Тааттаҕа спорду өйөөбүт бөдөҥ салайааччы этэ

Алексей Егорович Турнин Таатта оройуонугар физическэй култуура уонна спорт сайдыытыгар улахан өҥөлөөх салайааччы буолар. Кини оройуоҥҥа спорт тэрээһиннэрин ыытыыга, спортсменнары, хамаандалары аттаран туруорууга эрэ буолбакка, материальнай базаны тэрийиигэ элбэх сыратын биэрбитэ. Оҕолору эрчийиигэ, үрдүк кылаастаах спортсменнары бэлэмнииргэ хайаан да үчүгэй спортивнай саалалар наадаларын өйдөөн, тутууларын туруорсубута. Ол саҕана оннооҕор оройуон киинигэр Ытык Күөлгэ дьарыктанар саала суоҕа.

Иккис кылааска үөрэнэ сырыттахпытына, икки этээстээх мас оскуолабытын көтүрэн кэбиспиттэрэ. Онуоха Алексей Егорович, ол кэмҥэ оройуон сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлии олорор, уруккута биллиилээх тустуук, ССРС спордун маастара Максим Сибиряковка, көтүллүбүт оскуола маһыттан спортсаала тутарга этии киллэрэр. Оройуон салалтатыттан өйөбүл ылан, бэйэтэ бырайыак оҥотторон, биригээдэ булан, тутуутун саҕалаабыта. 1976 сыл күһүнүгэр Улуу Өктөөп бырааһынньыгын кэмигэр үлэҕэ киирбитэ. Ол саҕана мин ахсыс кылааска үөрэнэр этим, бастаан тустууга суруттарыахпын баҕарбытым да, төбөбөр эчэйиилээх буолан ылбатахтара.

Уопсайынан спорду наһаа сөбүлүүр, сэҥээрэр буоламмын, уһугар тиийэн дуобат секциятыгар суруттарбытым. Саҥа саала бастаан киирдэххэ наһаа да улахан этэ, волейбол, баскетбол оонньуур саалалаах, туһунан маат тэлгэммит тустар, штангалаах, гиирэлээх күүс хачайдыыр (билиҥҥинэн тренажернай), теннистиир үс кыра саалалаах. Биир улахан кэҥэс хоско биһиги, дуобатчыттар, спорт маастарыгар кандидат Н.Н. Кычкин, спорт маастара И.С. Пинигин салалталарынан дьарыктаммыппыт. Дьарык быыһыгар саалаҕа тахсан сүүрэн-көтөн, мээчиктээн, теннистээн күннүүр этибит.

Алексей Егорович саалаттан чугас олорор буолан, үлэтиттэн кэлэ-бара куруутун киирэн тахсара. Уопсай балаһыанньаны, дьарыктар хайдах баралларын билсэн ааһара. Саалаҕа ыытыллар бары күрэхтэһиилэри көтүппэт этэ. Дьарыктанар оҕолор ханна эмэ күрэхтэһэ барар буоллахпытына, кэлэн билсэрэ, ситиһиилэри баҕарара. Мин Алексей Егоровиһы аан бастаан саҥа саала аһыллыытыгар көрбүтүм. Биир бөдөҥ, тойон көрүҥнээх киһи барыларын дьаһайара. Оҕо сылдьан кинини наһаа салла көрөрүм, ыраахтан утары иһэрин көрдөхпүнэ, суол нөҥүө өттүгэр туораан биэрэр этим. Кэлин дуобакка оҕолорго ДЮСШ чөмпүйүөнэ, бастыҥа буолбутум кэнниттэн, билэн кэпсэтэр буолбутум. Чугастахха, билистэххэ, оҕолорго наһаа чугас сыһыаннааҕа, олох тэҥнээҕин курдук кэпсэтэрэ. Оччоҕо кини бөдөҥө-садаҥа, киһи салла көрөр тас көрүҥэ сүтэн хаалара. Өрөспүүбүлүкэҕэ күрэхтэһэ барарбар, хайаан да бэлэммин ыйытара. Төрөппүттэрбин үчүгэйдик билэрэ, ыйыталаһара.

Сэрии кэнниттэн төрүттэммит “Таатта – Чурапчы” диэн спорт элбэх көрүҥэр табаарыстыы көрсүһүү баара. Дьэ, бу күрэхтэһиигэ Алексей Егорович эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһара, хамаандатын туһугар ис сүрэҕиттэн ыалдьара. Уопсайынан, Алексей Егорович төрөөбүт Тааттатын дьиҥнээх патриота этэ. Оннооҕор Н.Н. Тарскай бирииһигэр илин эҥэр зона күрэхтэһиитигэр улахан ыйааһыҥҥа киһи суох буолбутугар, хаһан да тустубатах киһи, ыстырааптыыр очко ылбат туһуттан көбүөргэ тахсан турар. Ол бэйэтэ кэрэ кэпсээн буола сылдьар.

Таатта – Чурапчы көрсүһүүгэ эргийэн кэлиэххэ, Алексей Егорович хонтуруоллуур кэмигэр элбэхтэ ыалларбытын кыайан турабыт. Тоҕо диэтэххэ, кини хас биирдии көрүҥүнэн, ыйааһынынан, дуоскаларынан, ракеткаларынан кимнээх киирсиэхтээхтэрин эрдэттэн былаанныыра. Чурапчыттан утары ким киириэхтээҕин, сылыктаан эрдэ билэрэ. Эрдэттэн үлэҕиттэн көҥүллэтэн, анал сбордары тэриттэрэрэ. Биирдэ гиревиктэр тиийбэт буолбуттара. Ол кэмҥэ мин аармыйаттан саҥа кэлэ сылдьабын. Алексей Егорович саалаҕа миигин көрсөн баран, илиибин-атахпын тутан көрдө уонна эттэ: “Илииҥ-атаҕыҥ үчүгэй эбит, гиирэ анньан боруобалаабаккын дуо? Аҕаҥ Григорий улаханнык кыаллар күүстээх киһи, онон эйиэхэ да баар буолуо”, — диэн соһутан турар. Кэлин студенныы сылдьан, гиирэнэн дьарыктанан боруобалаан турабын да, илиим көммөт, сиһим кэдэйбэт буолан сыыйыллыбытым. Онон гиирэлээн бүппүтүм. Оттон дуобакка балай эмэ ситиһиилэммитим, маастар нуорматын толоро сылдьыбытым.

Алексей Егорович элбэх спорт көрүҥүн өйөөбүтэ, ол гынан баран, оройуоҥҥа көҥүл тустуу сайдыытыгар ордук улахан үлэни ыыппыта. Өссө 1957-1958 сс. көҥүл тустуу саҥа сайдан эрдэҕинэ, Ытык Күөл орто оскуолатыгар дириэктэрдии олорон, тириэньэр үөрэҕэр үөрэнэн кэлбит Д.Г. Бравины улаханнык өйөөбүтэ. Оскуола үөрэнээччилэрин хамаандата оройуоҥҥа улахан дьоҥҥо үс төгүл бастаабыта. Ол кэмнэргэ дьарыктаммыт оскуола оҕолоро Владимир Андросов, Илларион Федосеев, Александр Аргунов, Дмитрий Ючюгяев, Валерий Иванов уо.д.а. салгыы Чурапчыга үөрэнэ бараннар, улуу тириэньэр Д.П. Коркиҥҥа дьарыктанан, төрөөбүт Таатталарын аан дойдуга, Сэбиэскэй Сойууска, Арассыыйаҕа дорҕоонноохтук ааттаппыттара. Оройуон сүүмэрдэммит хамаандата Н.Н. Тарскай бирииһигэр илин эҥэр зона күрэхтэһиитигэр үс сыл субуруччу бастаан Кубогы илдьэ хаалбыта.

Оройуоҥҥа ыытыллар бары улахан тэрээһиннэри тэрийсэрэ, өйүүрэ. Мин билэрбинэн, дуобакка өрөспүүбүлүкэ “Урожай” ДСО биирдиилээн уонна хамаанданан 1979, 1981, 1984 сс. ыытыллыбыт, көҥүл тустууга Саха сиринээҕи “Урожай” 1985 сыллааҕы, олимпийскай чемпион Роман Дмитриев бирииһигэр сэттис өрөспүүбүлүкэтээҕи (Красноярскайтан, Хакасияттан күүстээх спорт маастардара кыттыбыттара, онон Бүтүн Арассыыйатааҕы да диэххэ сөп буолуо) күрэхтэһиилэр үрдүк таһымнаахтык баралларыгар үлэлэспитэ. Бу ситиһиилэргэ барыларыгар Алексей Егорович үтүөтэ-өҥөтө улахан. Киниэхэ оройуоҥҥа бастакынан Саха сирин спорка кэмитиэтин саамай улахан наҕараадата “Саха Республикатыгар физическэй култуура уонна спорт сайдыытыгар үтүөлэрин иһин” бэлиэ туттарыллыбыта. “РСФСР спордун бэтэрээнэ” аат иҥэриллибитэ.

Алексей Егорович Турнин аата Таатта улууһун спордун историятыгар кыһыл көмүс буукубаларынан суруллуоҕа диэн эрэнэбит.

Анатолий МУРУНОВ.

Таатта.