Таатта саҥа эрэлэ

Сахабыт сиригэр самаан сайыммыт ааһан, көмүс күhүммүт күрэнэн сир-дойду хаарынан үллүктэнэн, тымныынан тыынан кыыдааннаах кыһыммыт кымньыытын туппутунан тиийэн кэлиитэ олохтоох дьону-сэргэни эмиэ «тургутан көрөр» дьиппиэн кэмнэрэ буоллаҕа!

Дьэ, бу саҕана долгуйар Дьокуускай куоракка сылы түмүктүүр саахымат сүрүн күрэҕэ – өрөспүүбүлүкэ уочараттаах чемпионата бу дьыл ахсынньы  8-14 күннэригэр 83-с төгүлүн буолааары турар. Эр дьоҥҥо чемпионат үрдүкү лигатыгар араас моһоллору туораан, сиидэлэнэн-сиидэлэнэн 12 чулууттан-чулуулар сүүмэрдэнэн күөн көрсөргө ох курдук оҥостон бэлэмнэнэ сылдьаллар. Ити кимнээхтэрий, хантан сылдьалларый, хайалара сирдиирий диэтэргит дьэ маннык…

Балаhыанньа быhыытынан былырыыҥҥы чемпионаттан биэс бастакы миэстэни ылбыттар:

— Дмитрий Егоров – республика билиҥҥи, сэттэ төгүллээх чемпиона, ФИДЕ маастара, Дьокуускай;

— Арсений Чумаевскай, эдэр көлүөнэ биир чаҕылхай лидерэ, республика былырыыҥҥы үрүҥ көмүс призера, классическай саахымакка Россия 19 саастаахтарыгар диэри уолаттарга үрүҥ көмүс призера (Екатеринбург, 2024 с.), маастарга кандидат, Сунтаар;

— Артур Васильев, үүнэр сайдар оҕо дьон тахсан иhэр биир сулуhа, республика былырыыҥҥы боруонса призера, маастарга кандидат, Дьокуускай куорат иккис оскуолатын 9-с кылааһын үөрэнээччитэ;

— Нариман Мустафин – түргэн саахымакка республика 2023 сыллааҕы чемпиона, маастарга кандидат, “Комбинация” саахымат кулууп тренерэ, Дьокуускай;

— Сэмэн Михайлов – Хаҥалас хотойо, бастакы разрядтаах, тренер, Покровскай к.;

Алтыс кыттааччы Владислав Жирков – Евгений Охотин мемориалын кыайыылааҕа, эдэр көлүөнэ саахыматчыттар биир лидердэрэ, маастарга кандидат, Дьокуускай к.

Сэттиһинэн – Альберт Постников, эр дьоҥҥо Дьокуускай куорат быйылгы  чемпиона, түргэн саахымакка республика 2024 сыллааҕы чемпиона, ДВФО уолаттарга хас да төгүллээх чемпиона, ФИДЕ маастарга кандидата, Дьокуускайдааҕы Сахаполитехническай лицей  11-с кылааhын үөрэнээччитэ, Таатта кистэлэҥэ…;

Ахсыһынан – Саша Иванов, үүнэр-сайдар оҕо дьон эмиэ биир чаҕылхай сулуhа, бастакы разрядтаах, түргэн саахымакка республика быйылгы чемпиона, Дьокуускай куорат 31-с оскуолатын 8-с кылааһын үөрэнээччитэ;

Маны сэргэ республика быйылгы чемпионатын бастакы лигатын үс кыайыылаахтара:

— Денис Назаров, республика икки төгүллээх чемпиона, Чурапчытааҕы физкультурнай институт иитиллээччитэ, маастарга кандидат;

— Амуо Курилов — “Комбинация” саахымат кулууп тренерэ, маастарга кандидат, Дьокуускай;

— Николай Капитонов – Дьокуускайдааҕы Саахымат-дуобат киинин тренерэ, маастарга кандидат;

Уонна ордон хаалбыт тиһэх 12-c “путевканы” саахымат федерациятын быһаарыытынан Давид Местников – ФИДЕ маастара Айсиэн Местниковы прикидкаҕа хотон ылла. Кини – 1 разрядтаах, Дьокуускайдааҕы физико-техническай лицей  10-с кылааhын үөрэнээччитэ.

