Чылбыан көҕөччөрө

Уруккута Көлөт Нөөрүктээйигэ, билиҥҥитэ Мөҥүрүөн нэһилиэгэр Сотоҕо, ынах-сылгы сүөһүлээх орто сэниэ ыал Чылбыан Хабырыыс уолаттарыныын Өлөксөйдүүн уонна Сомсоннуун (Дмитриевтэр) алаас халдьаайы куртаҕар олорбуттара. Сомсоон, эрдэ өлөн, мин көрбөтөх киһим. Өлөксөй оҕонньор кыра кыыһыгар – биһиэхэ олорон, аҕыс уонуттан тахсан баран, 1965 с. өлбүтэ. Онон бу ат туһунан Өлөксөй оҕонньортон, кини улахан уола Ускаан Ньукулайтан (Дмитриев Николай Алексеевич, кэлин биллэр ат баайааччы этэ) истэр этим.

Отутус сыллар диэки, гражданскай сэрии кэнниттэн НЭП саҕана, киин улуустарга ат сүүрдүүтэ, дьон атаҕынан эргинэр дьарыктара баар буола сылдьыбыта. Үгүстэр наар сакылаакка тутуһан сүүрдэр, көрөөччүлэр харчыга, малга, сүөһүгэ уксар этилэр. Онон сорохтор, аты сатаан баайбат да эрээри, сүүрүк аттана сылдьыбыттар.

Дьэ, ити кэмнэргэ, сылын чуолкайын билбэтим, Чылбыаннарга биир саас көҕөччөр миҥэ биэлэриттэн күрэҥ көҕөччөр дьүһүннээх, аҥар хараҕа чоккуруос ат кулун төрөөбүт. Ийэтэ ол дьыл кытараан, нөҥүө сылыгар убаһа эмньик сайылаабыт. Күһүнүгэр эмньик тыйы, «ийэтин быһа эмээри гынна» диэннэр, тутан ылан айааһаан, ол саас туона муҥхатыгар, көннөрү сайылык аттарын кытары көр оҥостон, Сото күөлүн устата (оччолорго 600-чэкэ метр буолуо) үс саһаан илин-кэлин тэбии ылан сүүрдүбүттэр. Ол аата, үс түһүүтэ урут түһэр, тахсыыта үс саһаантан ордук хаалыа суохтаах. Онно ол акка иннин биэрбэккэ кэлбититтэн, «бу баҕайы сүүрүк буолсу» диэннэр, бэркэ маанылаан Сомсоон бэйэтэ ат гыммыт.

Кэлин аҕыс сааһыгар букатыннаахтык сиппит-хоппут (бу дойду сылгылара бэйэлэрэ да хойутаан ситээччилэр). Иччилэрэ соноҕосторун Чоккуруос диэн ааттаабыттар. Онтон кэлин, биллэр сүүрүк буолтун кэннэ, бар-дьон Чылбыан Көҕөччөрө, эбэтэр көннөрү Чылбыан диэн ааттаабыттар. Бу ат үйэтигэр сүүрбүтүн усталаах-туоратыгар иккитэ кыайтарбыт.

Бииригэр тиҥэһэ соноҕос эрдэҕинэ, күөмэйдьиттээбитин билбэккэ сүүрдэннэр, Карамзиннар Кумаарка диэн биллэр сүүрүк аттарыгар хотторбут. Иккиһигэр Дьокуускайга саас куорат атыыһыт татаардарын маҕан аттарыгар икки күн сүүрдүбүттэригэр маҥнайгы күнүгэр ойоҕос быһаҕаһа куоттарбыт. Онтон сарсыныгар холкутук ыйдаҥалаах куоппут. Ону Өлөксөй оҕонньор: «Маҥнайгы хонуктарга, сиэтэр оппут куһаҕан буолан, аанньа аһаабакка кыайтарбыта. Киэһэ атын ыалтан үчүгэй оту булан аһаппыппыт», — диэн быһаарара.

Ону сорохтор: «Харчы оҥорон, ас тартаран, маҥнайгы күнүгэр соруйан кыайтарбыттара», — дэһэллэрэ. Оччолорго оннук эргиэннэр уора-көстө бааллара.

