Күүстээх Бүөтүр

// «Дьулурҕан» архыыбыттан

Ааспыт нэдиэлэҕэ үлэбэр хары баттаһааччынан биллибит Бүөтүр Наумов күлэн-мичилийэн киирэн кэллэ. Ыалдьытым үөрүүлээх сонуннаах кэлбит. Үгүһү кэпсии барбакка, Свердловскай уобалас мас-рестлиҥҥэ чөмпүйэнээтиттэн кыайыы көтөллөөх кэлбитин хаартысканан көрдөрдө уонна дьэ, хайыыбыт диэбиттии арылыччы көрөн кэбистэ.

Кырдьык, аҕам саастаах киһи бэйэтиттэн икки-үс төгүл эдэр дьон ортотугар пъедестал үрдүкү үктэлигэр турар…

-Дьэ эрэ, үөрүүлээх сонуннаах киирэн соһуттуҥ да, үөртүҥ даҕаны. Бастатан туран, ааҕааччыларга билиһиннэриэххэ эрэ, бу туох күрэхтэһиигэ баран кэллиҥ? Саамай үөрүүлээҕэ, кыайыылааҕынан тахсыбыккын!

-Кулун тутар 7 күнүгэр Свердловскай уобалас Сысерть диэн куоратыгар мас-рестлинг күрэхтэһиитигэр бэрэстэбиитэл уонна кыттааччы быһыытынан баран кэллим. Үөрүөх иһин, 70 киилэҕэ эр дьон ортотугар бастакы миэстэни ылан үөрэн-көтөн кэлэн олоробун. Мас тардыһыыга Свердловскай уобалас чөмпүйэнээтэ сэттис сылын ыытылынна. Күрэхтэһии тыҥааһыннаахтык барда. Барыта сүүсчэкэ кыттааччы баар. Мин түөртэ кииристим. Уолаттар наһаа кытаанахтар, 70 киилэ диэн онтон нууччаҕа да, сахаҕа даҕаны күүстээхтэн күүстээхтэр, сымсаттан сымсалар кыттар ыйааһыннара. Онон төһө кыра уҥуохтаах буолларбын, 70 киилэҕэ кыттарбыттан үөрэбин. Ол аата, сөп эттээх-сииннээх киһи буоллаҕым дии саныыбын.

-Бу күрэхтэһиини хантан билэн, ити дьону кытта хайдах-хаһан сибээстэһэн баран кыттан кэлбиккин бука, интэриэһииргиир киһи элбэх буолуохтаах.

-Аан бастаан Свердловскай уобалас Екатеринбург куоратыгар “Золотой тигр” диэн улахан күрэхтэһиигэ тиийэ сылдьан аара айаҥҥа Юрий Алексеевич Казаков диэн уу спордунан дьарыктанар киһини кытта соһуччу билсибитим. Кинилиин табаарыстаһан хааллыбыт. Бу киһи мас тардыһыытын сөбүлээн, Свердловскайга мас-рестлинг федерациятын тэрийбитэ. Ити 2010 сыллаахха этэ. Онтон ыла сүрдээх айымньылаахтык үлэлии сылдьар.

Ити курдук, Ю.А. Казаковы кытта билсэн, 2011 сыллаахха Екатеринбурга тиийэн уобалас күрэхтэһиитигэр 70 кг ыйааһыҥҥа бастаабытым. Ити кэнниттэн Спорт национальнай киинэ (дириэктэр И.Ю. Григорьев) миигин бэрэстэбиитэл быһыытынан ыытан, судьуйалааһыҥҥа көмөлөһөн, бириис туттаран, бииргэ үлэлэһэн кэллим. Быйыл күрэхтэһиини тэрийсэ кэлэҕин дуо диэн телефоннуу сылдьыбыта. Ону мин бэрэстэбиитэл таһынан, өссө ыҥырар буоллаххытына, күрэхтэһээччи быһыытынан тиийэбин диэтим. Дьэ, онно үөрэн-көтөн, һуу-һаа буолан, биһиги спорка министиэристибэбитигэр ыҥырыы сурук ыыппыт этэ. Мин ол сурукпун туппутунан «Анаабыр алмаастара» тэрилтэ салайааччыта Матвей Евсеевкэ тиийэбин. Киһим тута ылынан, үчүгэйдик бэлэмнэнэрбэр баҕарбыта. Онон Матвей Николаевич көмөтүнэн баран, кыайан-хотон кэлбиппинэн, киниэхэ махтанабын.

