Ыйынньыкка тэҥнээх кинигэ

«…Биһиги дьиэ кэргэн Манчаары ХХII оонньууларыгар Таатта талыы туонатыгар сылдьан, Ытык-Күөл саҥа тутуллубут киэҥ-куоҥ успуордун уораҕайыгар киирэн, Саха Ѳрөспүүбүлүкэтин успуорт түмэллэрин быыстапкатын көрө сылдьан, успуорт сонуннарын чуолкайдык кэпсиир-ипсиир суруналыыс В.Ф. Посельскай «Кылыйар кырдал ыҥырар» диэн саҥа кинигэтэ атыыга тахсыбытын көрдүбүт.

Бэйэбит успуорт кинигэтин мунньар уонна успуорду сэргиир дьон буоламмыт, Василий Федорович туһунан өссө ааҕан билээри атыылаһан ыллыбыт…».

Иккис атыылаһааччы биир дойдулаахпыт Назаров Д.М. бэйэтин санаатын этэн, кэпсэтэн-ипсэтэн, кинигэни үөрэ-көтө атыыласпыта.

Ити курдук дьон бииртэн биир кэлэн, кинигэни хамаҕатык атыылаһан, бука кинигэ ис хоһоонуттан туох эмэ сонуну, ким эмэ уруккуну, ол кэми ааҕан, санаан хайаан да астыныыны ылбыттара буолуо дии саныыбыт.

Кэлин бэйэм бу кинигэни  арыйан көрөн, ааҕан, ааптар Василий Федорович 75 сааһын туолар сылыгар үлэтин-хамнаһын түмүктүүр түһүмэҕэр сылдьарын билистим. Итиэннэ бэйэм дьонум кинигэ ис хоһоонун сөбүлээбиттэрин истэн, хаһыат нөҥүө санаабытын түмэн этэргэ сананныбыт.

Суруйарга сорук ылбыт киһи быһыытынан, билигин да ырытыыга наар кинигэ аатыгар итиэннэ иһинээҕи барааныгар болҕомтобун уурабын. Онно ымпыктаан-чымпыктаан көрдөххө, Василий Федорович орто дойдуга төрөөн-үөскээн, олорорун тухары олох араас оҥкулларын туораан, бэйэтин ис туругар, этигэр-хааныгар, өйүгэр-санаатыгар иҥэриммит идэтин, дьарыгын туһунан арыйбыт. Олоҕун хас биирдии кэрдиис сааһыгар: эмэниттэн-оҕотугар, оҕотуттан-чиргэл сааһыгар, онтон ортомурар орто сааһыттан түспэтийии түмүк түбүгүн көрсөн, барыны бары ахтар-саныыр аҕам сааһыгар үөрүүлэхтик үктэнэн, үлэтин түмүктүүр санааттан оруобуна ити кэрдиис саастарын 8 түһүмэххэ арааран, саас-сааһынан сааһылаан суруйбута көстөр.

Ис хоһооно түһүмэх аайы сөп түбэһэр буолан, ааҕааччыга тиийимтиэ уонна өйдөнүмтүө.    Бэйэтин олоҕун, үлэтин эрэ туһунан буолбакка, ону таһынан бииргэ үөрэммит оҕо сааһыттан уонна устудьуоннааҕы доҕотторун, бииргэ үлэлээбит уонна үлэлиир үөлээннээхтэрин, алтыһар атастарын, успуорт нөҥүө тутуспут табаарыстарын туһунан ахтан ааһар араас ис хоһоонноох ахтыылара киирбиттэр.

Василий Федорович успуорка тардыһыыта оскуолаҕа бэһис кылаастан саҕаламмыт. Манна кинини успуорка уһуйбут учууталларын Поликарп Барахсановы, Николай Санниковы, убайын Петр Посельскайы о.д.а. ааттыыр. «Бастыҥнардыын» диэн балаһаҕа Петр Посельскай «Учись прыгать» ыйынньык кинигэтиттэн билэн, атах оонньууларыгар ситиһиилээх маастардар Алексей Собакин, Валентин Гоголев, Дмитрий Давыдов, Дмитрий Эверстов атах оонньууларын көрүҥнэригэр ситиһиилэрин эрэ буолбакка, үөһэ далайар ньымаларын көрөн, холобур оҥостон дьарыгар туһанарын, бэйэтэ бэлиэтэммититтэн көрөн сиһилии ахтар.

Киһи олорор олоҕун устатын тухары араас кэмнэр, дойдуга буолар сабыытыйалар, улуус да, өрөспүүбүлүкэ да таһымнаах атах-илии успуордун күрэстэрэ уонна ону чаҕылхайдык далайбыт ыспартысмыаннары ааттарын ааттаан үйэтитиигэ ыытыллыбыт араас тэрээһиннэрэ төрдүс, бэһис түһүмэххэ кэпсэнэрин сиһилии билиэххит.