Ол ат дьүһүнүн хаартыскатыттан көрдөххө – уу долгунун курдук көҕөрөн көстөр ньилбэктэрдээх, аас маҥан буолан эрэр дьүһүннээх кылгас соҕус төбөлөөх, уһун моойдоох, саха сылгытыгар кылгас систээх, уһун өттүктээх, толору бииллээх, сабыдыал сиэллээх кутуруктаах, иннэ-кэннэ тэҥ уҥуохтаах киппэ куҥнаах-тастаах, саха сылгытыгар бөдөҥ. Ырааҕынан ханнык эрэ сиэн удьуора быһыылааҕа. Хомойуох иһин, ол хаартыска билигин сүтэн хаалбыт. Кини муҥур үйэтигэр бар дьоҥҥо сүүрүгүнэн эрэ сураҕыран аатырбыт. Оттон сыарҕатыгар, суол айаныгар оччо-бачча уһун-киэҥ айаны сылдьыбатах. Ол эрээри, иччилэрэ кэпсииллэринэн, тиэйбит таһаҕаһы көҕүрэттэрбэтэх тардыылаах, уһугуннаҕына ахсаабат дириҥ хонноохтоох биир тэҥ айаннааҕа үһү.

Биир саас дьыл итийбитин, от ирбитин кэннэ, Бүгүйэх диэн алаастан кэтит улахан баҕайы оту тиэйэн кэлбиттэр. Аты бастаан баран ыыппыттара, кыбыыга туоруур суолунан барбакка, дьиэ тэлгэһэтигэр тиийэ суолунан барбыт. Тэлгэһэҕэ киирэр күрүө аана кыараҕас буолан, тиэйиилээх ото баппатах. Онуоха ат, киһитэ тохтотоору хаһыытыырын истибэккэ, иккиһин дьүккүйбүт да аан аҥар тоҥ баҕанатын төрдүнэн тосту анньан кэбиспит. Оччотооҕу үүт күрүө баҕанатын бөдөҥ мастан оҥоһулларын өйдөөтөххө, чахчы кытаанах киил моойдоох, күүстээх тирэхтээх сылгы эбит.

Кулун эрдэҕиттэн, дьиэ таһыгар иитиллибит буолан, олус сымнаҕас сур көссүө майгылаах уонна, үйэтин тухары Өлөксөй улахан уола Ускаан Ньукулай эрэ мииммит буолан, сүүрдээччитэ хайдах ыытарынан сүүрэр эбит. Холобур, күрэхтэһэр атыгар саһаан биэрдэҕинэ, ол саһаанынан эрэ куотар, эбэтэр аттан саһаан ыллаҕына ол саһааныгар эрэ киирсэр, оттон кулгаах кулгаахха бардахтарына, устатын быһаҕаһынан, хомуут анньарынан, төбөтүнэн эрэ куоталыыр. Ол иһин кини дьиҥнээх түргэнин туора ким да билбэтэх буолан, сакалаакка кинини кытта сүүрбүт аты, атын акка холоон, боруобалаан көрө-көрөлөр кэлэн киирэн биэрэллэр эбит. Холобур, Чылбыаҥҥа устатынан куоттарбыт аты. Атын кинини лаппа куотар атынан кэлэн саһаан биэрэллэр. Ол эрээри, кини дьиҥ муҥутуур кыаҕын, чахчы бааччы холун, хоҥноҕун аһан, эмиэ Дьокуускайга, Ыһыыт Харата диэн куорат атыыһыт дьэбириэйдэрин кытта сакылаакка сүүрдүүлэригэр, дьиҥнээх атаҕа биллибит буолуохтаах диэн ол сүүрдүүнү көрбүт дьон, миинээччи Ускаан кэпсиир этилэр.

Онно куорат анныгар Күөх Хонууга, тас Күөрдэхтэн буойуна анныгар кэлиигэ, икки биэрэстэ кэриҥэ сиргэ сүүрдүбүттэр. Ыһыыт Харата (сорохтор Доҕор Хара дииллэрэ) соҕурууҥҥу сэлиик, уҥуоҕунан улахан сылгы. Саас туллук кэлиитин саҕана. Киэҥ баҕайы айан суолугар түһүү биэтэккэ аттар мөхсөннөр, икки аҥыы түһэн бараннар, суолу икки дьайыҥынан матаардаан кэлэн суол сүнньүгэр кэккэлэһэ түһүүлэригэр, Чылбыан ойоҕос быһаҕаһынан урутуу түспүт уонна ол курдук тахсыы биэтэккэ тиийэ иннигэр түһэрбэккэ кэлбит.