Инньэ гынан, быйылгы чемпионакка түөрт оскуола оҕото кыттар буолла. Туһугар эмиэ рекорд да буоллаҕа буолуо. Ол үрдүнэн чемпионакка икки эрэ дебютант баар: Курилов Амуо уонна Местников Давид. Оттон атыттар бары сүрэхтэммит дьоннор. Кыттааччылар ортолоругар үөрэнээччилэри сэргэ оскуоланы быйыл саҥа бүтэрбит Влад Жирков, былырыын бүтэрбит Арсений Чумаевскай уонна сүүрбэ саастаах Денис Назаров, Амуо Курилов баалларын учуоттаатахха, орто саастарынан бука саамай  эдэр чемпионат буолаары турар курдук. Чемпионат саамай саастаах кыттааччыларынан аныаха диэри эдэр оонньооччунан ааттана сылдьыбыт Нариман Мустафин (46 саастаах) уонна Дмитрий Егоров (45 саастаах) буолан хааллылар…

Онон дьэ сүрдээх интэриэһинэй састааптаах чемпионат буолаары турар. Онуоха эдэрдэр да диэн буолуо дуо, оҕолор ордук чорбойуох курдуктар. Ол тыына биллэн барбыта балайда да буолла. Өссө 2019 сыллаахха 14 саастаах Денис Назаров республикаҕа чемпионнаан соһуппута. 2020 сыллаахха хамсык дьайа сабардаан чемпионат ыытыллыбатаҕа. 2021 сыллаахха Денис кытаанах эрийсиигэ иккиһин бастаабытыгар ким да соһуйбатаҕа. Ол эрээри, былырыыҥҥы чемпионат былаһын тухары Арсений Чумаевскай инникилээн иһэн 13 саастаах Саша Ивановка хотторон кэбиһэн, иккис буолан хаалбыта. Кини иннигэр-кэннигэр тилэх баттаһан иһэр биир куомуннаахатара Влад Жирков, Алик Постников, Артур Васильев уонна Саша Иванов (Лукич) даҕаны (бары идэлээх тренер Роман Ганжуров иитиллээччилэрэ) хайалара баҕарар “тыас таһаарыахтарын” сөптөөх оҕолор (дьоннор!).

Билиҥҥи кэмҥэ саахымат компьютерга аһара сыстаҕас (приложимай) буолан уонна  интернеккэ олус күүскэ киирэн аан дойдуга саахымат балысханнык сайдан эрэр. Былыр сэбиэскэй саҕана биһиги аан дойду күүстээх саахыматчыттарын барыларын сирэй ааттаан билэр эбит буоллахпытына, билигин оннук буолбатах. Саҥаттан саҥа ааттар сир-дойду аайы тахсан иһэллэр. Ол биир туоһутунан бу күннэргэ Индия Гоа диэн куоратыгар буола турар Аан дойду кубогар фавориттар үксүлэрэ, ол иһигэр аан дойду билиҥҥи чемпиона Гукеш Доммараджу (Индия), түргэн  саахымакка аан дойду чемпионнара Нодирбек Абдусатторов (Узбекистан), Володар Мурзин (Россия) туораабыттара буолар. Ол оннугар урут хаһан да саахымат эйгэтигэр соччо биллибэтэх, били этэргэ дылы, Уругвай-Парагвай диэбит курдук сирдэртэн кытта саҥа ааттар күөрэйбиттэрэ уонна ити улахан күрэх түмүгүнэн Жавохир Синдаров диэн 19 саастаах Узбекистан уола бастаан эһиил ыытыллыахтаах претенденнэр матчтарыгар кыттар быраабы ылбыта киһини сөхтөрөр.

Бу үйэ саҕаланыаҕыттан аан дойдуга саахымакка эдэрсийии (акселерация) буола турар. Украинаттан төрүттээх Сергей Карякин 2002 сыллааахха 12 саастааҕар международнай гроссмейстер нуорматын толорон, Гиннес рекордарын кинигэтигэр киирэн турар. Ити рекорда сүүрбэччэ сыл турбута. Онтон бу кэлин аҕыйах сылга хас да оҕо ону куоһарда. Билигин өссө Роман Шогджиев диэн Калмыкия уола 10 сааһыгар международнай маастар буолла уонна гроссмейстер нуорматын толорууга күүскэ үлэлии сылдьар. Ити сибиэһэй салгын сүүрээнэ биһиги Сахабыт сиригэр да син биллэн эрэр. Ол курдук, 2010 сыллаахтан сыллата биир дойдулаахпыт Наум Трифонович Слепцов бирииһигэр ыытыллар көлүөнэлэр көрсүһүүлэригэр эдэр ыччат (оҕолор) хамаандалара 14 матчтан 9-гар хотон кэллэ. Бэтэрээннэр хамаандалара кэлин уон сыл устата кубогы туппакка гынан баран, быйыл үбүлүөйдээх сылга дьэ харахтарын уутун соттуммуттара. Итини таһынан икки кэннэки сылларга аҥардас оскуола оҕолорун сүүмэрдэммит хамаандата улахан дьону барытын утары баран матч оонньоон хотторорун хотторбуттара гынан баран, бастакы биэс дуоскаҕа баһыйа туппуттара да элбэҕи этэр.

