Бииргэ буолартан бигэ санаа, кытта буолартан кыайыы кыната баар буолла

// Хатаска мас тардыһыытыгар оҕолорго өрөспүүбүлүкэтээҕи аһаҕас күрэхтэһии буолан ааста

Ахсынньы аам-даам аргыарын аахсыбакка, Улуу Кыайыы 80, Хатас нэһилиэгин төрүттэммитэ 380 сылларыгар анаммыт И.И. Захаров аатынан Хатастааҕы оҕо спортивнай оскуолатын тэрийиитинэн Мас тардыһыыга аһаҕас өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэскэ 11 улуустан, Дьокуускай куораттан 42 хамаандаҕа барыта 329 мадьыны уонна биэс уонча тренер буоланнар хомуллан-тэриллэн айаннаан кэллилэр.  

Бу күрэхтэһии быйыл 18-с төгүлүн ыытылынна. Быйылгы күрэхтэһии биир саамай үтүө уратыта тренердэргэ аналлаах семинар-практикум ыытылынна. Семинары мас тардыһыытын науканы кытта ситимнээн элбэхтик үлэлээбит, чинчийбит, үөрэппит Агапов Алексей Валерьевич ыытта. 18 күрэх тухары бу тэрээһин нөҥүө хас эмит тыһыынчанан ааҕыллар оҕо аймах кытынна, кыайыыны-хотторууну уйарга, сыаллаах-соруктаах тулуурдаах-дьулуурдаах буоларга үөрэннэ. Тренердэр, судьуйалар буһуу-хатыы оскуолатын аастылар. Инньэ гынан тэрээһин саха норуотун аар-саарга аатырдыбыт, аатырда сылдьар спорт национальнай көрүҥүн – мас тардыһыытын сайдыытыгар биллэр кылааттаах нэһилиэк буолабыт. Ол туһунан элбэхтэ сырдатыллыбыта, кэпсэниллибитэ.

Быйылгы күрэҕи кэпсиир эбит буоллахха, кэлэктиипкэ ким тугу гыныахтааҕа, туох оҥоһуллуохтааҕа, ким туохха эппиэтинэстээҕэ – аан айаҕар көрсүһүүттэн саҕалаан аска-үөлгэ, хонор сиргэ тиийэ, судьуйалааһыҥҥа о.д.а. эрдэттэн түҥэтиллэн, ырытыллан былааннаммыта, торумнаммыта. Үөрүөхпүт туһугар тымныыттан, тумантан толлубакка мустуу-түмсүү бэркэ буолла – Алдан, Амма, Үөһээ-Бүлүү, Горнай, Мэҥэ-Хаҥалас, Ньурба, Таатта, Томпо,Чурапчы, Хаҥалас, Уус-Алдан улуустарын нэһилиэктэриттэн, Дьокуускай куораттан, Хатастан мас тардыһааччы уолаттар кэллилэр. Кинилэр истэригэр саҥа саҕалааччылар даҕаны бааллар, буһуу-хатыы оскуолатын ааһаннар улахан күрэхтэри ааспыттар даҕаны бааллар. Бу түгэҥҥэ, кэлбит мадьыны бу көрүҥ ис кистэлэҥин ааһан өссө элбэх дьону-сэргэни кытта алтыһыы, айаҥҥа, күрэххэ бэйэни дьаһанан, хомунан сылдьыы, сөпкө аһааһын өттүнэн эмиэ сайдар-үүнэр.

И.И. Захаров аатынан 7 нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолата саҥа уораҕайга киириэхтэриттэн бэрт кылгас кэм ааста. Ол эрээри, уораҕай аһыллыбыт күннэриттэн ыла биир да күн чуумпуран турбакка, сүрдээх элбэх эҥин эгэлгэ хайысхаҕа араас таһымнаах күрэхтэһии, тэрээһин, күөн көрсүһүү буолан ааста. Манна  ыһыллыбакка-тоҕуллубакка  дьиэни-уоту сылаастык, ыраастык, тупсаҕайдык тутары ааһан, бэйэ үлэтин-хамнаһын сүрүн сыалын соругун ыһыктыбакка үлэлээн, иитии-үөрэтии үлэтин ситимнээхтик ыытыы, түбүктэр үтүө түмүктээх буолуулара дириэктэр Анатолий Михайлович Баишев салайыытынан кэлэктиибин хамаандатын ситиһиитэ буолар. Бу  да сырыыга оннук буолла. Күрэхтэһии тэрээһинэ бэрээдэктэнэн, сааһыланан, наарданан ыгыллыы-түүрүллүү суох. Өссө биир суолу хайаан даҕаны бэлиэтээн, тоһоҕолоон этиэҕи баҕарыллар. Мэтээллэри, грамотаны, диплому ааһан хайаан даҕаны анал бириистэрдээх буолар, бу бириистэри күрэхтэһии аайы нэһилиэк мадьынылара, бу оскуола выпускниктара хомуйан биэрэллэр. Дьэ киһи киэн туттар көстүүтэ дии.

