох элбэх”.

Егор Николаевич бастыҥ үөрэнээччилэрэ: Чердонов Семен Сергеевич, көҥүл тустууга Россия маастара, хапсаҕайга Саха сирин маастара, тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах судьуйа, билигин “Училище олимпийского резерва имени Р.М. Дмитриева” (УОР) дириэктэрэ, Семенов Вадим Эдуардович, көҥүл тустууга Россия маастара, хапсаҕайга Саха сирин биллиилээх маастара, билигин Саха сирин тустууга сүүмэрдэммит хамаандатын сүрүн тириэньэрэ, Гоголев Николай Ефимович, учуонай, Хотугу Илиҥҥи федеральнай университет (ХИФУ) Физкултуураҕа институтун дириэктэрэ, Гоголев Ефим Ефимович, Модут нэһилиэгин баһылыга, Сандулин Игорь Николаевич, көҥүл тустууга маастарга кандидат, эдэр оҕолорго Россия призера Макаров Владимир Иванович, көҥүл тустууга маастарга кандидат, уо.д.а.

Егор Николаевич манна кэлэн үлэлии сылдьан, нэһилиэк дьонун убаастабылын ылыан ылбыта. Дэлэҕэ даҕаны, кини үбүлүөйдээх бэлиэ сылларын, нэһилиэк дьоно бэйэлэрэ күүстэринэн ылсан тэрийиэхтэрэ дуо!

Гоша Модукка тиийдэҕин утаа, Чирков Степан Иванович сопхуос дириэктэринэн үлэлии сылдьар этэ. Онтон Степан Иванович өр сылларга нэһилиэк баһылыгынан үлэлээбитэ. Кини тустуу улахан сүгүрүйээччитэ буолан, Гошаны кэлээтин кытта, олус үчүгэйдик маанылаан бэйэтин кытта илдьэ сылдьыбыта. Үлэнэн эрэ дуоһуйбакка, ол быыһыгар, Гошаны кыра бултан саҕалаан, улахан булка тиийэ үөрэтэн, угуйан илдьэ сылдьыбыта, бэйэлэрэ бииргэ бултуур үүтээннээх этилэр. Ону таһынан, Степан Иванович көҕүлээһининэн, Егор Николаевич чиэһигэр, бастакы турнира тэриллэн ыытыллыбыта.

Модукка үлэлиир кэмигэр, кини үбүлүөйдээх саастарыгар, 2009, 2014, 2019 сыллардаахха, Егор Николаевич чиэһигэр, тустууга эдэр оҕолорго элбэх бириистээх турнирдар ыытыллыбыттара.

Модукка Гоша доҕотторо олус элбэх этилэр, нэһилиэк эр дьоно үксэ кини чугас табаарыстара, доҕотторо этилэр – Макаров Иван Васильевич, Терехов Евгений Семенович, Протодьяконов Илья Кузьмич, Макаров Федор Данилович, Семенов Алгыс Григорьевич, Попов Антон Дмитриевич, Гуляев Иван Петрович, Попов Алексей Алексеевич-2, Охлопков Афанасий Афанасьевич уо.д.а.

Гоша Модукка бастаан кэлээт, Ефим Гаврильевич Гоголевтаахха дьукаах олорбут. Ол кэнниттэн, Ольга Петровна быраатын Андрейы кытта билсэн, икки холостуой уолаттар, кэккэлэһэ дьиэҕэ олорбуттар. Аны туран, икки холостуой уолаттарга мэһэйдээмээри, Андрей эдьиийэ Ольга Петровна, Салбаҥҥа үлэ миэстэтин булан, онно көһөн баран хаалар. Дьигинэн, уолбут Гоша Модукка тиийээт, аан бастаан Ольга Петровнаны ыраахтан көрөн, олох сөбүлээн кэбиспит эбит. Онтукатын, сэмэй уонна симик уол, туох диэн, хайдах биллэриэй???

Ити гынан баран, уолбут Гоша ыал буолбута бэйэтэ эмиэ туспа кэпсээн…

Арай биир үтүө киэһэ, үс эр бэртэрэ, участковай милиция, биир арыалдьыттаах уонна Гоша буолан, Ольга Петровна дьиэтигэр ыалдьыттыы киирэн кэлбиттэр. Ольга Петровна участковай уолу көрөн, дьиксиммит: “Тыый, туох буруйу оҥорбут буоллахпыный?”, — диэн санааҕа түспүт. Онуоха участковай уол эппит: “Ольга Петровна, дорообо! Биһиги эйиэхэ, бу аатырбыт тустуук уолу, Егор Николаевич Алексеевы “дуруускалыы” кэллибит, бу уоллуун бииргэ холбоһон ыал буоллаххытына, нэһилиэкпит тустуук уолаттарынан аатырыа этэ”, – диэхчи буолбут.