Инньэ гынан, өрөспүүбүлүкэ быйылгы чемпионатыгар 12 кыттааччыттан 8-һа сүүрбэлээх уонна онтон балыс оҕолор. Ыччаттар аҥаардара биир баайыы дьон. Ити оҕолор улахан дьоннортон билигин кимтэн да куттамматтар. Истэригэр өссө үөрэллэрэ буолуо. Бэйэ-бэйэлэрин кытта утарыта түбэһэллэриттэн хайаан да ордорор буолуохтаахатар. “Оҕону оҕо курдук” диэн этэрин кыллыбат буолан турар. Биирдэ өйдөөн көрбүтүн эйиигин аһара барбыт буолан хаалаллар. Онон  кими эмэ чорботон бэлиэтииртэн  биир бэйэм туттунабын. Ол эрээри, бу сырыыга сүрүн киирсии оҕолор диктовкаларынан барара буолуо диэн сүрэҕим бүтэйдии сэрэйэр…

Билсиҥ, Альберт Постников

Онон, бу суруйуубар чемпионат кыттааччыларын барыларын сырдата барбакка, сыччах биирдэрин, Таатта сириттэн тардыылааҕа буоларынан эрэ, тоһоҕолоон билиһиннэриэм этэ. Ити Альберт Постников.

// “Хет-трик на доске: Альберт Постников завоевал три медали на Первенстве ДФО по шахматам”. Фото: Сарданы Кривошапиной, г. Южно-Сахалинск, 17 ноября 2025 г.

Кимтэн кииннээх, хантан хааннаах ыччатый? Аҕата Постников Юрий Афанасьевич Уус-Тааттаттан төрүттээх. 1992 сыллаахха СГУ  педагогическай факультетын физкултуура салаатын бүтэрбитэ. Студенныыр кэмнэригэр кикбоксиҥҥа ССРС-тан аан дойду бастакы чемпиона Александр Ивановка дьарыкка сылдьыбыта. Ол сылдьан 1993 с. кикбоксиҥҥа өрөспүүбүлүкэ чемпиона, Азия үрүҥ көмүс призера, 1994 сыллаахха Азия чемпиона, 1994-95 сс. – өрөспүүбүлүкэ чемпиона, 1994 сыллаахха Екатеринбурга уонна 1995 сыллаахха Ижевскайга Россия чемпионатын четевертьфиналын кыттыылааҕа, 1995 сыллаахха Челябинскайга Азия чемпионатын, Лиссабоҥҥа (Португалия) Европа чемпионатын уонна Киевкэ аан дойду чемпионаттарын кыттыылааҕа.

Алик ийэтэ Постникова (Бястинова) Альбина Ивановна оҕо сылдьан 1 разрядтаах дуобатчыт этэ.

Онон Алик Амма икки, Алдан икки кытылларыттан тирэхтээх, ийэ-аҕа өттүттэн умса уур, иттэни бырах, тардыы Таатта сириттэн төрүттээх уола хаан буолар. Кини 2008 сыл бэс ыйын 26 күнүгэр Дьокуускайга күн сирин көрбүтэ. Саахымат ахсым атын миинэргэ аан бастаан Харбалаахтааҕы эһэтэ Бястинов Иван Яковлевич үөрэппитэ. Оскуолаҕа үөрэнэ киирэн баран, бастаан Дьокуускайдааҕы Саахымат-дуобат киинигэр Павлов Афанасий Васильевичка дьарыкка сылдьыбыта. Онтон саахымакка дьоҕурдааҕа биллэн барыаҕыттан, саахымакка анал үрдүк үөрэхтээх тренер Роман Ганжуров чааһынай оскуолатыгар дьарыктанар. Кэнники сылларга эбии Бурятия гроссмейстера Антон Шомоев өйөбүлүгэр сылдьар.

Саахымакка бастакы улахан ситиhиитин 9 саастааҕар 2017 сыл сайын Чычымахха  В.В. Афанасьев кэриэhигэр сыллата ыытыллар «Кулунчук» республиканскай турнирга бастакы миэстэни ылан 30 тыhыынча солкуобай бирииһи туппута буолар. Онтон ыла ити турнирга көтүппэккэ кыттар. Ити Саха сиригэр элбэх оҕону кынаттаабыт турнир бэл 2020 сылы – хамсык дьаҥа үгэннээн турар дьылын көтүппэтэҕэ – интернет ситиминэн онлайн форматынан ыытыллыбыта. Онно республика араас муннугуттан 157 оҕо кыттан турар (рекорд)!! Ити турнирга Алик былырыын да, быйыл эмиэ кыттыбыта. Биһириир бирииһин ылан бэйэтэ эрэ туттар сураҕа иһиллэр…

