Ыйааһын түһэрэр спортсмен хайдах аһыахтааҕый?

// Специалист сүбэтэ

Лидия Аргунова, СР Спорка бэлэмнэнии киинин кылаабынай бырааһа, РФ доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, хайыһарга спорт маастара. Кини спорт кыһаларыгар, тэрилтэлэригэр сылдьан сөптөөх аһылык туһунан лекциялары, семинардары элбэхтик оҥорор. Ону тэҥэ күөх экранынан “Күн дэлэйэ” биэриигэ хаста даҕаны ыалдьыттаабытын көрбүт буолуохтааххыт.

Кини Саха сирин дьонун туруга тупсарын туһугар үлэни бөҕөнү ыытар. Этэргэ дылы, “Өрөгөй” Спорка бэлэмнэнии киинэ аҥардас мэтээллэргэ эрэ буолбакка, эдэр көлүөнэ чөл, чэгиэн-чэбдик олох суолун тутуһарыгар улахан үлэни ыытар.

Биһиги Лидия Егоровна Аргуноваттан, улахан спорка ыйааһын түһэрээччилэр хайдах уонна тугу аһаан, ситиһиилээхтик кыттыахтарын сөбүн туһунан сырдатарыгар көрдөстүбүт.

-Аһылык туһунан семинардары элбэхтик оҥоробун. Ол эрэн, иккилии чаас уһуннаахтар. Биирдэ ылан көрдөххө, аһылык диэн уматык буолар. Ол иһин наһаа уһун-киэҥ тиэмэ.

Чопчу, улахан спорка ыйааһын түһэрии хас киилэни түһэрэртэн, спортсмен туругуттан, күрэхтэһии төһө ыраах, хайдах сиргэ буоларыттан тутулуктаах. Бородуукталары эрдэттэн бэлэмниир ордук. Ыйааһыныттан 9% улаханы Саха cирин спортсмена сылга биирдэ түһэриэн сөп. Ол түһэрэригэр биир ый, ый аҥаарын инниттэн саҕалыыр. Оттон 5-6% түһэриини 5-10 күн иһигэр түһэрэллэр.

Хабиб Нурмагомедов күҥҥэ 8-10 лиитэрэ уу иһэн, ыйааһыныттан 10-15% түһэрэрэ. Ол эрэн, аҕыс төгүл сатаан түһэрбэтэх түгэннэрдээх.

Ыйааһын түһэрэргэ элбэх белок, сыа, битэмиин, микроэлемент, ас буһарар бактерия, тестостерон тахсан барар буолан, тыйыс Сахабыт сиригэр медико-биологическай көмөтө суох улахан ыйааһын түһэриитэ сэрэхтээх. Ырытыыларынан көрөн итилэр коррекцияланаллар.

Оттон аһылык өттүгэр бастатан туран, бурдук аһылыгы, туустааҕы, минньигэһи, шлифованнай риһи, крахмаллаахтары (сүбүөкүлэ, моркуоп, хрен, петрушка, сельдерей, кабачок, тыква, баклажан, хаппыыста) нэдиэлэ инниттэн тохтотуллар.

Сарсыарда кефирдаах творог эрэ сиэххэ сөп. Сорох күн ууга буспут гречка, ыраастаныллыбатах рис, овсянка хааһылара барсаллар.

Тайпер метода баар, ол эбэтэр, гликогены быарга мунньуохтааххын. Биир нэдиэлэ хаалбытын кэннэ, икки-үс күн устата 11:00-16:00 диэри кэмҥэ элбэх сыалаах таба, чубуку, тайах, сүүнүгүй убаһа этин оҕурсуну, күөх салааты кытта сиэниллэр. Оттон сарсыарда, киэһээ аһылыктарга сыалаах аһылык отой бобуллар. Спортсмен аһылыгын барытын үчүгэйдик, өр ыстыахтаах. Ыксаабакка аһыахтаах. Сыалаах эт кэнниттэн, сыа үчүгэйдик иҥэрин туһугар, ууну икки чааһынан биирдэ иһэр.

Оттон хаалбыт түөрт күҥҥэ дьарык олох аччатыллан, сыата суох таба, чубуку, балык этэ, тириитэ суох куурусса кыната, филета, тефтель, сыата суох бульон, ситэ буспатах сымыыт, оҕурсулаан, күөх салааттаан сиэниллэр. Фрукталар (яблоко, апельсин) сүрүн аһылыктан туһунан аһаныллаллар. Бобовайдар: фасоль, киноа, чечевица. Балары солбуйа сылдьан, куурусса филелаах, сибиэһэй оҕурсуулаах салат оҥостон сиир үчүгэй. Гречка, овсянка, ыраастамматах рис гарнирга уонна хааһыга ууга буһарыллаллара ордук. Спагеттины этэ суох, оҕурсуну кытта сиэххэ сөп. Оливковай арыы, кытаанах сыр, эриэхэ күнүһүн олус үчүгэйдэр.

Аһылык кыра кыралаан режиминэн буолар. 17:00 чаастан киэһээ спагетти, хааһы сиэниллибэт.

Сылаас ууну уруккутааҕар элбэтиллэр, төһөнү иһэргин сурунан иһиэхтээххин. Ууну аһылык 20-30 мүн. иннинэ, аһылык кэнниттэн 30 мүнүүтэнэн, эбэтэр биир чааһынан иһиллэр. Ыйааһын күн ууну иһэри аччатыллар.

Ыйааһын кэннэ кыра сылаас уу иһээт, регидроннаах уу, ол кэнниттэн банан барсар.

Банан оннугар үүтэ суох оҕо хааһытын итии ууга хойуу гына буккуйаат, оҥостон сиэххэ сөп. Онтон 15 мүнүүтэ, чаас аҥаара тохтуу түһээт, сыата суох таба, чубуку этэ, бульон үчүгэйдэр. Арааран-наардаан аһаныллыбыт аһылык киһи былчыҥнарын, куртаҕын-оһоҕоһун хам туппат уонна элбэх энергияны биэрэр.

Чэ, ити курдук, ыйааһыны сөпкө түһэрии аһылыгын эрэ өттүн эттэххэ.

-Лидия Егоровна, туһалаах сүбэҥ-амаҥ иһин махтал! Өссө даҕаны бу тиэмэҕэ сырдата, кэпсии-ипсии сылдьаргар баҕарабын.

Петр ПАВЛОВ.