Икки күннээх күрэхтэһии түмүгэ таҕыста, кыайыылаахтар-хотуулаахтар, ситиһиилээхтэр ааттара дорҕоонноохтук ааттанна, бириистэр туттарылыннылар. Биирдии ыйааһыҥҥа бастаабыттартан ураты бастыҥ тренердэргэ, бастыҥ хамаандаларга эмиэ анал бириистэр туттарылыннылар. 18 сыл ыытыллыбыт күрэхтэһии тухары куруутун кыттааччылар бааллар, саҥа да кыттааччылар бааллар.

Түмүк буолбутун хамаанданан иккис миэстэ буолбут Уус-Алдан улууһун  Кэптэни нэһилиэгин орто оскуолатын хамаандатын солбуллубат тренерин Петр Николаевич Переваловы көрсөн кэпсэтэн аастым.

—Бу күрэҕи тэриллиэҕиттэн билэбин уонна сөбүлээн, астынан туран бэлэмнэнэн, оҥостон кэлэбит. Тоҕо диэтэххэ, кэккэ сылларга бу эрэ күрэх “стенка на стенку” диэн ис хоһоонноох буолан, хас биирдии кыайыы хотторуу бүтүн хамаанда кыһалҕата, үөрүүтэ, ситиһиитэ этэ. Оччотугар кып-кыра саҥа саҕалаан эрэр оҕоттон саҕалаан уопуттаах буһуу-хатыы оскуолатын барбыт спортсмен биир тэҥ эппиэтинэстээх, сыаллаах-соруктаах буолан түмсүү, сомоҕолоһуу, биир тыыҥҥа киирии, дойдумсах буолуу төрдө-төбөтө онно сыттаҕа. Биһиги манна бу уостан-уоска сылдьар номоххо киирбит кубогы кыайыылаах быһыытынан илдьэн сылы быһа илдьэ сылдьыбыт түгэннэрдээхпит, эбэтэр бу бүгүҥҥү курдук, олус кыһыылаахтык хотторон иккис миэстэ буолбуттаахпыт. Оо, дьэ иккис миэстэ диэн үһүс миэстэттэн үрдүктүк да турдар кыһыытынан-абатынан, субу иһэр кыайыыны мүлчү туттарыытынан үһүс миэстэ үөрүүтүттэн ураты тыыннаах… Күрэхтэһии саҥа уораҕайга буолбута бэйэтэ биир туспа кэрэ кэпсээн, сэргэх сэһэн. Сырдыга-ырааһа, сылааһа диэн астык буоллаҕа. Спорт хайа баҕарар көрүҥүн курдук дьэ сэниэ-сылба баранар, онно киирсиилэр кэнниттэн оҕолорбут, сып-сылаас сибиэһэй аһы атыылаһан аһаан абыраннылар. Онон сылы түмүктүүр күннэргэ түбүктээх үлэбит түмүгэр астык күннэр буоллулар. Тэрийээччилэргэ махталбыт улахан.

Дьэ эрэ, быйылгы сыл кыайыылаах Горнай улууһун Бэрдьигэстээх орто оскуолатын хамаандатын салайааччыта Мэҥэ-Хаҥалас Мооругуттан төрүттээх Соловьев Александр Павлович туох кэпсээннээх эбитий диир буоллахха маннык:

—Бу күрэҕи мин бастатан туран кыттааччы быһыытынан билэбин, а.э. олох оҕо эрдэхпиттэн билэбин. Номох буолбут дьоһун тренергэ Бояров Николай Ивановичка дьарыктанар кэммит этэ. Кыайыылаах да буоларбыт, кыайтаран да барарбыт, хайа баҕарар түгэннэрэ сүрэхпитигэр куруутун баар. Николай Иванович ис сүрэҕиттэн кыһаллан-мүһэллэн, өйүгэр-санаатыгар киллэрэн туран дьулуурдаах-тулуурдаах, чопчу туруоруммут сыаллаах буоларга үөрэппитэ билигин даҕаны сүрэхпитигэр-дууһабытыгар баар. Оттон үөрэнэн баран тренер быһыытынан таһаарыылаахтык, тахсыылаахтык үлэлээн-хамсаан барыыбар көмө-тирэх буолар кэлэктиибим Горнай улууһун Бэрдьигэстээх оскуолата буолар.

Биллэн туран улахан махталым уолаттарым төрөппүттэригэр буолар, бу бүгүн даҕаны кинилэр массыыналарынан аҕаллылар, хас даҕаны төрөппүтүм бу икки күнү быһа сылдьыста. Биһиги күрэхтэһэр хамаандалар бары даҕаны ыра санаа оҥостор көһө сылдьар кубоктарын бу 5 сыл иһигэр үсүһүн илдьэ баран эрэбит. Онон үөрүүбүт муҥура суох. Быйылгы сылга сыралаах үлэбит, сүүрүүлээх-көтүүлээх түбүкпүт түмүктэрэ үчүгэйдэр. Ол курдук Аан дойду, Арассыыйа, эрэгийиэн, өрөспүүбүлүкэ таһымнарыгар барытыгар кыайыылардаахпыт, дорҕоонноохтук ааттаммыт уолаттардаахпыт. Инньэ гынан этэргэ дылы ат уорҕатыгар сырыттыбыт. Бу түгэҥҥэ уолаттарбар – спортсменнарбар барҕа махтал.

 

Бу күрэххэ урут-уруккуттан көрөр, билэр, убаастыыр киһибит Устинов Дмитрий Дмитриевич буолар. Бу да сырыыга кини баар.

—Бу күрэҕи төһө кыалларынан көтүппэккэ кыттан кэллибит. 4 төгүл кубок хаһаайына буолан сүрэх өрүкүйэр үөрүүтүн билбиппит. Быйыл даҕаны куһаҕана суохтук кытынныбыт, былааннабыт-барыллаабыт мэтээллэрбитин ыллыбыт. Манна куруутун сылдьар буоламмыт, аймах чугастык саныыр кэлэктииппит буолар. Мас тардыһыытын салаата бу оскуолаҕа 100 бырыһыан бэйэ иитэн таһаарбыт исписэлиистэрэ буолара даҕаны элбэҕи кэпсиир дии саныыбын. Тэрээһин, ыытыы чааһыгар буоларын курдук биир тыынынан саҕаланна даҕаны, бүттэ даҕаны.

Күрэхтэһии кыттыылааҕа, кыайыылааҕа Эрлан Бочкарев сүрдээх сэргэх, кэпсэтиигэ аһаҕас буолан биэрдэ. 7-с кылааска үөрэнэр эбит, кыра эрдэҕиттэн саҕалаан үгүс элбэх күрэҕи, тургутууну ааспыт, онон кыайыы туһугар үлэ диэни этинэн-хаанынан билэр буолан олус эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан кыайыы үөрүүтүн билбит. Тэрийээччилэргэ махтала улахан.  

Дьэ уонна сүрүн кыайыылаахтары уонна анал бириистэри ылбыт дьоннору билиһиннэрэбин

Хамаанданан түмүк:

1 миэстэ Горнай улууһа Бэрдьигэстээх – Соловьев Александр Павлович

2 миэстэ Уус-Алдан улууһа Кэптэни – Перевалов Петр Николаевич

3 миэстэ Хатас ДЮСШ7 – Евсеев Григорий Филиппович.

Анал ааттар:

“Ыраах айан маастардара” – Охотин Геннадий Михайлович (Үөһээ-Бүлүү), Филатов Петр Семенович (Томпо), Попов Михаил Афанасьевич (Таатта), төрөөбүт күннээх СР уолаттарга старшай тренерэ Зорин Артем.

Оҕолорго анал ааттар:  

“Бастыҥ техника иһин” – Варламов Виталий (Хатас), “Кыайыыга дьулуурун иһин” – Степанов Арсений (Хатас), “Үгэһи салҕааччы” – Гоголев Эрчим (Кэптэни), “Кыраһыабай киирсии иһин” – Саввинов Сайаан (Үөһээ Бүлүү), “Инникилээх мадьыны” – Шестаков Туйгун (Төҥүлү).

Түмүккэ дьон-сэргэ санааларыттан быһа тардыылары билиһиннэрэбин: “Тэрийээччилэргэ улахан Махтал, хатастарга улахан махтал! Дьиэбитигэр кэллибит. Хатас уолаттарыгар улахан махтал!!! Тэрийбит, сүүрбүт-көппүт дьоҥҥо махтал. Бириистэр оһуобайдар, Мэнэ-Алданнар бастакыбытын сырыттыбыт, кытынныбыт”.

Дьэ, ити курдук түбүктээх-табыктаах, далааһыннаах тэрээһин түмүктэриттэн киһи үөрэр, дуоһуйар.

Наталья РУФОВА.

Хатас.