// Алик мунньар биһирэмнээх бирииһэ…

Саахыматчыт быһыытынан дьэ тугу ситиспит киһини кэпсиигин диэтэргит, хата аан бастаан сирэй көрсөн киирсибит түгэммин ахтан ааһыам этэ. Ол 2021 сыл кыһыныгар этэ. Ол саҕана били хамсык дьайа ааһа илик буолан хаарчахтааһын өссө да баара. Массабай күрэхтэһиилэр бобуулаах этилэр. Роман Ганжуров саахымат оскуолата (оччолорго өссө “Саахымат академията” диэн дорҕоонноохтук ааттанар этэ) Горькай уулуссатыгар икки силбэспит квартираны куортамнаан үлэлиир этэ. Онно арай аҕыйах киһилээх турнир тэрийдилэр, били ирдэниллэр дистанцияны, мааскалаах режими эҥин барытын тутуһан туран. Онно академия бастыҥ иитиллээччилэрин кытта аҕыйах студент уонна саастаахтартан Владимир Шалагины кытта мин кыттыбыпыт. Онно мин соччо үөтэлээбэтэҕим. Арай Арсений Чумаевскайы уонна дьэ Алигы хоппуппун өйдүүбүн. Алик оччолорго 13 сааһын өссө туола илик уолчаан этэ гынан баран, дьэ тиритиннэрбитэ. Дебютка пешкатын былдьатан баран, фигураларын күүскэ оонньотон ыксата сылдьыбыта. Онно дьэ таба былааны нэһиилэ булан ордук пешкабын сдвоеннай оҕорон туран g5 хонууга тоһоҕо курдук туруорбутум туһалаан син хоппутум. Киэһээ саамай хойут бүтэн барарбытыгар тренерэ Роман Ганжуров массыынатынан дьиэбэр диэри илдьэн биэрбитэ. Ол баран иһэн кими кытта оонньоотун диэбитигэр аатын умнан кэбиһэн: “С каким-то мальчиком, Постников кажется, но еле-еле выиграл” диэн эппиппэр киһим: “Аа, он такой, человек непредсказуемый”, — диэбитэ.

Ол кэннэ  сыллар-хонуктар ырыаҕа ылланалларын курдук түргэнник элэҥнээн аастылар. Аликтыын хам-түм турнирдарга хаста да көрүсүбүппүт. Кэлин үксүн кини хотор. Сытыы тактическай оонньууга бутуйа сатаабыппын киһим пересчитайдаан олорор буолар. 2023 сыллаахха хаһан эрэ (1995 с.) бэйэм төрүттээбит “Кубок Победы” турнир түргэн саахымакка республика чемпионатын статуһун ылан бастаан ыытыллыбытыгар финальнай этээп четвертьфиналыгар иккиэн хотторон үһүс миэстэни былдьаспыппыт. Онно кини 2:0 ахсаанынан холкутук хоппута. Икки сыллааҕыта Дьокуускайга иккиһин ыытыллыбыт Россия кубогын этабыгар классическай саахымакка балай эмэ туруулаһан компьютер программата сыаналыырынан тэҥ соҕус эндшпильга тиийэн баран, аны техникам “хромайдаан” хотторон хаалбытым.

Оонньуур кылааһа үрдээн иһэрэ харахха быраҕыллар. Кэлин бириистээх миэстэҕэ тиксибэтэх турнира да аҕыйах курдук. Сорох күрэхтэһиигэ 3-4 мэтээли ылар буолан турар. Ол курдук, бу аҕыйах хонуктааҕыта аҕай Южно-Сахалинскайтан  эмиэ илии тутуурдаах, өттүк харалаах төннөн кэллэ. Дальневосточнай федеральнай округ 19-гар диэри саастаах уолаттарын чемпионатыгар классическай саахымакка уонна блицка бастакы миэстэни, саахымат композициятыгар иккис миэстэни ылары ситистэ (былырыын композицияҕа бастаабыта уонна түргэн саахымакка иккис буолбута).

Бу күһүн балаҕан ыйыгар республика 19 саастарыгар диэри уолаттар ортолоругар үс кыһыл көмүс мэтээли ылбыта (былырыын эмиэ үс кыһыл көмүс, биир үрүҥ көмүс мэтээллэри ылбыта). Ааспыт сайын “Хотугу дьүкээбил” 36-с республиканскай фестивалин чэрчитинэн ыытыллыбыт улахан күрэхтэһиигэ 4 мэтээли ылбыта. Ол иһигэр классическай саахымакка иккис сылын субуруччу бастакы миэстэни, республика блицка чемпионатыгар иккис, түргэн саахымакка Физкултуура уонна спорт министерствотын кубогар уонна саахымат композициятыгар үһүс миэстэлэри ылаттаабыта. Ол иннинэ саас муус устарга Саха сиригэр үсүһүн ыытыллыбыт Россия кубогын этээбигэр араас номинацияларынан (уопсай зачетка уонна уолаттар ортолоругар) биэс ботуччу сууммалаах бириистэри ылбыта. Ити быыһыгар биирдиилээн да күрэхтэһиилэргэ ситиһиилэрэ элбэх. Ол курдук быйыл атырдьах ыйын бүтүүтэ Сербияҕа «SUBOTICA-Open za dan grada» диэн международнай турнирга бастаан хаһыат сирэйин бараабыта. Онно алта араас дойдуттан 33 саахыматчыт кыттыбыта (https://ysia.ru/yakutyanin-albert-postnikov-stal-chempionom-turnira-po-rapidu-v-serbii/).

