Бырааттыы Доҕордуураптар

Ахсынньы 20-21 күннэригэр Дьокуускай куоракка “Кыайыы 50 сыла” Спорт дыбарыаһыгар «Бырааттыы Доҕордуураптар» бириистэригэр 20-с төгүлүн остуол тенниһигэр республиканскай биирдиилээн күрэхтэһии ыытыллыаҕа. Манна республика күүстээх теннисистэрэ cаастарынан наарданан  9 группанан, 14 сааһыттан бочуоттаах бэтэрээннэригэр тиийэ кыттыахтара.

Теннис Саха сиригэр 1956 сылтан тэнийэн барбыта. Аан бастаан хайдах оонньууру геологтар көрдөрбүттэрэ. Кинилэр Дьокуускай куоракка теннискэ оонньуон баҕалаахтары мунньан сиэксийэ курдук тэрийэн дьону оонньуурга үөрэппиттэрэ, сотору кэминэн куоракка күрэхтэһиилэри ыыппыттара. Оттон теннис оройуоннарга тэнийэн барбыта. Ордук маассабайдык Чурапчы, Ньурба, Уус-Алдан, Орджоникидзе, Үөһэ Бүлүү оройуоннарыгар үлүһүйэн оонньуур буолбуттара.

Чурапчыга бастакы тарҕатааччыларынан, теннискэ хайдах оонньуулларын көрдөрөөччүлэринэн Кулаковскай А.Т., Тытыгынаев Б.Г.буолбуттара. Оройуон бастакы чемпионата 1958 сыллаахха ыытыллыбыт. Онно кыайыылаахтарынан уолаттарга – Тытыгынаев Б., кыргыттарга – Шестакова В. тахсыбыттар. Захаров Е., Неустроев В., Собакин А., Прокопьев С., Романова М. атыттардааҕар ордук оонньууллара көстүбүтэ.

Кэннилэриттэн тилэх баттаһа оскуола үөрэнээччилэрэ Доҕордуурап Слава, Оконешников Петя тахсыбыттара. Славалаах теннискэ оонньуур баҕаттан фанераттан «лаппаахы»-ракетка эрбээн оҥостон, элбэх оҕолоох Доҕордуураптар ыал аһыыр улахан остуолларыгар кинигэлэри ортотугар туруоран, дьон оонньуурун үтүктэн бэркэ оонньуур буола үөрэммиттэрэ. Салгыы куоракка ыытыллар үөрэнээччилэр күрэхтэригэр кыайан, ааттара-суоллара биллэн барбыта. Хамаандаларыгар  Попова (Барашкова) Люба, Собакина (Оконешникова) Клара, салгыы Кронникова Маша киирэн, элбэх күрэхтэргэ кыттан кыайталаан барбыттара.

Бастакы улахан кыайыынан Чурапчы теннискэ хамаандата Оконешников П., Догордуров С., Собакина К., Кронникова М. састааптаах 1961 сыллаахха «Урожай» общество Дальнай Восток зонатыгар Уссурийскай куоракка баран бастакы миэстэни ылбыта буолар. Онтон салгыы Россия тыатын ыччатын спартакиадатын финалыгар Калуга куоракка Москва, Ставрополь хамаандаларын кэнниттэн  3 миэстэни ылан «Урожай» киин кэмитиэтин вымпелынан, дипломунан наҕараадаланан кэлбиттэрэ.

Биһиги да ыраах Саха сирин оонньооччулара биир да тренера суох техника, тактика өттүнэн соҕуруу дойду оонньооччуларыттан хаалсыбат эбиппит диэн санааны иҥэрбиттэрэ. Эһиилигэр, 1962 сыллаахха, Саратов куоракка эмиэ ити састаабынан тиийэн 4-с миэстэни ылбыттара.

Ол кэмҥэ Чурапчыны спорт туоната дэппит оройуон спорт кэмитиэтин салайааччыта Софронов А.К., бэйэтэ теннискэ адьас оонньообот да буоллар, улахан суолта биэрэн тенниһи өрө туппут эбит. Ол курдук, 1962 сыллаахха биһигини 4 киһини (Доҕордуурап С.,Оконешников П.,Оконешникова К. уонна мин) илдьэ, бэйэтэ кэпсэтэн, салайан  Магадан – Хабаровск – Амурдааҕы Комсомольскай – Вяземскай – Благовещенскай – Биробиджан куораттарынан кэритэн, ол дойдулар хамаандаларын кытта күөн көрсүһүннэртээбитэ. Онон биллэн турар оонньуур опыт бөҕөнү ыллахпыт, маастарыстыбабыт да үрдээтэҕэ дии.

Манна даҕатан эттэххэ, 1966 сыллаахха аны 5 киһилээх Чурапчы хамаандатын Бүлүү умнас бары оройуоннарынан Миирнэй куораттан саҕалаан  тенниһи пропагандалыы диэн кэритэн, сир-сир аайы олохтоох хамаандалары кытта оонньотон аҕалбыта.