Ольга Петровна ону истэн, чуут олоро түһэ сыспыт, соһуччута бэрт буолан, туох да диэн хардарбатах. Гоша саҥата суох, түөһүн иһиттэн, сибэкки дьөрбөтүн ылан, Ольгаҕа туттарбыт. Ольга Петровна, үйэтигэр кимтэн да сибэкки ылбатах буолан, олус соһуйбут да, үөрбүт даҕаны. Бастакы билсиһии уонна кэпсэтии итинэн бүппүт.

Арай биирдэ…

Ол курдук, биир үтүө күн, уолбутун Нам улууһугар Салбаҥ диэн нэһилиэгэр, улахан тэрээһиҥҥэ ыҥырбыттар. Уолбут бу тэрээһиҥҥэ, көстүүмүн кэтэн, чөмпүйүөн лиэнтэтин уонна мэтээллэрин иилинэн тиийбит.

Ольга Петровна бу түгэни маннык кэпсиир: “Гошаны аатын толору уонна доргуччу ааттаан кулууп сыанатыгар ыҥырдылар. Арай онно көрбүтүм, доҕоор, Гоша түөһэ толору мэтээл, сыанаҕа хааман тахсарыгар, мэтээллэрин тыаһа, бирээминэ, куолакал тыаһын курдук чугдаарар… Дьэ, манна Нам дьоно биирдэ өйдөөн көрдүлэр, хайдахтаах курдук аатырбыт тустуук уол кинилэргэ үлэлии кэлбитин. Килбик, элбэх саҥата суох уол, тыл эттэ. Аны киэһэ кулуупка үҥкүү буолла. Арай көрөбүн, эдэр холостуой кыргыттар, Гошаны тула көтө сылдьан, арыаллааһын бөҕөлөр, үҥкүүгэ быыстала суох ыҥыра сатыыллар. Дьэ, онно биирдэ мин өйдөннүм, маннык олордохпуна, бу киһибин, бүгүн киэһэ “былдьатар” эбиппин диэн… Инньэ гынан, үҥкүүгэ ыҥыран, бэйэбит иккиэн үҥкүүлээтибит, киһим долгуйуу бөҕөтө, иэдэһэ кып-кыһыл, иэдэһин суоһа санаабар кытарбыт оһох суоһун курдук сып-сылаас этэ…

Дьэ, ити күнтэн бэйэ-бэйэбитигэр чугасыһан, алдьархайдаах былдьаһыктаах “куонкурсу” ааһаммыт, сиһилии билсэммит, ыал буолбуппут”, – диэн бэйэтин кэпсээнин түмүктүүр.

Ити курдук, Гоша манна Модукка кэлэн үлэлии сылдьан, Протопопова Ольга Петровнаны көрсөн, хараҕынан сөбүлээн, талан ылан, сурук бөҕөнү суруйан, ол түмүгэр, 1994 с. сэбиэт дьиэтигэр тиийэн, Николай Ефимович Гоголев ийэтэ сөптөөх анал докумуоннары толорон, ыал буолбуттара уонна 1995 с. Маша диэн кыыс оҕоломмуттара.

Гоша кэргэнэ, Ольга Петровна инники ыал буолан олорон, үс оҕолоох ийэ мааныта этэ, кэргэнэ ууга түһэн өлбүт буолан, огдообо этэ. Бу оҕолорго барыларыгар, биһиги уолбут Гоша ыал аҕа мааныта буолан, тэҥҥэ улаатыннаран, киһи оҥортообута. Инньэ гынан, Ольгалаах Гоша барыта түөрт оҕо, уонча сиэннэрдээхтэр, Модут нэһилиэгин биир мааны ыала буолан дьоллоох олоҕу олорбуттара.

Егор Николаевич бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар диэри, өр сылларга тохтообокко тириэнэринэн үлэлээбитэ.