-Сүрүн, үөрүүлээх сонуммут ис хоһооно дьэ итинник. Оттон эн, этэргэ дылы, олоххун — чөл олоххо анаабыт, бэйэҥ эккин-сииҥҥин сайыннарыыга үлэлэспит киһигин. Ити чааһынан тугу этиэххин сөбүй?

-Биһиги аҕабыт Иван Тарасович Наумов чөл олохтоох киһи этэ. Кини 103 сааһыгар диэри олорбута. Ытык кырдьаҕас бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Кини биирдэ даҕаны тымныйан да көрбөтөҕө. Тоҕо диэтэххэ, чөл, чэгиэн-чэбдик сылдьыыга бэйэтэ туспа үөрэхтээх этэ. Ол аата, айылҕаттан ылбыт бэйэтин киһи этин-хаанын чэбдигирдэр, хайдах гынан ыарыыттан көмүскэнэр, харыстанар ньымалаах этэ. Ити ньыманы киниэхэ ийэтэ Татыйаас, кырдьаҕас эмээхсин, мин эбээм иҥэрбитэ. Эбээм бу олохтон 107 сааһыгар барбыта. Биһиги бииргэ төрөөбүт ахсыабыт. Аҕабыт ити ньыманы оҕолоругар барытыгар тэнитэ сатаабыта, ол гынан баран, миэхэ иҥэрбитэ.

-Бээрэ, ол туох үөрэҕин баһаалыста билиһиннэр эрэ.

-Сүрдээх интэриэһинэй үөрэх. Билигин үөрэхтэнэн, кини үөрэҕинэн күүскэ дьарыктанан, 70 сааспын үс ыйынан туолаары олорон санаатахпына, бу үөрэх диэн комбинированнай эбит. Ити илиҥҥи дойдулар үөрэхтэриттэн, йогаттан, цигунтан, ушуттан… барытыттан холбуу ылан, өссө бэйэтэ элбэҕи эбэн туспа үөрэх оҥорбут. Ол үөрэҕи, сатаан аахпат да, суруйбат даҕаны Татыйаас бэйэтэ айылҕаттан булан ылбыт. Аҕам аах эмиэ сүрдээх ыарыһах эбиттэр. Ол иһин аҕабын кыра оҕо эрдэҕиттэн үөрэтэн, аҕам кыһалҕаттан ийэтин үөрэҕэр уһуйуллан хаалар. Онтон ыла хаһан да ыалдьыбат.

Мин ыалдьаары гыннахпына, аҕам ньыматын туттабын. Чэ, ити биир тылынан кыайан этиллибэт. Мин муспутум, ити бэйэтэ наука. Төбөбөр барыта сылдьар. Аҕам аатынан доруобуйа киинин аһыахпын баҕарабын. Кииним аата «Доруобуйа уонна уһун үйэлэнии киинэ» диэн буолуохтаах. Биһиги, сахалар бу үөрэҕи ылынарбыт эбитэ буоллар, үйэбитин уһатыа этибит. Итиэннэ 70 сааспытыгар сылдьан эдэрдэри спорка тоҕута тарда сылдьыа этибит. Онон бу киин аһыллара наада. Ити боппуруоһунан мин, Ил Дархан Егор Афанасьевиһы кытта көрсөн кэпсэтиэхпин баҕарабын. Кини миигин өйдүө дии саныыбын.

-Бүөтүр Уйбаанабыс, эйигин бэрэстэбиитэл быһыытынан ыҥырбыттарыгар, эн күрэхтэһэ тиийэргин биллэрбиккин. Онуоха эн ханна, хайдах эрчилинниҥ?

