Дурда-хахха, харысхал, көмүскэл буолар дьоҥҥо аналлаах…

// Убайдыы-быраат И.И. уонна П.И. Пермяковтар ааттарыгар буулдьанан ытыыга күрэс бэһис төгүлүн ыытылынна

Хайа да дойдуну, сири-уоту кини олохтоохторо, үлэһит дьоно, үтүөкэн ыччата, кэнчээри оҕолоро ааттаталлар, суон сураҕырдаллар. Ол курдук үтүөкэн үлэһит дьоннордоох Хатаһы киэҥ киэлигэ, аар-саарга аатырдыбыт чулуукан дьиэ-кэргэттэртэн биирдэстэрэ СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Герой Ийэ Клавдия Егоровна уонна Чурапчы көһөрүүтүн кыттыылааҕа, сэрии уонна тыыл бэтэрээнэ Иван Иванович Пермяковтар уонна кинилэр хас да көлүөнэ дьонноро буолаллар.   

Кинилэр механизатордар, эмп-томп үлэһиттэрэ, култуура исписэлиистэрэ. Кинилэр бааллар дьаһалтаҕа-салалтаҕа, ааҕар-суоттуур, былаанныыр-барыллыыр өттүгэр о.д.а. Улахан дьиэ-кэргэн оҕолоро бары олоххо суолларын тобулбут, үлэттэн үөрүүнү билбит дьоһун дьоннор. Бу дьиэ-кэргэҥҥэ  аҕа киһи оруола, эр киһи оруола куруутун үрдүктүк турара. Дурда-хахха, харысхал, көмүскэл, тирэх буолуу диэтиҥ даҕаны өйгөр эр киһи, аҕа киирэр. Дэлэҕэ даҕаны дойдуну көмүскээччи күнэ диэн анал ааттаммыт күн баар буолуо дуо…

Эр киһи сонордьут, булчут ол эбэтэр ир суолу ирдэһээччи, тоҥ суолу тордоһооччу, сыалы-соругу туруорунааччы, кыраҕы харах, хамсаабат илии, тутар сис, киэҥ көҕүс. Эр киһи аҕа, Аҕа баһылык, дьоһун киһи, иитэр-үөрэтэр эйгэлээх, олох суолларын олугун уурар, айылҕалыын алтыһар, үгэстэри тутуһар өйдөбүлү иҥэрэр.

Хатаспытыгар кэлиҥҥи сылларга үгэскэ киирбит уонна күүтүүлээх-кэтэһиилээх тэрээһиннэртэн биирдэстэрэ ыал аҕа баһылыктара, удьуор булчут-алчыт Петр Иванович уонна Иван Иванович Пермяковтар кэриэстэригэр аналлаах буулдьанан ытыыга күрэхтэһии буолар.

Күрэхтэһии Петрдаах Иван сыдьааннарын, көлүөнэ ситимэ дьонун көҕүлээһининэн, олохтоох дьаһалта өйөөһүнүнэн, дьон-сэргэ сэргээһининэн, көхтөөх кыттыытынан барар. Кинилэр биир дьиктилэрэ диэн норуокка  таҥара  бэлэҕэ диэн ааттанарынан игирэлэр, аны туран олох үүт үкчүлэр. Кыра эрдэхтэриттэн уһуйуллубут-такайыллыбыт булт-алт, балыктааһын, айылҕалыын алтыһыы эйгэтигэр бэйэлэрин уолаттарын ааһан уолаттарын үөлээннээхтэрин, звено үлэһиттэрин үөрэтэллэрэ, бэйэлэринэн холобур буолаллара. Онон кинилэр оҕолоро аҕаларын ааттарын үйэтитии туһугар үлэлэрин биир саамай табыллыбыт тэрээһиннэрэ буулдьанан ытыыга күрэх буолар. Манна Иваннаах Петр бииргэ төрөөбүттэрэ, кинилэр сыдьааннара бары кыттыһаллар. Онон бириис даҕаны ботуччу буолар.

Күрэхтэһии быйыл 5-с төгүлүн ыытылынна. Быйылгы күрэх уратытык ааста. Күрэс күүрээнин, сытыы түгэннэрин үрдэтэр туһугар сыал ытар анал кумааҕыны буолбакка 7 устуукалаах анал табличкалары охторууга буолла. Инньэ гынан 4 оннук анал таблолар оҥоһуллубуттар (тимири сваркалаан, иэччэхтээн). Күүтүллүбүтүн бу ньыма күрэхтэһии тыҥааһынын күүскэ тутта, тэрээһин ыытыллар кэмин сыыдамсытта. Иккилии пааранан киирэн ытыалааннар бэрт түргэнник ким бастыҥа быһаарылынна. Саҥа сулустар умайдылар, ааттар ааттаннылар. Күрэс түгэннэриттэн кэпсээн ааһар буоллахха, күрэҕи сонун ньыманан ыытыы түргэн-тарҕан туттууну, түһүмэхтэн түһүмэххэ көрдөрөн туран эбиллиини-тупсууну аҕалла. Бастаан бары иккилии буолан тахсан кыайтарбыт туораан истэ, кыайыылаахтар эбии түһүмэхтэргэ кииртэлээн истилэр. Бастакы ытыыларга кыайыылаахтар 5-6 очконан кыайталаабыт буоллахтарына кэниики түһүмэхтэргэ олох тэбис тэҥҥэ сырсаннар тыҥааһын күүстээх буолла.

Бастакы миэстэни Александр Чиряев ылан, 2026 сыл Бастыҥ ытааччыта диэн ааты кытта мэтээл кэттэ, ону таһынан дьиэни-уоту, үүтээни, балаакканы сылытарга аналлаах оһоҕу бэлэх тутта. Иккис миэстэни Владимир Габышев ылла уонна эрэһиинэ тыыны бэлэх тутта. Үһүс миэстэҕэ Александр Жирков таҕыста уонна электрогриль хаһаайына буолла. Төрдүс миэстэ буолбут Николай Тимофеев бараан тириититтэн тигиллибит утуйар мөһөөччүктэннэ. Анал бириистэргэ олунньуга төрөөбүт күннээхтэр, күрэс тэрээһинигэр кыттыбыт көхтөөх олохтоохтор, саамай эдэ кыттааччы, аҕам саастаах кыттааччы уо.д.а тигистилэр – Алексей Кожин, Тимир Харитонов, Василий Руфов, Анатолий Баишев, Зоя Баишева, Наталья Руфова, Николай Винокуров уо.д.а.

Күрэс кыттыылаахтарын кытта сэһэргэһии маннык буолла, Спартак Тарабукин:

—Күрэхтэһии саҕаланыаҕыттан билэбин, кыах, бириэмэ баарынан кытта сатыыбын. Бэйэм бултуурбун-алтыырбын сөбүлүүбүн, онон бу күрэх этэргэ дылы сүрэхпэр чугас. Тэрээһин ытыыга эрэ бастыҥы буолбакка дьиэ-кэргэн ис туругар, аҕа, оҕо сыһыаныгар быһаччы сыһыаннаах буолан үтүө өрүтэ элбэх. Түмсүһүү, сомоҕолоһуу тыына баар буолар, чиҥиир, дириҥиир.

Элбэх оҕолоох дьиэ-кэргэн аҕа баһылыга, Пермяковтар уолаттарын кытта бииргэ үлэлээн-хамсаан кэлбит буолан бу күрэҕи сурах хоту буолбакка хара маҥнайгы тэриллиэҕиттэн билэр Жирков Александр:

-Гаврил Пермяковы кытта бииргэ үлэлиир буоламмын күрэх хайдах төрөөн-үөскээн тахсыбытын билэбин. Доҕотторбун өйөөн кыттабын уонна онтон биллэн туран бэйэни тургутуу, биир санаалаахтары кытта алтыһыы эмиэ күн аайы буолбат. Манна көрсүһүү үөрүүтэ, ырытыһыы, кыайыыттан үөрүү, мүлчү-халты туттууттан кыһыйыы-абарыы да баар.

Пермяковтар сыдьааннарын кытта биир уулуссаҕа улаатан сылаастык, чугасты санаһар доҕотторун тэрээһинигэр астына-дуоһуйа кыттар Николай Тимофеев:

-Сорох күрэҕин көтүттүм эрээри куруутун сэргиибин, кэтэһэбин, күүтэбин, интэриэһиргиибин. Биир сырыыга бириистээх миэстэҕэ тиксибиттээхпин. Бу да сырыыга бары сатабылбын, санаам күүһүн ууран туран кытынным.

Манна даҕатан эттэххэ, Николай бу да сырыыга олус бэрткэ кытынна 3-с миэстэттэн кыл мүлчү хаалла.

Ити курдук үтүө дьон аатын санаан-ахтан аастыбыт, күрэхтэстибит, эр дьоммут түмсүүлээх-сомоҕолоһуулаах буолууларын көрдүбүт иһиттибит.

Наталья РУФОВА.

Хатас.