Бырааттыы Ноговицыннар турнирдара ХХ төгүлүн ыытыллар

Бу дьыл, сэтинньи 22-23 күннэригэр, “Модун” спортивнай комплекс уораҕайыгар, бырааттыы Ноговицыннар хапсаҕайга күрэхтэһиилэрэ ХХ төгүлүн ыытыллыаҕа.

Кыратык, бу бииргэ төрөөбүт сэттэ бырааттыы Ноговицыннар тустарынан сырдатан ыллахха, маннык.

Киһи олоҕо барыта кини төрдүгэр-ууһугар, мутуктаах-силистээх дойдутуттан, төрөтөн иитэн-такыйан таһаарбыт дьонуттан тутулуктаах.

Ол курдук, уолаттарбыт аҕалара – тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Дьааҥы улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, “Ытык Аҕа” бэлиэтин кавалера, уон оҕо тапталлаах аҕата, элбэх сиэн эһээтэ, “Сир түннүгэ” оҕонньор Василий Павлович Ноговицын 1923 сыллаахха Дьааҥы улууһун Дулҕалаах нэһилиэгэр Лэпсэй диэн Наҕабыыһыннар төрүт кыстык сирдэригэр төрөөбүт киһи буолар.

Василий Павлович саха киһитигэр кырдьык сирдэрбэт, бөдөҥ-садаҥ уҥуохтаах, 175 см үрдүк уҥуохтаах, бэйэтин лаппа кыанар, эдэр сылдьан чугас эргин сахалыы илии-атах оонньууларыгар тэҥнээҕин булбатах, сымса хамсаныылардаах, кыанар киһи этэ.

Үйэ аҥаарыттан ордук оҕо аймаҕы иитэн учууталлаабыт араас сыыппаралардаах уһун суола үгүстэргэ сүппэт өйдөбүлү сүрэхтэригэр хаалларбытын ааҕан сиппэккин. Аны бу кырдьаҕас бэйэтин дойдутун уһун историятын, үһүйээннэрин уонна көннөрү быстах түгэннэрин кэпсээн киирэн бардаҕына, эн иннигэр бэлэм хааһахтан урут билбэтэҕин-көрбөтөҕүҥ барыта хостонон иһэргэ дылы буолар. Бэйэтин хомоҕой тыллаах хоһооннорун ааҕан субуруттаҕына, тыл дьикти чүөмпэтигэр сөтүөлээн ылаҕын. Аны туран, айылҕатын, кини араас эриэккэс көстүүлэрин, сүүрэр атахтааҕын, көтөр кынаттааҕын кэпсээтэҕинэ, ол кэпсээн түүннэри да бүппэт…

Бу маннык дьоһун киһи дьоллоох күнэ тосхойон, олоҕун аҥаарын көрсөн, ыал буолан, бу орто туруу бараан дойдутугар уон оҕону төрөтөр үрдүк аналламмыта. Оҕону оҥорор чыпчылҕан түгэнэ, ол оҕолоргун киһи оҥортоон киэҥ куйаарга көтүтэриҥ – ол баар дьэ бу олоххо, ийэ-аҕа үрдүк анала, энчирээбэт эппиэтинэһэ, өбүгэ саҕаттан өһүллүбэт үрдүк иэһэ.

Оҕолор ийэлэрэ Татьяна Михайловна Мандрова 1930 сыллаахха Дьааҥы сиригэр Арыылаах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Уон оҕону төрөтөн, иитэн-такыйан, улаатыннаран, үөрэтэн, киһи-хара оҥоттоон таһаарбыт, Герой Ийэ I, II, III степеннээх “Материнская Слава” орденнардаах ийэ бастыҥа буолар, 40 сыл оскуолаҕа тохтоло суох үлэлээбит учуутал идэлээх, 15 сыл тухары оҕо уһуйаанын дьиэтигэр сэбиэдиссэй, 2013 сыллаахха Дулҕалаах “Кэнчээри” оҕо уһуйаанын дьиэтигэр Татьяна Михайловна Мандрова аата иҥэриллибитэ.

Үчүгэй айанньыт көлүллүбүт атын суолтан былтарыппакка, туора-маары ойуппакка, айан суолунан кудурхайдык халыһытан айаннаан иһэринии, Наҕабыыһыннар сэттэ уолаттара, илим хотоҕоһунуу өрө тардыллан, биир тэҥник улаатан испиттэрэ. Бу оҕолор бары киһи буолар киэҥ кэскиллэммиттэрэ, спорт, үөрэх-үлэ араас өттүн барытын баһылааннар, дьон-сэргэ киэн туттар дьоно буола үүнэн-сайдан тахсыбыттара.

Ол курдук, улахан уол Павел (19.05.1951-20.03.1991) – Өлүөхүмэ тыа хаһаайыстыбатын техникумун бүтэрбитэ, Саха АССР успуордун маастара, Үөһэ Дьааҥы, Бүлүү зонатын орто үөрэхтээһин тэрилтэлэрин чемпиона уонна призёра, Манчаары Баһылай 1975 сыллааҕы V Спартакиадаларын кыттыылааҕа.

Иккис уол Михаил (27.01.1953) – Украина Киев куоратыгар физическай культура уонна спорт институтун ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, “Тренер-преподаватель по вольной борьбе” диэн дипломнаах үлэһит идэтин ылбыта, тустууга ССРС спордун маастара, аатырбыт Украина уонна ССРС үтүөлээх тириэнэрэ Г.А. Бураков үөрэнээччитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Үөһэ Дьааҥы улууһун, Верхоянскай куорат, Дулҕалаах нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, тустууга ССРС икки төгүллээх призёра, ССРС норуоттар икки ардыларынааҕы V спартакиадатын призёра, элбэх турнирдар кыайыылаахтара уонна призёрдара.

Үһүс уол Василий (29.04.1954) – Украина Днепропетровск куоратыгар физическай культура уонна спорт институтун бүтэрбитэ, өр кэмнэргэ оскуола дириэктэринэн үлэлээбитэ, Россия уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Ил Дархан “Граждаская доблесть” бэлиэтин хаһаайына, көҥүл тустууга Саха сирин Хотугу зонатын алта төгүллээх чемпиона.

Төрдүс уол Моисей (12.03.1959-05.02.2015) – Украина Киев куоратыгар физическай культура уонна спорт институтун бүтэрбитэ, Украина уонна ССРС үтүөлээх тириэнэрэ Г.А. Бураков үөрэнээччитэ, көҥүл тустууга ССРС маастара, хапсаҕайга СӨ маастара, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.

Бэһис уол Валентин (30.10.1961) – Украина Киев куоратыгар Тутуу институтун бүтэрбитэ, тутааччы-инженер идэлээх, уһун сылларга Дьааҥы улууһун архитектора, “СӨ бочуоттаах тутааччыта” бэлиэ хаһаайына.

Алтыс уол Трофим (25.05.1964) – Москватааҕы государтственнай университетын кыһыл дипломунан бүтэрбитэ, “АЛРОСА” хампаанньа отделын начальнига, СӨ промышленнаһын туйгуна, Ил Дархан “Гражданская доблесть” бэлиэтин хаһаайына.

Сэттис уол Иван (03.03.1969) – Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын академиятын бүтэрбитэ, МВД бэтэрээнэ, РФ милициятын туйгуна, “Эҥкилэ суох сулууспатын” иһин мэтээллэр кавалердара, хапсаҕайга СӨ спордун маастара.

Бырааттыы Ноговицыннар хапсаҕайга күрэхтэһиини аан бастаан, аҕалара Василий Павлович Ноговицын этии киллэрэн, кини 75 сааһыгар анаан, Дьааҥы оройуонун кырдьаҕас куоратыгар Верхоянскайга, 1998 сыллаахха тэрийэн ыыппыттара.

Оччолорго, Верхоянскай оройуонун баһылыга Стручков Константин Николаевич көҕүлээһининэн, Саха сирин хапсаҕайга федерациятын эппиэттээх үлэһитэ Мостахов Алексей Егорович сөбүлэҥин биэрэн уонна тэрээһиҥҥэ саамай күүстээх үлэни убайдара, Верхоянскай оройуонун нефтебазатын директора Котельников Иван Иванович, чугас табаарыстара, Верхоянскай оройуонун ДЮСШ директора, спортивнай музей сэбиэдиссэйэ, Саха сирин тустууга үтүөлээх тириэнэрэ Портнягин Петр Васильевич, суруйааччы, журналист, спорт ветерана, Саха сирин хас да төгүллээх тустууга призёра Юмшанов Степан Иннокентьевич бу курэхтэһиини үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыыппыттара.

Ол кэмтэн саҕалаан, бу турнир сыл аайы араас сирдэргэ үрдүк таһымнаахтык ыытыллан кэллэ.

Быйыл, сэтинньи 22-23 күннэригэр, “Модун” спортивнай комплекс уораҕайыгар, бырааттыы Ноговицыннар турнирдара үбүлүөйдээх күрэхтэһиилэрэ,  20-с төгүлүн тэриллэн ыытыллыаҕа.

Бу тэрээһиҥҥэ, сүрүн тэрийээччинэн буолар, Ноговицыннар бэйэлэрин кыра бырааттара, Иван Васильевич Ноговицын-Уйбааскы. Кини бэйэтин кэмигэр төрөөбүт дойдутугар өр сылларга МВД систематыгар үлэлээбит, ону ааһан, кэннэки сылларга, төрөөбүт нэһилиэгэр баһылыгынан талыллан, ситиһиилээхтик үлэлээн, дойдутугар араас саҥа хамсааһыннары киллэрбит салайааччы буолар. Ол да иһин да буолуо, сыл аайы буолар бу күрэхтэһии, араас элбэх бириистэрдээх, үрдүк тэрээһиннээхтик ыытыллар.

Инники этиллибитин курдук, быйылгы турнир үбүлүөйдээх турнир буолар уонна бу күрэхтэһии Үөһэ Дьааҥы улууһа тэриллибитэ 95 сылыгар ананар. Онон быйылгы тэрээһин элбэҕи эрэйэр уонна элбэх үчүгэй суолталаах бириистэр туруоруллалларыгар, көрөөччүлэр уонна кыттааччылар бигэ эрэнэллэр.

Ол курдук, ыйааһын аайы кыайыылаахтарга уонна бириистээх миэстэҕэ тиксибиттэргэ, үбүлүөйдээх мэтээллэр түөстэригэр кэтэрдиллиэхтэрэ, харчынан бириистэр туттарыллыахтара. Бастакы миэстэ – 50 тыһыынча солкуобай, иккис миэстэ – 15 тыһыынча, үһүс миэстэни ылбыттарга – 10 тыһыынча солкуобай туттарыллыахтара. Манна даҕатан эттэххэ, бириистээх миэстэҕэ тиксибэтэх, төрдүс миэстэни ылбыт бөҕөскө, кыһамньылаах тустуутун иһин, туспа 5 тыһыынча харчынан бириэмийэ туттарыллара күүтүллэр.

Көрөөччүлэр саамай кэтэһэр уонна күүтэр хапсыһыылара, Аар Дархан аатын икки ыйааһыҥҥа былдьаһыыта буоларыгар, ким даҕаны саарбахтаабата чахчы. Ол курдук, 75 киилэҕэ уонна 75 киилэттэн үөһэ ыйааһыҥҥа туспа сыаналаах бириистэр оонньоноллоро күүтүллэр. Бу күн, бу икки ыйааһын муҥуутуур кыайыылаахтарыгар, туспа ананан оҥоһуллубут мэтээллэр кэтэрдиллиэхтэрэ, Үөһэ Дьааҥы баһылыга Иванов В.М. бирииһэ, 100 тыһыынча харчынан бириис туттарыллыаҕа, “Саха булт” фабрикатыгар имитиллибит “Бөрө тириитэ”, “Чороон XXI век” уһаарыллан, буһан-хатан оҥоһуллубут суруктаах-бичиктээх сахалыы улахан чороон, Саха сирин бастыҥ уустара чочуйан-таптайан оҥорбут сахалыы быһахтара, турнир үөрүүлээх кэмигэр туттарыллыахтара.

Иккис миэстэни 75 киилэҕэ дылы ылбыт бөҕөскө – Ноговицын аймах күтүөттэрин аатыттан, 40 тыһыынча солкуобай харчы анал бириис туттарыллара күүтүллэр.

Иккис миэстэни 75 киилэттэн үөһэ ылбыт бөҕөскө – 30 тыһыынча солкуобай харчы туттарыллыаҕа.

Маны таһынан, турнир “Бастыҥ хапсаҕалдьыта” – 50 тыһыынча харчынан наҕараадаланыа (Слепцов Игорь Егорович, ыстаада салайааччыта), “Дьааҥы бастыҥ хапсаҕалдьыта” – 30 тыһыынча (Сивцев Сергей Афанасьевич, Ил Түмэн дьокутаата),  “Кыраһыабай быраҕыы иһин” – 20 тыһыынча (Стручков Егор Егорович, нефтебаза салайааччыта), “Эдэр кэскиллээх Дулҕалаах нэһилиэгин бөҕөһө” диэн туспа бириис туттарыллыаҕа (Котельников Дабаан), турнир “Саамай эдэр кэскиллээх бөҕөһө” — бырааттыы Ноговицыннар бириистэрин ылыаҕа. Дьааҥы улууһун бары нэһилиэктэрин баһылыктара бу ааттаммыт бириистэргэ бэйэлэрин анал бириистэрэ эмиэ баар буолуоҕа.

Түгэнинэн туһанан, үбүлүөйдээх 20-с турнирбыт тэрээһинигэр күүс-көмө буолбут Дьааҥыбыт дьонугар, улууспут бары салайааччыларыгар (Иванов В.М.) уонна тэрилтэлэригэр, бу күрэхтэһиибитин куруутун үрдүк таһымнаахтык тэрийэн ыытар, Саха сирин Баһылай Манчаары аатынан национальнай спордун киинин салайааччытыгар (Васильев В.Г.), Саха сирин хапсаҕайга федерациятыгар (Румянцев Н.Н.), бырааттыы Ноговицыннар аатарыттан махталбытын тиэрдэбит.

Саха төрүт оонньуулара уонна спорт араас көрүҥнэрэ куруук сайда-үүнэ турдуннар!

Бука барыгытын сытыы хамсаныылаах, кыраһыабай бырахсыылаах хапсаҕай күрэҕэр ыҥырабыт!

Дмитрий ЕГОРОВ – Амид.