1963 сыл саас Дальнай Восток зонатыгар, эмиэ урожайдар күрэхтэригэр Оконешников П., Доҕордуурап С., Ньурба Герасимова (Иннокентьева) А. уонна Поисеева А. састааптаах хамаандабыт Благовещенскай куоракка оонньоон хамаанданан 2-с миэстэлэммитэ, биирдиилээн да бириистээх миэстэлэргэ тиксибиппит. Республикаҕа, илин эҥэргэ, обществоларынан буолар араас спартакиадаларга, күрэхтэргэ Чурапчы теннискэ хамаандата наар кыайыылаах буолара. Уолаттар оскуолаларын бүтэрэн Армияҕа сулууспалыы барбыттара. Кинилэри оҕо эрдэҕиттэн батыһа сылдьан теннискэ хайдах оонньуулларын бастаан хараҕынан көрөн үөрэммит иккис быраат Алексан Доҕордуурап тахсан кэлбитэ. Биһиги 1963, 1964, 1965 сс. республикаҕа оскуола оҕолоругар убайдар кэннэ салгыы чемпионнаан, этэргэ дылы теннис эстафетатын палочкатын тутан хаалбыппыт.

Республикабыт иһигэр араас күрэхтэри кыайан салгыы 1964 с. Читаҕа эмиэ Зона күрэҕэр барбыппыт. Онно хамаандаҕа Павлов Е. (СГУ), Тимофеев В. (Орджоникидзе), Жараева В. (Таатта) уонна биһиги, чурапчылар Доҕордуурап А., Поисеева А. баран күрэхтэһэн 2-с миэстэ буолан кэлбиппит. Оччолорго Алексан кыра, чоҕулуччу көрбүт дьоппуон оҕотун курдук этэ, ону өссө Акао До Ми диэн ааттаан дьон да кырдьыктанар курдуга.  Оонньуура кыраһыабайа бэрт буолан көрөөччүлэр киниэхэ анаан ыалдьаллара. Онуоха эбии оҕо оҕо курдук кыайтардаҕына хараҕын уута чугас буолара. Эһиилигэр эмиэ зонаҕа барбыппыт. Бу сырыыга Алексан ситэн-хотон лидер буолбута, онно эбии Аллайыахаттан Слепцов Н., Уус Алдантан Максимов Д. уонна биһиги үс Чурапчы С.Дьячковская (Сорокоумова) буолан тиийэн бастаабыппыт.

Финалга, Оренбурга хамаанданан 4-с миэстэ буолбуппут. Оттон мин салгыы соҕуруу үөрэххэ баран үһүс быраат Миша хамаандаҕа киирэн оонньуур кэмин көрбөккө хаалбытым. Биһиги спортзаалга дьарыктанар кэммитигэр  убайын батыһан кэлэн хас оонньууну, мээчиги хараҕынан көрө, өҥдөҥкөлүү олорор буолара. Баҕар оонньотуохтара диэн уһун дьарыгы быһа хамсаабакка олороро, кэтэһэрэ. Остуолга туруордаргын эрэ кэлбит мээчиги төттөрү пыш гыннаран иһэрэ. Ону сороҕор соруйан кылгатан остуол ортотугар түһэрдэххинэ илиитэ тиийбэккэ остуолу тула сүүрэрэ, кыһыытыттан хараҕын уута сарт түһэрэ, онтукатын түргэн үлүгэрдик туора-маары соттон баран эмиэ мээчигин эккирэппитинэн барара.

Улахан убай Станислав уһун илиитинэн ууннаннаан холку соҕустук оонньуура. Уларыйбат хаппытааммыт, хамандыырбыт Оконешников Петр буолара, кини сытыытык, кыах көһүннэр эрэ төннүбэт гына быһара, оонньуур истиилэ наар атаакалааһын буолара. Станиславтыын наһаа үчүгэйдик, бэйэ бэйэлэрин толорсон, паараҕа оонньууллара. Хаһан да кыыһырсыбат этилэр, Станислав үчүгэй баҕайы юмордааҕа, онон Петр биирдэ эмэ ньиэрбинэйдээбитин күлүүлээҕи этэн аһардан кэбиһэрэ.

Алексан, ити үөһэ этэн аһарбытым курдук, сүрдээх тонкайдык имэрийэн-томоруйан оонньуура. Кини мээчиги хайдах эрийдэххэ хайа диэки туора ыстаныан, хайдах оҕуста ханна түһүөн бэйэтэ айан таһааран биһигини үөрэтэрэ. Араас эрийиилээх подачалары толкуйдаабыта чурапчылар бары саамай күүстээх албаспытынан буолара. Топ спин диэни адьас ким хайа иннинэ толкуйдаан оҥорор буолбута, оонньуу сылдьан кэтээн, боруобалаан көрөн саҥа охсуулары айара. Оччолорго тренер, араас пособие диэн суох буоллаҕа дии. Бэйэтэ ханна эмэ күрэххэ сылдьан дьон интэриэһинэй техникатын өйдөөн кэлэн тренировкаҕа чочуйара. Алексан хамаандаҕа оонньуутугар чахчы үчүгэйдик оонньуура, кыайталыыра, онтон биирдиилээн оонньууга бэҕэһээ хамаандаҕа үрүҥ хараҕын өрө көрдөрбөккө кыайбыт уолугар киирэн кыайтаран хаалан хомойуу бөҕө буоларбыт. Биһиги  паараҕа куруутун бэркэ тапсан оонньуурбут, күүстээх паара буоларбыт. Арай кэлин диэки Р.Шварц уонна Л.Михайлова паараларыгар хоттортуур буолбуппут.

Мишалыын мин үөрэхпин бүтэрэн кэлэн баран Находка куоракка эмиэ Зона күрэҕэр иккитэ хаста бииргэ бара сылдьыбыппыт. Кини икки убайдарын маарыннатар оонньуур истииллээҕэ. Онно эбии Хабаровскайга үчүгэй оонньооччулары кытта дьарыктанан техниката ситэн хотон кэлэн республикаҕа биир күүстээх оонньооччу этэ.

1987 сыллаахха Алексан Чурапчы оройуонун чиэһин көмүскээбитэ 25 сыла диэн күрэҕи Чурапчыга тэрийбитэ. Онно республика бары ааттаахтара кэлбиттэрэ. Онно эбии Чурапчы бары бэтэрээннэрэ, олор истэригэр, Оконешникова К.А., Барашкова Л.Д., Кронникова М.Д. бары оонньообуттара. Нэһилиэктэртэн да үгүс оонньооччу киирэн сүрдээх элбэх кыттааччылаах, өрө күүрүүлээх күрэхтэһии буолбута. Иккис күнүгэр финалга ветераннарга Намтан Оконешников Петр тахсан Дьокуускай куорат чемпиона Алексеев А, мин Тааттаттан кэлбит Л.Саввина (Вырдылина), эдэрдэргэ Алексан Мишаны утары тахсыталаабыппыт. Кыргыттарга С.Башарина утары ким тахсыбытын өйдөөбөт эбиппин. Онон кыайар түгэммитигэр Чурапчы өрөгөйдөөх кэммитинээҕи хамаандабытын санатар састаап тахсар эбит диэн бэркэ долгуйбуппут.

Ону баара куруук дьарыктана сылдьар куорат чемпиона Алексеев А. кыайбыта. Мин буоллаҕына эдэр эрдэхпиттэн киирсэр, тренерынан үлэлии сылдьар Любабын кыайан адьас эдэр эрдэҕинээҕим курдук кыайыы өрөгөйүн билэн Чурапчы чемпиона диэн аалай лиэнтэни кылааһынньыгым-спорт кэмитиэт бэрэссэдээтэлэ В.П. Карпов кэтэппитэ уонна онтон ыла ол кыайыыбын иҥэринэн теннистээн адьас бүппүтүм. Алексааннаах Миша оонньууларын көрөөччүлэр букатын ханнык эрэ балеты көрө олорор курдук таттаран олорон көрбүттэрэ, улахан дуоһуйууну ылбыттарын биллэрэн оонньуу түмүктэммитигэр бэрт өр ытыстарын таһыммыттара.

Станислав Москваҕа үрдүк үөрэҕи бүтэрэн Уус Алдаҥҥа, Чурапчыга тэрилтэ салайааччытынан бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Алексан Дьокуускайдааҕы педучилище физкультурнай салаатын бүтэрэн тренердээбитэ, атын да үлэҕэ сылдьыбыта. Михаил бастаан Чороон ансаамбылга гитаристаабыта, онтон Хабаровскайга физкультурнайы бүтэрэн Дьокуускайга улахан спортивнай тэрилтэ салайааччыта буолан олорон, сидьиҥ киһи илиитииттэн хомолтолоохтук олохтон туораабыта.

Онон, суруйаачы Доҕордуурап М.Ф. уонна кини кэргэнэ иистэнньэҥ Мария Христофоровна үс уолаттара Станислав, Алексан,  Михаил утуу-субуу Саха сиригэр теннис сайдар оҥкулун уурбуттара, тугунан да суураллыбат улахан кылааты киллэрбиттэрэ уонна баччааҥҥа диэри  “Оо, Чурапчы теннисистэрэ дуо?!” диэн хас да сүүһүнэн оҕоҕо, ыччакка киэн туттуу санаатын иитэллэр.

Альбина ПОИСЕЕВА, спорт бочуоттаах бэтэрээнэ, бэйэтин кэмигэр республика теннискэ, волейболга чемпионката.