Егор Николаевич Алексеев, көҥүл тустууга ССРС норуоттарын икки ардыларынааҕы кылаастаах успуорт маастара, көҥүл тустууга ситиһиилэрэ:

РСФСР чемпионатыгар: Красноярскай, 1980 с. – чемпион, Улан-Удэ, Бурятия, 1981 с. – 2 миэстэ, Якутск, 1988 с. – 3 миэстэ, Кубок РСФСР — боруонса мэтээл хаһаайына, ССРС Сэбилэниилээх Күүстэрин 1981 с. чемпионатыгар – 3 миэстэ, улахан дьоҥҥо ССРС чемпионата, Красноярскай, 1984 – 5 миэстэ, РСФСР профсоюзтарын чемпионата – чемпион, ССРС профсоюзтарын чемпионата – 3 миэстэ, Эстония спартакиадатын чемпионата (1983) – чемпион, МТ “Сельская жизнь”, Улан-Удэ, Бурятия: 1982 с. – 3 миэстэ, 1987 с. – 2 миэстэ, РСФСР студенческие летние игры (1984) – 2 миэстэ, ССРС студенческие игры (1984) – 2 миэстэ, МТ “Александр Медведь”, Минск, 1987 – 2 миэстэ, Сибиир уонна Хотугу Илин зона чемпионата (1987) – чемпион, Саха сирин (1980, 1985, 1987) – үс төгүллээх чемпиона, Саха сирин (ЯАССР) (1987, 1991) – икки төгүллээх 2 миэстэлээх, Саха сирин (1981, 1989) – икки төгүллээх 3 миэстэлээх.

Егор Николаевич Алексеев – СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ ФКиС туйгуна, “Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар өҥөтүн иһин” түөскэ кэтиллэр бэлиэ хаһаайына, Ньурба улууһун Чаппанда нэһилиэгин уонна Нам улууһун Модут нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо.

Манна даҕатан эттэххэ, 2023 с. балаҕан ыйын 5-8 күннэригэр, Улуу киһибит, биһиги Учууталбыт Д.П. Коркин 95 сылыгар аналлаах турнирын кэмигэр, бырааттыы Алексеевтары – Баһылайы уонна Гошаны, “Триумф” конференц-залыгар ыҥыран аҕалан, иккиэннэриттэн интервью ылан, запись оҥорон турабын.

Бу кэпсэтиибит түмүгэ, ити кэмҥэ, Сахабыт сирин көрдөрөр уонна иһитиннэрэр хампаанньатын (НВК САХА) көмөтүнэн, “Коркин ыллыгынан” диэн ааттанан, бэйэтэ туспа биэрии буолан, аһаҕас эфиргэ тахсан турар. Бука, ити биэриини Саха сирин олохтоохторо үгүс киһи көрбүттэрэ буолуо. Бу биэриибит матарыйаала НВК архивыгар хараллан сытар.

Бу көрсүһүү кэмигэр, Гоша бэйэтин олоҕун, оҕо эрдэҕиттэн саҕалаан, хайдах тустуук буола үүнэн тахсыбытын туһунан, миэхэ сиһилии уонна аһаҕастык, баары-баарынан кэпсээн турар.

Егор Николаевич Алексеев, уһун ыарахан ыарыыга ылларан, бу дьыл, тохсунньу 30 күнүгэр биһиги кэккэбититтэн өлөн туораата…

Егор Николаевич биһиги кэккэбитигэр бииргэ баар буолбутугар, үтүө сырдык өйдөбүлү чугас дьонугар уонна биһиэхэ доҕотторугар хаалларбытыгар, биһиги махтанабыт!

Кини тустууга үрдүк ситиһиилэрэ, кэлэр көлүөнэҕэ куруук холобур буолуоҕа диэн биһиги эрэнэбит!

Кырдьык даҕаны, биһиги Гошабыт, биир саха уолугар, биир саха эр киһитигэр, мааны олоҕу олорон, үлэлээн-хамнаан, дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү эрэ оҥорон, ыал буолан, дьиэ-уот туттан, оҕо-уруу төрөтөн, дьоллоох олоҕу олорон ааста…

Биһиги интэринээккэ биир кэмҥэ үөрэммит, көбүөргэ бииргэ эрчиллэн сылдьыбыт уолбут Гоша үтүө аата умнуллубат, биһиги сүрэхпитигэр куруук баар буолуоҕа!

Егор Николаевич кэргэнигэр, оҕолоругар уонна сиэннэригэр, төрөөбүт дойдутун чугас дьонугар, бииргэ төрөөбүттэригэр, чугас аймахтарыгар уонна табаарыстарыгар, бииргэ үлэлээбит дьонугар, дириҥ кутурҕаммытын тиэрдэбит.

Ахтыыны суруйда Дмитрий ЕГОРОВ, интэринээккэ биир кэмҥэ үөрэммит табаарыһа.