Хатас ыһыаҕын маанылаах күрэһэ “Баҕарах бөҕөстөрө”

// Бириистэрэ ботуччу, кыттааччыта элбэх

Хатаспыт ыһыаҕын кэтэһиилээх күрэһэ, күүтүүлээх көстүүтэ — “Баҕарах бөҕөстөрө” диэн дэгиттэр сайдыылаах эр дьоммут, уолугунан тыыммыт уолаттарбыт, буутун этэ буспут, сиһин этэ сиппит сиэлэ сүүрэ сылдьар сэргэх эрэттэрбит илин кэлин түсүһэр үтүөкэн түгэннэрэ буолар. Дэлэҕэ даҕаны уол оҕо, эр киһи туһунан өбүгэ дьоммут бу курдук ойуулаан-дьүһүннээн кэпсиэхтэрэ дуо — “булгуруйбат буор куттаах, муҥутуур модун күүстээх санаалаах, өһүллүбэт өһүөлээх, ыһыллыбат ытыыстаах, көмүскэс майгылаах саха уола буолар” диэн.

“Баҕарах бөҕөстөрө” күрэс ыытыллыбыта номнуо сүүрбэччэ сылга чугаһаата, маҥнайгы кыайыылаахтарбыт спорт сыаналааһыныгар бэтэрээн диэн категорияҕа чугаһаатылар. Ол тухары көрөөччү, кыттааччы, тэрийээччи, уолаттары дьарыктааччы тренердэр, бириистэринэн көҕүлээччи даҕаны өттүттэн биир да сылы көтүппэккэ хайаан даҕаны баар буолуохтаах диэн өйдөбүлү ыһыктыбакка кэллибит.

Быйылгы үбүлүөйдээх сылга бу көстүү өссө күүһүрэн, тэтимирэн биэрдэ. Бирииһи туруоруон баҕалаахтар элбэхтэрэ үөрдэр, инникигэ эрэли үөскэтэр. Бирииһи туруоруу дойдумсах, дойдуга бэриниилээх буолуу чаҕылхай туоһута. Бу үлэ түмүгэр биһиги хатастар быйыл Дыгын оонньуутугар кыттар Иван Степанов диэн уоллаах олоробут. Аны бу түгэн биир бэлиэ өрүтүнэн Дьокуускай куорат дьаһалтата тэрийэн ыытар Улуу Туймаада ыһыаҕын биир саамай киэргэлэ буолар, 30 төгүлүн ыытыллыахтаах Дыгын оонньуутугар Дьокуускай аатыттан аан маҥнайгы кыттааччы баар буолла. Саха дьонун сиэринэн уолбутун харыстыыбыт, ону кыайыа, маны оҥоруо диэн эрдэттэн кэпсэммэппит, былааннаммаппыт эрээри киэн туттабыт.

Кимнээх кытыннылар, күрэс хайдах ааста?     

Быйыл 12 бөҕөс кытынна – Григорьев Артем, Заровняев Дьулус, Диодоров Роберт, Иванов Арылхан, Корякин Алексей, Корякин Владислав, Колодезников Игорь, Мурунов Евгений, Николаев Айлан, Оконешников Егор, Оконушкин Антон, Оконушкин Альберт.

Уолаттартан баһыйар үгүс өттө Хатастааҕы 7 нүөмэрдээх спортивнай оскуолаҕа дьарыктаналлар, онтон Игорь Колодезников уонна Роберт Диодоров бэйэлэрэ баҕа өттүлэринэн кыттар уолаттарга сыстан, дьарыктанан таҕыстылар. Кыттааччылартан саамай саастаахтара, уопуттаахтара Егор Оконешников кэккэ сылларга бу күрэх муҥутуур кыайыылаах үрдүк аатын ыла сылдьыбыта. Күн бүгүн кини оскуолаҕа учуутал, Дьокуускай куорат оскуолаларыгар ыытыллар “бастыҥ кылаас салайааччыта” күрэх кыайыылааҕа, учуутал, уһуйааччы, үөрэхтээһин эйгэтигэр эһээтин  Оконешников Егор Егорович туйаҕын хатарааччы. Манна даҕатан эттэххэ, ыһыах күн Егор кэргэнэ Ангелина Хатаска аан маҥнайгынан ыытыллыбыт оҕунан ытыы күрэҕэр кыттыбыта.

Сэттэ бииргэ төрөөбүт уолаттартан улаханнара Аликтаах Антон Оконушкиннар, эбэтэр ини бии Алексей, Владислав Корякиннар эмиэ уопуттаах спортсменнар, кыайыы-кыайтарыы туругун барытын ааспыт уолаттар. Алексейдаах Владислав мас тардыһыытыгар Арассыыйа таһымнаах күрэхтэргэ өрөспүүбүлүкэбит аатын аатттардыы күрэхтэспит түгэннэрэ элбэх. Атын даҕаны кыттааччылар бу бүгүн, эмискэ кэлбит буолбатахтар, спорт араас көрүҥэр – волейболга, тустууга дьарыктаммыт, пъедестал араас үктэлигэр үктэммит уолаттар. Дьэ ити курдук ааттаан суоллаан ыҥыран таһааран, билиһиннэртээн баран киһиттэн дэгиттэр сайдыыны ирдиир 6 түһүмэхтээххэ күрэхпитин кудуччу-хадыччы саҕалаатыбыт. Алта түһүмэхтэн 5 саха омук сатыыр, этигэр-хааныгар иҥэриммит, өйүгэр-санаатыгар хатаабыт көрүҥнэрэ:

-Үс төгүл үс – сүүрэн кэлэн бутуллубакка кылыйан, буурдаан, ыстанан  биэтэккэ тиийии сатабылы эрэйэр уустук көрүҥ. Дьэ сатаабыт да баар, сатаабатах да баар. Бастакы А.Корякин, иккис А.Николаев, үһүс Е.Оконешников.

-Тутум эргиир – имигэс буолууну, былчыҥы күүрдүбэккэ эрэ барытын үлэлэтиини, илии-атах хамсаныытын сатаан алтыһыннарыыны эрэйэр көрүҥ. Манна Дьулус Заровняев тэҥнээҕин булбата. Арылхан Иванов иккис буолла, Алексей Корякин үһүстээтэ.

-Мас тардыһыы. Манна күүтүллүбүт уолаттартан Айлан Николаев түгэни мүлчү туппата, бастаата. Иккис былырыыҥҥы Баҕарах бөҕөһө Владислав Корякин буолла, үһүс бириистээх миэстэҕэ Егор Оконешников тигистэ.

-Сүүрүү – бэрт түргэн күлүмэх түгэнэ түһүмэххэ комментатор Е.Руфов эппитинии: “уолаттар кэлбиттэрин бэйэлэрэ даҕаны билбэккэ хааллылар”. Манна тутум эргииргэ онустаабыт икки көрүҥҥэ 1-кы, 2-с миэстэ буолбут Айлан Николаев бастаата уонна этэргэ кыайыы-хотуу кынатыгар ыһыктыбаттыы олоруста. