Эрэл кыыма өһүллүбэтин

Көҥүл тустууга ССРС спордун үтүөлээх маастара, XXI Олимпиада үрүҥ көмүс призера Александр Николаевич Иванов туһунан биир тылынан саба быраҕан эмискэ этэн, кэпсээн  кэбиспэккин. Кини улахан спорка хайдах кэлбитин, Чурапчы интэринээт-оскуолатыгар Д.П. Коркиҥҥа хайдах эрчиллибитин, тустубутун, салгыы Казахстаҥҥа, Алма-Ата куоракка физкултурнай институкка үөрэнэн, күрэхтэспитин туһунан ахтыылар бааллар.

Оттон Олимпиадаҕа төһөлөөх ыарахан моһоллору көрсөн, ССРС хамаандатыгар киирэн сахалары аар-саарга аатырдыбытай?! Олимпийскай оонньууларга Монреаль куоракка 1976 сыллаахха үрүҥ көмүс мэтээли ситиспитин туһунан син балайда ыстатыйалар, сурунааллар, кинигэлэр, атын да сырдатыылар тахса сылдьыбыттарын аахпыт, билбит буолуохтааххыт.

Быйыл, 2026 сыл тохсунньу 10 күнүгэр Александр Николаевич 75 сааһын томточчу туолла. Онон өрөгөйдөөх күнүнэн кини спортивнай олоҕуттан быһа тардан сэгэтэн көрүөххэ, ахтан-санаан ааһыахха.

Ол курдук, Канада киинигэр Монреаль куоракка XXI Олимпийскай оонньууларга көҥүл тустууга ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар 10 ыйааһыныттан үс саха уола: Роман Дмитриев, Павел Пинигин, Александр Иванов буолан, биһиги аҕыйах ахсааннаах норуоппутун аан дойдуга ааттаппыттара билиҥҥэ дылы дорҕоонноохтук иһиллэр. Ол эрэн, ити ситиһии билиҥҥэ диэри куоһарылла илигин эмиэ билэбит. Оччолорго Россияны, эбэтэр союзнай республиканы эрэ кыайыынан муҥурдаммакка, Сэбиэскэй Сойуус муҥутуур күрэҕин кыайдаххына эрэ дойду сүүмэрдэммит хамаандатыгар бигэргэнэҕин. Ол да үрдүнэн, сылын аайы арааһынай күрэстэргэ, эрчиллэр-бэлэмнэнэр түмсүүлэргэ эрэ буолбакка, ханна баҕарар сырыттаргын, өрүү туруккун ыһыктыбакка, күрэс тыҥааһынын тулуйан сылдьар ыараханын өйдүүбүт.

Александр Николаевич бөҕөс быһыытынан, туһунан талааннаах, айылҕаттан айдарыылаах буолан, ол бэйэтигэр баар хаачыстыбаларын сөпкө туһанан, ону утумнаахтык эрчийэн кэлин бэйэтин сиэртибэлэнэн туран, дьулурхайдык сайыннарбыт саха норуотун биир улуу бөҕөһө буолар.

Элбэх харгыстартан биирдэстэрэ: оччолорго бу Чурапчыга Дмитрий Петрович Коркинтан интэринээт-оскуоланы бүтэрэн бараат, Алма-Атаҕа сүрүн тренерэ суох буолуута олус охсуулаах буолбут буолуохтаах дии саныыбыт. Оннооҕор институкка үөрэнэ сылдьан, сайын каникулугар Чурапчыга кэлэн, Д.П. Коркиҥҥа ыйы-ыйынан дьарыктанан күүс-уох,  техника-тактика үлэлэрин чочуйан элбэҕи эбинэн барыыта, бэйэтин кылааһын үрдэтэринэригэр кыһаллыыта, ол барыта кэлин сылы быһа туһалаабыт буолуохтаах. Оннук тренеригэр уонна бэйэтигэр эрэллээх буола үүммүт. Баҕар атын куоракка  Москваҕа, Минскэйгэ, Киевкэ, эбэтэр тустуу үчүгэйдик сайдыбыт сиригэр баран кылаастаах тренердэргэ түбэспитэ эбитэ буоллар, үрдүк спортивнай чыпчаалга түргэнник тахсан, дьылҕата атыннык уларыйыа эбитэ буолуо.

Иккиһинэн, Александр Николаевиһы ол кэмнэргэ сахалартан биир ураты көстүүлээх, туспа истииллээх бөҕөс буоларын дойдубут тустууну сэҥээрээччилэрэ эрэ буолбакка, аан дойдутааҕы тустуу федерациятын (FILA) салайааччылара, кини бу бириэмэтин инникилээн кэлбит улуу тустуук диэн билиммиттэрэ. Биир холобуру аҕалыахха сөп. Ол курдук, 1962 сыллаахтан 1991 сылга ССРС ыһыллыар диэри, Грузия киинигэр Тбилиси куоракка аан дойду аччыгый чемпионатынан ааҕыллар норуоттар икки ардыларынааҕы бөдөҥ турнира ыытыллара. Бу турнирга  аан дойду чулууттан чулуулара, ааттаах-суоллаах күүстээх бөҕөстөрө мустан күөн көрсөллөрө. Александр Иванов бу аатырбыт турниры түөрт төгүл  кыайан турар (1971, 1973, 1977, 1978 с.с). Бу маннык үрдүк ситиһиини сахалартан кини эрэ ситиспитэ. Ол эрэ буолуо дуо, өссө эбиитин киниэхэ түөрт төгүл “Саамай  чулуу техникалаах турнир бөҕөс” диэн анал бириис туттарбыттара даҕаны элбэҕи этэр.

Билэргит курдук, бу улахан турнир Сойуус ыһыллыбытын кэннэ, статуһа Красноярскайга «Голден Гран-При Иван Ярыгин» диэн сериянан көһөрүллэн ыытыллар буолбута. Манна даҕатан, ити этиллибит кэмнэргэ, Милан Эрцеган диэн FILA президиэнэ Александр Иванов  туһунан эппит тылларын өйдөөн кэлэҕин: “Иванов – очень красивый борец. Он эталон! Я бы хотел, чтобы так боролись все чемпионы, но увы, до этого еще очень далеко… Иванов не столько борется, сколько играет… И игра его поразительно талантливая, легкая, вертуозная. Это тип борца будущего!…”.

Оттон 1974 сыллаахха Иран дойдутун Тегеран куоратыгар ыытыллыбыт норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын сүрүн тренерэ Ю.А. Шахмурадов баһылыктаах Леван Тедиашвили, Иван Ярыгин, Сослан Андиев, Петр Суриков, Владимир Гулюткин састааптаах күрэҕэр, Александр Иванов 52 киилэҕэ тустубута. Кини ыйааһыныгар 30 утарсааччылаах састааптан, Иран саамай аатырбыт сэттэ бөҕөһүн утуу-субуу эрэллээхтик, биир халыыбынан кыайталаан бастаабыта. Онно иранецтар сөҕөн-махтайан кинини “Улуу пехлеван!” диэн ааты иҥэрбиттэрэ. Бу сахаларга хаһан да истибэтэх, билбэтэх өттүбүт этэ. Иран курдук, аан дойдуга тустуу сайдыбыт сиригэр, бу улахан билиниини ылыы буолар. Суруйааччы Д.С. Зверев 2001 сыллаахха А.Н. Ивановка анаммыт кинигэтигэр ити сырдатыллан турар.

Александр Иванов 1976 с. Олимпийскай оонньууларга ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар киириитэ уонна оттон сибээстээн Олимпиадаҕа хайдах тустан иккис миэстэ буолуута эмиэ туһунан устуоруйалаах. Ону билигин хатылаан ырыппаппыт, сиһилии кинигэлэргэ, бэчээккэ суруллан турар. Александр тустар истиилин, ньыматын Сойуус хамаандата туһунан сыаналыыр. Кини айылҕаттан бэриллибит былчыҥын билгэтэ олус сайдыыта, ону сөпкө туһанан тустуу албастарын мындырдык, улуу скрипач Поганини оонньуурунуу, искусствоҕа тэҥниир курдук, сатабыллаахтык туттара бу кини биир уратыта буолар.

Бу маннык, Саха сирин бастакы көлүөнэ тустууктарыттан Семен Дмитриевы чугаһатан ааттыахха сөп. Саша Иванов бастакы тренеринэн Сунтаартан ССРС спордун маастарын Анатолий Габышевы ааҕынар. Оттон мин 1975 с. Хабаровскайдааҕы физкултуурунай институту бүтэрэн баран, Чурапчыга үлэлии-үлэлиибин, Д.П. Коркин салалтатынан киниэхэ дьарыктаммыт буолан, Дмитрий Петрович саҥа кэлбит оҕолору хайдах таларын көрбүтүм, билбитим, үөрэммитим даҕаны.

Дмитрий Петрович интэринээккэ саҥа кэлбит оҕону сыгынньахтаан баран, тас быһыытын-таһаатын, төһө күүстээҕин-уохтааҕын бэрэбиэркэлээн көрөр этэ. Ол курдук, Сунтаартан саҥа үөрэнэ кэлбит Саша Иванову оннук билгэлээн күүс өттүнэн соччо-бачча барсыбат уолу атын өттүттэн көрдөҕө, билгэлээтэҕэ буолуо. Онон Чурапчыга Д.П. Коркин кинини эрчийэр кэмигэр, атын оҕолортон уратытын бэлиэтээн, ордук киниэхэ күүс өттүн буолбакка, сылбырҕатын, тустуу техникатын, тактикатын, мындырдык быччыҥ билгэтин туһанан тустарын, онно сыһыаннаахтык эрчийбит буолуохтаах. Спорка, чуолаан тустууга итинник быччыҥ билгэлээх (чувствительнай) оҕолор аҕыйахтар. Ол иһин арыый атыннык дьарыктыыр ньыманан сайыннарар ордук буоларын Дмитрий Петрович өтө көрдөҕө. Өскөтүн Д.П. Коркин кинини күүһүн сайдарыгар эрэ кыһанан дьарыктаабыта буоллар, бу хаачыстыбата сүтүөн сөп этэ. Оччоҕо тустуубут ситиһиитин көрдөрүүтэ даҕаны мөлтүөн сөбүн билэн, тустуутун бу быччыҥ билгэтигэр олоҕуран, албастары чочуйан оҥорууга туһаайбыт буолуохтаах.

Өрдөөҕүтэ, биир кэмҥэ, мин итини интэриэһиргээн Уус Алдан оройуонун Сыырдааҕар тренердии сылдьан Александр Николаевичтан: «Хаста тардынаҕын?”, — диэн ыйыта сылдьыбыттаахпын. Ону кини: “Тоҕуста тардынабын”, — диэбитин, соччо-бачча итэҕэйбэтэҕим. Баҕар оонньоон этэрэ буолуо дии санаабытым эрээри, ити оруннаах эбит. Кини этэргэ дылы, сүрүн куоһура – бу быччыҥ билгэтигэр олоҕурбут имигэстик кэлимсэ тутуллар албастары баһылааһын. Оттон күүһүн аһара хачайдаан эрчиллибитэ буоллар, кырдьык, бэйэтин тустар истиилин сүтэриэ эбит. Ол  эрээри, тустарга аналлаах атын  эрчиллии өрүттэрэ умнуллуо суохтаахтар. Уопсай сайдыыга күүс-уох, тулуур, ньоҕой-уһунньут буолуу хаачыстыбалары туоратар сатамматын өйдүүбүт. Ол иһин, Александр Иванов атыттартан олох туспа истииллээх – виртуоз тустуук.

Оҕо сырыттаҕына кини хараҕа мөлтөх буолан, быраастар тустуунан дьарыктанарын боппуттаахтар. Баҕар, хараҕа мөлтөҕүттэн буолуо, быччыҥ билгэтин сайдыыта күүһүрбүт буолуон эмиэ сөп. Аны ол быыһыгар баяҥҥа үөрэнэн оонньуур буолуута билгэҕэ, иэйии сайдыытыгар көмөлөспүт буолуохтаах. Оччолорго Саша Иванов тустар баҕата баһыйан, быраастар ити эппиттэрин ылыммакка, тустуунан үлүһүйэн туран дьарыктаммыта улахан ситиһиигэ тиэртэҕэ.

Олимпийскай чемпион Павел Павлович Пинигин куруутун этээччи: «Биһиги үс саха уола: Роман  Дмитриев, Александр Иванов бары тус туспа бэйэ-бэйэбитигэр майгыннаспат буочардаах бөҕөстөрбүт” — диэн. Ол курдук, Роман Дмитриев кырдьык, дэгиттэр сайдыылаах, мындырдык тустар эталон бөҕөс. Ханнык баҕарар балаһыанньаттан кыайыылаах тахсар дьоҕурдаах, оннук бэйэтигэр күүстээх эрэллээх. Павел Пинигини билэҕит; кини сындалыйбат уһун тыыннаах, күүстээх ис турук санаалаах, кыайыыга дьулуурунан уратылааҕын аан дойду билэр. Оттон Александр Иванов, – ити эппитим курдук, тустуу техникатын-тактикатын ис иһиттэн күүскэ баһылаабыт, албастары утарсааччытыгар икки өттүгэр тэҥинэн оҥортолуур эмиэ эриэккэс тустуук. Бары  эрэллээхтэр, оннук киһи эрэнэр саха ыччаттара буолаллар.

1976 сыллаахха Одесса куоракка ССРС улахан дьоҥҥо олимпийскай путевканы былдьаһар чемпионатыгар Москваттан, Киевтэн, Алма Ататтан бу үс саха уола үһүөн кэлэн, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар улахан киирсиилээх хапсыһыыларга бастаабыттарын билэбит. Бу күрэскэ араас куораттан, отучча Саха сириттэн төрүттээх уолаттар эмиэ кыттыбыттара эрээри, хоттортоон испиттэрэ. Кинилэр истэригэр Михаил Ноговицын, Гаврил Каприн, Гаврил Троев, Афанасий Захаров, Иван Захаров, Василий Алексеев, Яков Петров,  Василий Константинов, Ефрем Ефремов, Никита Никитин, Анатолий Лезнов о.д.а. бааллара. Оттон бу үс уолаттарбыт кыайдар кыайан, финал биэтэгэр туста тахсалларыгар Роман Дмитриев бэртээхэйдик: “В бой идут одни старики” диэн эппит тылларын Александр Николаевич тоһоҕолоон өйдүүр. Итинник ааттаах уус-уран киинэни девиз оҥостон, кырдьык да кыайыыга дьулуһуулара сүрүн кынат буолбута буолуо. Ол курдук, ыйааһыннарынан утуу-субуу; аан маҥнай Роман Дмитриев (48 кг), ону батыһан Александр Иванов (52 кг) уонна Павел Пинигин (68 кг) ССРС чөмпүйүөннэрэ буолбуттара.

Манна даҕатан, быһа түһэн этиэххэ сөп этэ: 17 сыл буолан баран, 1993 с. Торонто куоракка аан дойду аҕам саастаах маастардарын күрэҕэр эмиэ бастакынан үс саха уола бастаабыта: Александр Иванов, Анатолий Константинов, Павел Пинигин. Манан көрдөххө, улахан спорка ситиһиилэр кэлиилэрэ күүс, техника-тактика эрэ өттүнэн буолбакка, сүрүннээн өй-санаа анаарыытыттан, олоххо киэҥ араҥалаах билии, толкуйдуур сайдыы, талбыт идэҕэр бэриниилээх сыһыаныттан инникитэ тутулуктааҕа тахсан кэлэр диэн өйдүөххэ сөп.

Үсүһүнэн, Александр Николаевич ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар эрчиллэр, күрэхтэһэр кэмнэригэр, ол да кэнниттэн, олус чугастык, истиҥник олимпийскай чемпион  Роман Михайлович Дмитриевтыын доҕордоһуута буолар.

Бииргэ элбэхтик эрчиллэн, тустууларын барылын, ымпыктарын-чымпыктарын эрдэттэн ырытан, былааннаан айымньылаахтык сыһыаннаһан дьарыктаммыттар. Тустууларын хаамыытын бэйэ-бэйэлэрин кытары күүскэ ырытыһан, көрсүөхтээх сүрүн утарсааччыларын эрдэттэн үөрэтэн, тугу-ханныгы ити утарсааччыларыгар утары атын ньымалары, билбэт албастарын тобулан туттууну үөрэтэллэрэ, бэлэмнииллэрэ. Бэйэ-бэйэлэриттэн үөрэнсэн, техника уонна тактика бэлэмнэрин толорсон биэрсэллэрэ. Онон сүрүн утарсааччыларыгар хас күрэхтэһии аайы, саҥаттан саҥа, атын-атын “сюрприз” бэлэмнээх тиийэн хотуталыыллара.

Утарсааччылара ол бэлэмнэммит албастарын билбэттэриттэн сатаан көмүскэммэттэриттэн, ону таһынан тустар тактикаларын сатаан булбаттарыттан, мунан хаалан хотторууга баралларын, ону сөпкө туһанан биһиги уолаттарбыт кыайыыны ситиһэллэрэ. Сорох ардыгар Александр Николаевич этээччи: “Биһиги тустарбыт саҕана, атын союзнай республикалар бөҕөстөрө, эбэтэр атын тас дойду тустууктара, сахаларга бастакы эргииргэ аан маҥнай түбэспэтэх киһи…”, — диэн санааларын  атыттарга этэллэр, үллэстэллэр эбит. Ол аата, сахалартан толло быһыытыйаллара саарбахтаммат. Итинэн сибээстээн, Иванов-Дмитриев тандемнара олус күүстээҕин бэлиэтиэххэ сөп.

А.Н. Иванов  доҕоругар Р.М. Дмитриевкэ олус бэриниилээхтик сыһыаннаһар, оннооҕор Роман Михайловиһы тренерим диэн ааттыыра. Оннук ситимнээхтик өйдөһөллөрө. Биир санаалаах кыайыы туһугар анаммыт көрүүлээхтэрэ. Р.М. Дмитриев орто дойдуттан барбытын да кэнниттэн Ивановтар дьиэ кэргэн Антонина Софроновна Дмитриеваны уонна Д.П. Коркин кэргэнин Александра Семеновна Коркинаны кытта билигин да сибээстэрин быспаттар. Оннук чугас дьиэ кэргэттэр.

Төрдүһүнэн, Александр Николаевич улахан тустууттан бүтэн баран, Сахатын сиригэр эргиллэн кэлэн тустуу салгыы сайдарыгар болҕомтотун күүскэ уурбута. Кини тренердиир кэмигэр саха уолаттара кэккэ ситиһиилэмиттэрин бэлиэтиир тоҕоостоох. Үрдүк спортивнай маастарыстыбаны баһылыыр кыах эмискэ тахсан кэлбэтин ханнык баҕарар спортсмен, тренер өйдүүр. Кини такайбыт уолаттарыттан Николай Яковлев, Валерий Керемясов, Михаил Протопопов, Ньургун Иванов, Василий Чириков, Семен Павлов о.д.а. ССРС, Россия чемпионнара уонна призердара буолуталаабыттара.

Александр Николаевич туттар албастарын мээнэ борустуой атын бөҕөс соччо ылыммат. Тоҕо диэтэргит, манна эрдэттэн тустуу оскуолатын барбыт, сиппит-хоппут, кылаастара үрдээбит эрэ спортсменнарга бу барсар, ону даҕаны быччыҥнарын билгэтэ хайдах ылынарыттан эмиэ тутулуктаах. Ол иһин бу албастар олус туспа ураннык, мындырдык оҥоһуллаллар. Александр Николаевич туттар албастарын ордук үчүгэйдик норуоттар икки ардыларынааҕы спорт маастара Михаил Протопопов ылынан иҥэриммит. Ол курдук, кини ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар тахсыылаахтык уһулу киирэн, 1989 сыллаахха 62 киилэҕэ аан дойду Кубогар хамаанданан бастаабыта туоһулуур.

Александр Николаевич билигин даҕаны тустуубут Саха сиригэр салгыы сайдарыгар дууһатынан ыалдьар буолан, эдэрдэргэ кырдьыгы, итэҕэһи даҕаны чопчу ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-амалаан көмө буола турар. Оннук чиҥ санаалаах, чахчы саха тустуута үөһээ кэрдиистэргэ, чуолаан Олимпийскай оонньууларга кыттыынан эрэ муҥурдаммакка, үрдүкү чыпчаалга тахсарга кыымнарын саҕан ситиһиини баҕарар!

Быйыл 2026 сылга үс саха чулуу уола Олимпийскай оонньууга кыттан бары мэтээллээх кэлбиттэрэ 50 сыллаах, үйэ аҥаардаах өрөгөйө. Итиннэ сиэттэрэн, Александр Николаевич Иванов 75 сааһын томточчу туолара сөп түбэһэр. Бу кэрэһэлиир дьылынан сибээстээн баҕарабыт А.Н. Ивановка чэгиэн доруобуйаны, дьиэ кэргэнигэр дьоллоох-саргылаах олоҕу! Эрэлбит кыыма өһүллэн уостубатын! Баҕарар инники  санаабыт туола туруохтун!

Николай КОНСТАНТИНОВ, ССРС спордун маастара, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, СР физкултуураҕа уонна спорка үтүөлээх үлэһитэ, норуоттар икки ардыларынааҕы категориялаах судьуйа, Уус Алдан улууһун, Суотту, Бэрт Ууһун нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо, Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэл училищетын Спорка албан аат түмэлин салайааччыта.