Ону көрбүт дьон: «Дьэ, чахчы киһи хараҕа туолар астык сүүрдүү этэ, аттар тэбэн кэбиспит иһэхтэрэ сиргэ түһүөр диэри хастыыта да ойуолаан, иһэхтэрэ үөр туллук көтө сылдьарын курдук кэннилэриттэн күдээрийэн олорбута», — диэн кэпсииллэрэ. Оннук тэҥҥэ хатыһан быһымах түргэнник сүүрбүттэр. Оччотооҕута сөкүүндэнэн кээмэй суоҕа. Ол саҕана ат баайааччылар ат түргэнин кини олугунан уонна хомуурунан быһаараллара. Чылбыан айан олуга аҕыс-тоҕус миэтэрэ, буура уон-уон икки миэтэрэ буолара, оттон чахчы кыһалыннаҕына биэрэстэҕэ иккилиитэ-үстүүтэ субуруччу түһүтэлээн үстэ, түөртэ буурдуура үһү. Сүүрэн иһэн чахчы кыанар, быһый, уһунньут сылгы итинник сотору-сотору иккилиитэ-үстүүтэ субурутан, үстэ-түөртэ буурдааччы. Биэрэстэҕэ үстэ-түөртэ буурдуура диэн хас үс, түөрт сүүс миэтэрэ сири бара-бара буурдаталаан иһэр. Итини Чылбыаннар бэйэлэрин Сүүрүк Тураҕас атыырдарын биэс уон хаамыыны урут ыытан, ону Чоккуруоһунан эккирэтиннэрэн билбиттэр. Чоккуруос ити урут түһэн барбыт Сүүрүк Тураҕаһы 1200 м тириэрдэн сиппит. Онон Сүүрүк Тураҕас Чоккуруостан биэрэстэҕэ лоп курдук сүүрбэ саһаан (40 м) курдук хаалбыт этэ диэн Өлөксөй оҕонньор кэпсиирэ.

Иччитэ Сомсоон олус мындыр, ат баайыытын оччотооҕута дьиҥнээхтик баһылаабыт, атын баайыытын табара бэрт буолан, бу ат атын аттарга кыайтарбатах. Сомсоон туһунан кэпсиэхпит.

Ат атаҕын, атын дьоҥҥо биллэримээри, ат баайааччылар аттарын туой кистээн, туора дьон көрбөттөрүгэр, үксүн түүн холоон (боруоба) көрөллөр эбит. Чылбыаннар ыкса ыаллара, чугас доҕордоро Маппый Гермогенов, Ньукулай Слободчиков-Бытык Чылбыаны кытары сүүрүөхтээх ат олугун кээмэйдээри, туйаҕын тыаһын истээри (төһө хомуурдааҕын билээри) элбэхтик түүн алааска кэбиһиилээх окко хонор этибит дииллэрэ. Улахан айан суоллардаах Илин, Арҕаа Бөкөлөр, Анабы, Чоххох, Дириҥ, Хатыҥ курдук киэҥ алаастарга окко хоно сытан, сарсыарда сааскы халлаан бүтэйинэ, ат туйаҕын тыаһын истэн, барбыттарын кэннэ суолга ат олугун кээмэйдииллэр эбит. Чылбыан Көҕөччөр акка кыбыттарбат түргэн хомуурдааҕынан аатырара.

Убаһа эрдэҕинэ, ийэтин көлүйэ ыраата баралларыгар далга быыһаан хаалларан кэбиспиттэрэ, күрүөтүн көтөн тахсан батыстаҕына маһынан-отунан эпчиргэлээн, сыыһа-халты сырбаталаан, мөҕөн, хаһыытаан үүрдэхтэринэ, төннөн эмиэ далыгар көтөн киирэн, ыт курдук кутуругун кытта охсуһан тула холоруктаан, оонньохолоон-оонньохолоон баран уоскуйан, дал муннугар тиийэн балай эрэ өр туран баран аһыыр идэлээх эбит. Ону үтүө сылгы, буорту буолумаары, бэйэтэ сойон баран аһыыр баҕайыта диэн иччилэрэ быһаараллара.

Кэлин, кырдьык, миэхэ да улаханнык илиһиннэхтэринэ ууну аанньа испэт, эбиэһи, сайын күөх оту сиэбэт аттар бааллара. Онон Чылбыан Көҕөччөрө, бэрдин бэрт курдук, убаһа да эрдэҕиттэн тэбэнэттээх сылгы эбит. Өлөксөй оҕонньор сиэнэ Шарин Константин Никитич кэпсииринэн, Чылбыан Көҕөччөр Мэлдьэхси Бэрдьигэстээҕэр сайын окко киириэх эрэ иннинэ, иирэн ыалдьыбатын диэн, түөрт мастаах үрдүк күрүөҕэ хаайбыттара, биир түүн дал муннугар турбутунан туран эрэ өлбүт. Ону Хара Оттоох саппыйатын куула сиһигэр иин хаһан көммүттэр.

Ю.Г. Титов «Дьөһөгөй оҕото» (2002) кинигэтиттэн.