Солук Боотур муҥурах сэргэтин туһунан

Солук Боотур туһунан сэҥээриибин салгыыбын. Биирдэ, кини туһунан интернеттэн матырыйааллары ааҕа сылдьан, “Сооружения около могильного пространства” диэн суруйууну булан ылбытым. Онно Солук Боотурга сыһыаран, кини көмүүтүн таһыттан булуллубут сэргэ уруһуйа уонна кылгас быһаарыы сурук баара.

Онно “… Вместе с тем иногда встречаются более архаичные виды этого типа коновязей. Так, И.Д. Новгородов в м. Кыталыктаах тумул (Легейский наслег Усть-Алданского улуса) в 4-5 шагах на северо-западной стороне от погребения обнаружил два стоящие на корню, но очищенные от коры деревья. Деревья эти были срублены на высоте 1,5 м и обтесаны в форме сэргэ (рис. 19, а) (НА, ф.1413, оп.2, д.34, л.5-6, 8). По преданиям, здесь был похоронен известный воин Сулук Боотур (Солук Чюгунов), живший по архивным документам во второй половине ХVII в., с двумя дочерьми” – диэн суруллубут этэ.

Оттон аны Ем. Ярославскай аатынан түмэл тутаах үлэһитэ, биллиилээх археолог В.В. Попов — Быдылыкы Баһылай “Кыым” хаһыакка (олунньу 7 күнэ 2025 с.) “Сэргэ туһунан сэһэргээтэххэ” диэн суруйуутугар бу сэргэ туһунан маннык сырдаппытын булан аахпытым. Василий Васильевич маннык суруйбут:

… Киһи көмүүтүн аттыгар үүнэн турар тиити үөһэ өттүн сарбыйан, лабааларын кэрдэн, хатырыгын ыраастаан, сэргэлии быһыылаан-таһаалаан (муҥурах сэргэ) көмүү сиэригэр-туомугар тутталлар. Муҥурах сэргэни 1944 с. И.Д. Новгородов Уус Алдан оройуонун Лөгөй нэһилиэгэр Кыталыктаах диэн тумуска XVII үйэ иккис аҥаарыгар олорон ааспыт Солук Боотур уҥуоҕун хаспыт иинин аттыттан булбута (Бравина, Попов 2008. С. 228). Мин 2020 сыллаахха Уус Алдан улууһун устун айаннаан иһэн, Кыталыктаахха тохтоон сиэр-туом ыытан ааспытым. Кырдьык, урут хаһыллыбыта биллэр, иин таһыгар муҥурах сэргэ охто сытарын хаартыскаҕа түһэрбитим.

Салгыы, ити суруйуулартан “топпокко”, Быдылыкы Баһылайтан бэйэтиттэн сураһан, Солук Боотур көмүүтүн хаһан үөрэппит биллиилээх археолог, кыраайы үөрэтээччи, этнограф И.Д. Новгородов бэлиэтэнэн хаалларбыт үлэлэрин Саха национальнай архыыбыгар хасыһан турардаахпын. Ити 2023 сыллаахха.

Онно мин Иван Дмитриевич Новгородов тус пуондатын, хас да паапканы көрбүтүм. Ол туһунан, Солук Боотур туһунан инники суруйууларбар сырдаппытым. Бу сырыыга ити муҥурах сэргэ туһунан…

Архыыпка баар Иван Дмитриевич ол хаһыы туһунан харандааһынан суруйбут боротокуолуттан уонна актатыттан бэлиэтэммиппинэн, ити 1944 сыллаахха сайын Быйдыга, Кыталыктаах тумулугар үөрэтэр уонна чинчийэр сыаллаах, былыргы киһи уҥуохтарыгар хаһыыны ыыппыттар. Икки көмүүнү (биирдэстэрэ – Солук Боотур кыргыттарын уҥуоҕа). Көмүүлэр икки ардылара – 30 миэтэрэ эбит. Оччолорго ол көмүүлэр кус түөстээх эргиирдээх (боротокуолга чардаат уруһуйдаммыт этэ) уонна 4-5 миэтэрэ тэйиччи сиргэ, бэйэтэ үүнэн тахсыбыт мастан икки сэргэлээх эбиттэр. Ол киһи уҥуохтарыттан биирдэстэрэ тыа баһаарыгар былдьаммыт. Кыргыттар уҥуохтара уонна ити биир сэргэ эрэ ордон хаалбыт, сэргэ үрдүгэ – 1,5 миэтэрэ, 20 см диаметрдаах.

Дьэ, итинник, Солук Боотур уҥуоҕун таһыттан булуллубут сэргэлэр тустарынан ааҕан билэн баран, быйыл сайын анаан-минээн ону бэйэм баран көрөргө сананным. Онон Быйды алааска тиийэн, Кыталыктаах тумулун кэрийэн, тута сыыр быарыттан былыргы көмүү таһыгар сытар муҥурах сэргэни булан ыллым…

Сыныйан көрдөххө, сэргэни олохтоох сириттэн ылан, хаһыы ыытыллыбыт сиригэр аҕалан уурбуттар уонна үйэлээх буоллун диэн сыттык мастаабыттар. Бу, Солук Боотур кыргыттарын уҥуоҕун сэргэтэ буолуохтаах. Сэргэ даҕаны араастаах, идэлээх дьон быһааралларынан, бу киһи көмүүтүн сиэрин-туомун толорон оҥоһуллубут муҥурах сэргэ.

Биһиги хас биирдиибит бэйэбит төрөөбүт дойдубут былыргы олоҕун-дьаһаҕын сэҥээриэхтээхпит, билиэхтээхпит уонна онно ытыктабыллаахтык, харыстабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт.

Маны туһааннаах идэлээх дьон уонна олохтоохтор туох дии саныыллара буолла?

Солук Боотур диэн кимий?

Солук Боотур (сурукка киирбит аата Солук Чюгунов) – Лөгөй Тойон инитин Чугуун соҕотох уола. Сорох докумуоннарга кинини Солук оннугар Солуй диэн суруйаллар. Кини XVII үйэ киһитэ. Бороҕон буолаһын Лөгөй аҕатын ууһугар олорбут. Олоҕо – билиҥҥи, Лөгөй нэһилиэгин киинэ Кэптэни бөһүөлэгин хоту өттүгэр баар – Быйды алааһа.

Уус Алдан оройуонун Лөгөй нэһилиэгин олохтооҕо Ф.Е. Копырин тылыттан 1967 сыллаахха биллиилээх кыраайы үөрэтээччи, музей үлэһитэ Иван Георгиевич Березкин суруйбутунан, Солук Боотур алта уол, үс кыыс оҕолооҕо эбитэ үһү. Сүөһү, сылгы ииттэн, булдунан дьарыктанан олорбут. Өссө кини тимир ууһа эбит.

PS: Сэҥээрбит дьон, dzulurgan.ru сайтка, Солук Боотур туһунан И.Г. Березкин, Г.В. Ксенофонтов суруйууларын, Быйды алаас туһунан ааптар бэлиэтээһиннэрин хас да матырыйаалы булан ааҕыаххытын сөп.

Петр ПАВЛОВ.  

Ааптар хаартыската. От ыйа 2025 сыл.