Нуучча остуоруйатыгар, биитэр саха олоҥхотугар бухатыыр уолан күнтэн-күн улаатан иһэр буоллаҕына, саахымакка талааннаах оҕо партияттан партияҕа үүнэн-эбиллэн иһэр буолар. Онуоха туран биһиги киһибит буоллаҕына дьэ биир оннук персонаж…

Кини саахыматчыт быһыытынан суолун-ииһин ФИДЕ рейтинг-лииһигэр да көрүөххэ сөп. Ол аллараа бэйэтин тус карточкатыгар дьэҥкэтик көстөр. 2017 сылаахха ыам ыйыгар, ол аата 9 сааһын өссө туола илигинэ оонньоон классическай саахымакка (стандарт) 1200 пуун рейтиннэммит эбит. Онтуката үүнэн-үүнэн билигин 2140 пуун буолбут. Түргэн саахымакка (рапид) 2192, блицкэ – 2179 буолбут (российскай рейтинэ өссө үрдүк, туһааннааҕынан: 2213, 2182 уонна 2192 пуун). Ити биир көстүү. Статистика.

// Профиль шахматиста на рейтинг-листе ФШР https://ratings.ruchess.ru/people/99217

Иккис көстүүтэ – олохтоох индикатор диэххэ сөп – өрөспүүбүлүкэ чемпионатын үрдүкү лигата. 2001 сылтан бэттэх биир халыыбынан: 12 киһилээх круговой системанан ыытыллан кэллэ. Сахалыы судургутук эттэххэ, 12 икки саамай чулуулар көрсөллөр. Онно киирэргэ үөһээ этиллибитин курдук, дьэ кэккэ моһоллору этэҥҥэ (ситиһиилээхтик) ааһыахха наада. Онуоха туран биһиги киһибит буоллаҕына, 2021 сылтан саҕалаан быйыл бэһис төгүлүн субуруччу кыттар быраабы ылла. Бу сырыыга эр дьоннорго Дьокуускай куорат чемпиона буолан. Дьэ ити тугуй? Ити стабильность дэнэр. Биитэр – кылаас. Фактически өрөспүүбүлүкэ 10 бастыҥ оонньооччутун иһигэр киирэн баран сылдьара көстөр. Үгүс киһи онон да дуоһуйан олоҕум табылынна диэн сөп этэ. Онтон Алик?..

Итини чэ быһаара сатаабакка эрэ, саахымат спорт көрүҥүн быһыытынан биир уратытын бэлиэтиир наада. Саахымат күрэхтэһиитэ бэйэтин биир сүрүн уратытынан кини куруук абсолютнай хабааннааҕа буолар. Спорт атын көрүҥнэрин курдук ыйааһынынан, дистанцияларынан, сааһынан да араарыллыбат. Сорох арыт дьахталлары да араарбаттар. Онон кыттыбыт дьону барыларын сабарыйдаххына эрэ чемпион буолаҕын. Холобур, аан дойдуга соҕотох биир чемпион быһаарылларын курдук. Ол иһин ханнык баҕарар таһымҥа, аан дойдуга да буоллун, дойду да үрдүнэн, республика, куорат, оройуон, нэһилиэк да иһинэн буоллун, чемпион биир буолар. Соҕотох.

Саахымат күрэҕэр бастааһын олус уустук дьыала

Үгүстэргэ олохторун устата ситиһиллибэт үрдэл. Холобур, саахымакка аан дойду билиҥҥи чемпиона Индия гроссмейстера Гукеш Доммараджу 18-с чемпионунан ааҕыллар. Ити 1886 сылтан 2024 сылга диэри 138 сыл устата. Син биир ол курдук, Саха сиригэр 1935 сылтан 2024 сылга диэри 89 сыл устата 37 киһи чемпион үрдүк аатын сүкпүтэ. Ол аата, сорохтор биирдэ эрэ буолбакка хас да төгүл чемпион буолбуттара. Холобур, Михаил Афанасьев уонна Дмитрий Егоров республика сэттэ төгүллээх чемпионнара. Онтон Эммануил Ласкер 27 сыл устата аан дойду чемпионун аатын сүгэ сылдьыбыта биллэр. Дьэ, олоҥхоҕо этиллэрин курдук, кыайбыттар кыайа, өрөгөйдөөбүттэр өрөгөйдүү тураллара баар оонньуута.