-Дьэ, итиннэ мин эрдэттэн бэлэмнэммитим. Сыал-сорук туруоруммутум. Олох кыайардыы эрэ. Тоҕо диэтэххэ, мин 70 сааһым, кыттар ыйааһыным — 70 кг, киһи мээнэ оонньообот киилэтэ. Ол иһин икки ый инниттэн бэлэмнэммитим. Күрэхтэһии буоларын, Казаков миэхэ телефоннуохтааҕын эрдэттэн билэр этим. «Статика» саалатыгар эрчиллэбин. Манна үлэлиир Денис Тонгоесов миигин босхо кэриэтэ сырытыннарар. Онон махталым улахан. Нэдиэлэҕэ икки күн кини саалатыгар эрчиллэбин, икки күн «Модуҥҥа» сылдьабын. Наар мас тардыһыытыгар анаан дьарыктанабын.

Ити Свердловскайга кыайыыбынан миигин уобалас сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киллэрдилэр. Онон муус устар ортотугар өссө Тверь куоракка буолуохтаах мас-рестлиҥҥэ эр дьон ортотугар Россия чөмпүйэнээтин финалыгар кыттаары сылдьабын. 70 сааспар бэйэбэр бэлэх оҥоруохпун наада.

Биир доҕорум этэр, дьэ Бүөтүр эн олоҥхоҕо кэпсэнэр хорсун быһыыны оҥордуҥ диэтэ. Ону мин маҥнай хайдах эрэ өйдөөбөтөҕүм, утуйаары сылдьан толкуйдаабытым, кырдьык да оннук эбит. Бу, 70 саастаах киһи сиэннэрин тэҥэ дьону күүһүнэн кыайара диэн, киһи өйүгэр баппат түгэн. Анараалар оннук ылыннылар даҕаны. Боруоста сөҕүү-махтайыы бөҕө буоллулар. Ылан көрдөххө, кыайыы дэбигистик кэлбэтэ, уолаттар сиппиттэр-хоппуттар. Тардыһыы техникатын барытын билэллэр, охторо да сыстылар. Мин киирсии саҕаланыаҕыттан күүскэ тардан кыайталаатым.

-Эн ситиһиигиттэн киһи сөҕөр-махтайар. 70 саастаах киһи эдэр дьону кытта чэгиэн-чэбдик сылдьан маннык тэҥҥэ күрэхтэһэн, өссө чөмпүйүөн буолара улахан дьыала.

-Элбэхтэ хамсаныахха, хаамыахха-сиимиэххэ, доруобуйа туһугар эрчиллиэххэ наада. Киһи, “кырдьыа суохтаахпын” диэн бэйэтигэр бырагыраама оҥостуохтаах. “Кыраһыабайдык кырдьыахтааххын” дииллэрин кытта сөпсөспөппүн. Киһи приятнайдык кырдьыахтаах дии саныыбын. Сирэйдиин-харахтыын, эттиин-сиинниин, таҥастыын-саптыын. Пляжка, баанньыкка, эбэтэр саалаҕа сырыттахха дьон сүрдээҕин быһыыбын-таһаабын сэҥээрэ көрөр. Тоҕо диэтэххэ, быһыым-таһаам пропорционально сайдыылаах, бэйэтэ-бэйэтигэр сөрү-сөп. Мин культурист буолбатахпын, ыараханы көтөҕөбүн, ыараханы тардабын.

х х х

Бүөтүр Уйбаанабыс Наумов олоҕун олуктара

1946 сыллаахха Чурапчы оройуонун Дириҥ дэриэбинэтигэр төрөөбүтэ.

1975 сыллаахха СГУ тыа хаһаайыстыбатыгар факультетын үөрэнэн бүтэрэн, учуонай-зоотехник идэтин ылбыта.

1995 сыллаахха хары баттаһыытыгар Сан-Паулоҕа (Бразилия) ыытыллыбыт күрэхтэһии 70 киилэҕэ кыайыылааҕа.

1996 сыллаахха хары баттаһыытыгар аан дойду кылаастаах спорт маастарын нуорматын толорбута.

2000-2002 сс. Москваҕа Дьокуускайдааҕы норуоттар икки ардыларынааҕы университет иитэр үлэҕэ проректорынан үлэлээбитэ.

Петр ПАВЛОВ.

Ааптар хаартыскалара.

«Дьулурҕан» 2016 сыл кулун тутар 24 күнүнээҕи №-тэн.