Василий Федорович успуорт салаатыгар дьарыктанарын ааһан, араас идэҕэ үлэлээбититтэн көрдөххө, 1998 сылтан 30-ча сыл уһуннук үлэлээбит үлэтинэн суруналыыстыка идэтин ааттыыр. Ол туһунан Елена Потоцкая, Айыына Ксенофонтова (“Киин куорат”), Петр Павлов (“Дьулурҕан” хаһыат), Николай Ребров уо.д.а. кини идэтин туһунан суруйууларын билсиэххит. Бу тахсыбыт суругунан үлэтигэр Василий Федорович успуорка сыһыаннаах историческай матырыйааллары сөптөөх миэстэтигэр киллэрэн биэриитэ, айымньыны ситэрэн-хоторон биэрэр.

Олортон саамай сүрүннэрэ: бэйэтин төрүччүтүн эһэтин төрдүттэн, аҕатын, ийэтин уонна бэйэтин олоҕор тиийэ ырытыыта буолар. Ордук биэлсэр идэлээх аҕатын Федор Васильевич үлэтин, болокунуотугар өрүү билбитин бэлиэтэнэрин, ону кэлин бэйэтин идэтигэр туьанарын бэлиэтиир (13-30 стр). Салгыы иккис түһүмэххэ «Атах оонньуулара», «Ѳбүгэлэр үгэстэрэ», «Ойуунускай уонна национальнай оонньуулар» (42-48 стр), Оскуола оҕолорун «Эрэл» бэстибээлэ, оскуола оҕолорун «Старт» ыспартакыйаадата (190-192 стр), Азия оҕолорун оонньуулара (194 стр), «Баһылай Манчаары Спартакиадатын устуоруйата» (451-468 стр) о.д.а. историческай суолталаах тиэмэлэр киирэллэр.

Бу ыстатыыйалар оҕо-аймах, ыччат, атын ааҕааччы билэр-көрөр таһымын үрдэтэригэр туһуланар сыаллаах. Манна суруналыыс ыстатыыйалары, ахтыылары успуорду, үлэни уонна олоҕу кытта саталлаахтык дьүөрэлээн киллэрэр ньымата көстөр. Хас биирдии ыспартысмыан уонна бэйэтин «Куобах», «Ыстаҥа», «Кылыы» көрүҥнэригэр сыыппаранан ситиһиилэрин кэтээн бэлиэтэммититтэн, боротокуолтан хомуйан, успуорт устуоруйатыгар бэлэм архыып матырыйаалын оҥорбут.

Кинигэ түмүк сирэйигэр  Василий Федорович олоҕун аргыһа, ыал ийэтэ Саха Ѳрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Александра Алексеевна Посельская дьиэ кэргэн аҕа баһылыгын идэтин, олоҕун кытта  дьүөрэлээн үлэлээбитин, киһиэхэ, табаарыстарыгар сыһыанын ахтар, салгыы оҕолоро улаатан ыал, үлэһит буолан, аҕаларын туһунан астынан, кининэн киэн тутталларын, элбэх сиэн элэккэй эһэлэрэ буоларын ис киирбэх тылларынан эппиттэрин билсиэххит.

Саха Ѳрөспүүбүлүкэтин араадьыйаҕа, тэлэбидиэнньэҕэ биэриигэ туйгуна, СѲ физическэй култуураҕа уонна успуорка үтүөлээх үлэһитэ Василий Фёдорович  Посельскай суруйбут  «Кылыйар кырдал ыҥырар» кинигэтин аата, ис хоһооно ордук ыччаттары, успуорду сэҥээрээччилэри чөл доруобай олоххо, успуорт араас көрүҥүн туонатыгар угуйа ыҥыра турар сыаллаах. Оттон успуорт өттүнэн идэни талбыттарга физкултуура учууталларыгар, тренердэргэ, тыа сиригэр инструктор идэтинэн үлэлээччилэргэ уонна устудьуоннарга күннээҕи үлэ, үөрэх кыһатыгар туттуллар, остуолга уурулла сылдьар бары өттүнэн туһалаах ыйынньык буолара саарбаҕа суох.

Онон арааһа үөһэттэн Дьылҕа хаан айыытынан, Одун хаан оҥоһуутунан хас биирдии киһи Орто дойдуга олох олорон, үлэлээн-хамсаан үлэтин түмүгүн төрөөбүт дойдутугар, оҕолоругар, ыччаттарыгар аныыра кини ытык иэһэ курдук өйдөбүлү хаалларар.

Бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор учууталлар: Акулина СИДОРОВА, Михаил, Анна ПЕТРОВТАР.

Мэҥэ-Хаҥалас.