Билигин биһиги эдэр кэскиллээх саахыматчыттарбыт үүнэллэригэр-сайдалларыгар сүрдээх үчүгэй усулуобуйа үөскээтэ. Элбэх турнирдарга кытталлар, үрдүк кылаастаах маастардары, гроссмейстердары кытта оонньууллар. Интернет ситимигэр ыытыллар топовай турнирдарга да кытталлар. Холобур, Алик ааспыт саас Дьокуускайга кэлэн Россия Кубогын этээбигэр Сергей Волков диэн күүстээх гроссмейстеры интернет турнирдарыгар блицкэ 3:0 хотон иһэрэ да элбэҕи этэр.

Бу соторутааҕыта эрэ ДВФО оҕолорго күрэҕэр кыттан кэлээт да, аны Сочи куоракка тиийэн Россия үһүс хамаанданан кубогар икки кыттан кэллилэр. Онно эр дьоннорго кыттыбыт 13 хамаандаттан биһиги “Якутия” диэн хамаандабыт 8 очконы ылан (3 кыайыы, икки тэҥнэһии, икки хотторуу) 4-с миэстэни ыллылар. Алик үһүс дуоскаҕа биир гроссмейстеры, икки международнай маастардары, биир ФИДЕ маастардары кытты киирсэн 6-н 3.5 очкону ылла. Классическай саахымакка рейтинигэр 5 пууну эбиннэ. Ол аата бэйэтин кыаҕын кыратык аһара оонньообут.

«Саахыматчыттар Таатта аатын тилиннэрбит дьон»

Таатта аҕа көлүөнэ саахыматчыттарын ситиһиилэрэ билигин даҕаны киһини сөхтөрөллөр. Бүтүн Россия үрдүнэн тыа сирин саахыматчыттарыгар бастааһын, Россия сүүмэрдэмит хамаандатыгар киирэн Сойуус финалыгар кыттыы, хамаанданан кыайыы курдук кирбиилэр билиҥҥи бириэмэҕэ киһи өйүгэр дэбигис батан киирбэттэр даҕаны.

Ити курдук, бэл спортан тэйиччи да дьонҥо бастатан туран, сэрии иннээҕи көлүөнэттэн убайдыы-бырааттыы Владимир Михаил Афанасьевтары кытта Мэндэ Таппыров ааттара уос  номоҕо (молва) буолан сылдьыбыт кэмнэрэ бааллара. Кинилэр арахсыспат аргыс гынан илдьэ сылдыбыт саахыматтарын ахсым атын саталлаахтык миинэн, үгүс чаҕылхай кыайыыларынан  бэйэлэрин ааттарын дорҕоонноохтук ааттатан, төрөөбүт-үөскээбит Таатталарын сиригэр, дьонугар-сэргэтигэр харахха мээнэ көстүбэт гынан баран, сүҥкэн үтүөнү оҥорбут дьон буолаллар. Үһүөн холбоон республикаҕа 15-тэ чемпион буолан тураллар!

Итиннэ сыһыаннаан биллиилээх суруналыыс, П.А. Ойуунускай аатынан государственнай бириэмийэ лауреата Д.В. Кустуров, саахыматчыттар Таатта аатын тилиннэрбит дьон диэн ис хоһоонноох бэргэн этиитэ баар. Кини этэринэн, 1954 сыллаахха кулун тутар 16 күнүгэр Тааттаҕа буолбут эспэдииссийэҕэ сылдьар нуучча киһитэ өлүүлээх быһыылаан кэнниттэн хас эмэ уонунан сыл усталарыгар таатталары самнара сатаабыт, харгыстаабыт хара балыырдаах баартыйа уобаластааҕы кэмитиэтин политикатын ыар тыыныгар оҕустаран, Таатта аата да, дьоно сэргэтэ да ханна да ахтыллыбат кэмнэригэр аҥардас саахыматынан эрэ Таатталар аатыраллара, ону дьон-сэргэ билинэрэ…[1] Итиннэ өссө Афанасьевтар балтыларын Анна Афанасьеваны эмиэ ааттыахха сөп. Кини бэйэтин ааҕарынан республика дьахталларын биэс төгүллээх чемпионката буолар. Икки төгүл РСФСР сборнай хамаандатыгар киирэн “Урожай” бүтүн Сойуустааҕы күрэҕэр кыттан биирдэ кыайбыттара, биирдэ иккис миэстэ буолан хомойбуттара эмиэ баара.

Таатта аҕа көлүөнэ саахыматчыттарын ситиһиилэринэн сөҕүмэр үрдүк кэрдиискэ таһаарыллан туттарыллыбыт улуус чиэһин көмүскүүр ытык иэһи сүнньүнэн биһиги – Мэндэ Тихонович үөрэнээччилэрэ син балайда чиэстээхтик туруулаһан баччаҕа кэллибит диэх кэриҥнээхпит. Ону хас эмэ уонунан сыллар усталарыгар саахымакка республика хамаанданан күрэҕэр инники күөҥҥэ сылдьан кэлбиппит туоһулуур. Ол курдук, урут түөртүү сыл буола-буола ыытыллыбыт Саха АССР норуоттарын спартакиадатыгар бэйэм биирдэ кыттыбыт буолан өйдүүрбүнэн, 1986 сыл сайыныгар Дьокуускайга 10-с спартакиадаҕа Таатта хамаандата тыа сирин оройуоннарын зачетугар бастакы миэстэни ылбыта. Хамаандаҕа Евгений Охотин, Андрей Колесов уонна Александра Бакрамова бааллара. Манна даҕатан эттэхпинэ, мин ити күрэхтэһиигэ Бүлүүттэн кэлэн бастакы дуоскаҕа оонньообутум. Соһуйуохпут иһин хамаанданан иккис миэстэни ылан барбыппыт (Бүлүүгэ урут ситиһиллэ, кэлин хатылана илик кирбии).

Кэлин Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньууларын чэрчитинэн ыытыллар республика саахымакка хамаанданан күрэҕэр Таатта саахыматчыттара улууска биир саамай зачет биэрээччи хамаанда быһыытынан биллэллэр. Ол курдук, ордук табыллан 1996 с. ыытыллыбыт 1-гы оонньууларга Дьокуускай кэнниттэн иккис миэстэни ылбыттара. Онно Таатта биир күүстээх оонньооччута Владимир Колесов Дьокуускай куорат хамаандатын бастакы дуоскатыгар оонньообута.

2000 сыллаахха иккис спортивнай оонньууларга Таатта хамаандата төрдүс миэстэ буолбута. Итиннэ хамаандаҕа кыайан киирбэккэ хаалан мин уонна бииргэ төрөөбүт балтым М.Дьячковская ЯГСХА хамаандатыгар оонньооппут. Түмүккэ эмиэ соһуччу үһүс миэстэҕэ тахсыбыппыт (хамаанда аҥаара Таатта буолан хааллаҕа дии). Өссө тиһэх туурга мин Уот Ыстаараһыҥҥа (Амма ааттааҕа) хотторон хаалбатаҕым эбитэ буоллар, бастыырбыт да хаалбыта.

2003 сыл кулун тутарга III спортивнай оонньуулар  күрэхтэһиилэригэр оонньууну ордук чорботон бэлиэтиэм этэ. Барыта 24 хамаанда швейцарскай системанан 9 тур оонньообуттара. Түмүккэ Дьокуускай хамаандата 27 очколаах бастаабыта, Таатта 25  очколаах иккис, ЯГСХА 24 очколанан үһүс миэстэ буолбуттара. Итиннэ Таатта хамаандатын дьиҥэр Чөркөөх хамаандата да диэххэ сөп этэ. Бары Чөркөөхтөр этибит. Ол курдук, дуоскаларын бэрээдэгинэн билиһиннэрдэххэ: 1. Е.Охотин (9-н 6.5 очко), 2. Ю.Таппыров (9-н 5), 3. Д.Мосорин (5-н 4), Мэндэ Таппыров (запасной, 4-н 2.5, хотторуута суох), Мария Мосорина (4-н 2,5 хотторуута суох), Марфа Дьячковская (Мосорина) (запасной 5-н 3,5). Ити өссө лидербит Владимир Таппыров Дьокуускай хамаандатыгар киирэн утары оонньообутун үрдүнэн!

2010 сыллаахха ыытыллыбыт 5-с оонньууларга Таатта хамаандата Дьокуускай уонна Мирнэй хамаандаларын кэнниттэн 3-с миэстэ буолбута. Мирнэйдэр Украинаттан уонна Москваттан урукку үөрэнээччилэрин: Сергей Павловы (международнай маастар) уонна Надежда Хармунованы (ФИДЕ маастара) ыҥыран аҕалан иннибитигэр түспүттэрэ (Павлов 9-н 8 очкону, Хармунова 7 очкону биэрбиттэрэ).

Түргэн саахымакка хамаанданан күрэхтэһиилэргэ Таатта хамаандата эмиэ үгүстүк бириистээх миэстэлэргэ тиксэрэ. Ол курдук, 2001 сыллаахха “Северное сияние” саахымат республиканскай фестивалыгар оонньонор Госкосспорт хамаанданан кубогар Дьокуускай “Бородино” диэн күүстээх хамаандатын кэнниттэн “Чөркөөх хамаандата” иккис буолан турар. Онно дуоскаларынан 1. В.Таппыров (9-н 6.5 очко), 2. Е.Охотин (9-н 6.5 очко), 3. Ю.Таппыров (9-н 6), 4. Д.Мосорин (9-н 6.5) оонньоон үгүс күүстээх хамаандалары кэннилэригэр хаалларбыттара.

2004 сыллаахха сыллаахха республика комплекснай спартакиадатын чэрчитинэн ыытыллыбыт түргэн саахымакка хамаанданан күрэҕэр Таатта хамаандата дуоскаларынан Е.Охотин, М.Таппыров, С.Соров, Т.Андросова буолан оонньоон бочуоттаах үһүс миэстэни ылары ситиспиттэрэ. Итиннэ улахан уол Владимир эмиэ утары оонньообутун бэлиэтиэххэ наада… Иккис миэстэни Усуйаана хамаандата ылбыта.

2009 сыллаахха эмиэ республика комплекснай спартакиадатын түргэн саахымакка хамаанданан күрэҕэр “Чөркөөх хамаандата” олус бэккэ оонньоон иккис буолбута. Онно 9 турдаах турнирга дуоскаларынан Е.Охотин – 6, Д.Мосорин 6.5, Ю.Таппыров – 8(!), М.Дьячковская – 6 очконы ылбыттара. Куорат хамаандата күүһэ сүрэ бэрт этэ: үс маастары кытта биир маастар тэҥэ кандидат: Д.Егоров, мф — 8 очко, В.Таппыров, мф – 6.5, Н.Мустафин, кмс – 7.5, В.Кутукова, мф – 8.5.[2] Үһүс миэстэҕэ 24 очколаах Нам хамаандата тахсыбыта.

Онон Мэндэ Тихонович өйүн-санаатын, дьоҕурун бүтүннүү ууран мындыр оонньуу алыбар үгүс көлүөнэ эдэр дьону уһуйбут үтүөтүн түмүгэр саахымакка Таатта оскуолата (таттинская школа шахмат) диэн өйдөбүл үөскээбитэ, ону төрүттэбит киһинэн кинини билинэллэр.

Мэндэ Тихонович төрөөбүт Чөркөөҕөр 1971 сыллаахха төннөн кэлэн 2000 сылга диэри үлэлээбит кэмигэр саахымакка дьарыктаабыт оҕолоруттан 4 республика чемпионнара буһан хатан тахсыбыттара. Ол курдук, Мария Мосорина  (1983), улахан уола Владимир икки төгүл (1992, 1998 сс.), Евгений Охотин (2000 с.), Марфа Дьячковская (Мосорина) 2001 с. республика чемпионун үрдүк аатын сүкпүттэрэ. Мэндэ Тихоновиһи уонна дьахталларга республика үс төгүллээх чемпионкатын Анна Протодьяконованы киллэрэн туран аахтахха, биир Чөркөөх оскуолатыттан саахымакка Саха сирин алта чемпиона тахсыбыта. Итинник оскуола бэл Дьокуускайга да суох[3].

Кэлин кэмнэргэ Таатта аҕа көлүөнэ саахыматчыттара олохтон туораан, сорох өттө Дьокуускайга олохсуйан уонна сааһыран даҕаны билигин эдэр ыччаты эрэ эрэнэ күүтэбит. Онуоха биир саамай эрэлбит Альберт Постников буолар. Оскуоланы быйыл бүтэрэр. Аны икки сылынан Ньурбаҕа ыытыллыахтаах Саха сирин тохсус спортивнай оонньууларын чэрчитинэн ыытыллар республика хамаанданан күрэҕэр Алик улахан төһүү күүс буолуоҕар эрэнэн туран бастакы дуосканы бүк итэҕэйэбтит…

Түмүккэ саахыматы таптааччыларга Альберт биир партиятын көрдөрөбүт:

// Бу ааспыт сайын “Москва-Опен” международнай турнир 9-с туругар рейтининэн турнир 5-с номердаах оонньооччутун хоппут партията.

Дмитрий МОСОРИН, Таатта улууһун саахымакка икки төгүллээх чөмпүйүөнэ.

Дьокуускай к. 2025 с. ахсынньы 6 күнэ.                                              

[1] С.Соров «Тааттаттан тардыылаах Таппыров”, «Таатта», __.12.2003.

[2] * мф – мастер ФИДЕ

[3] Д.Н. Мосорин “Мэндэҥэ сулуһа тыгарын тухары”. Буклет: “Таатта улууһун саахыматчыттара”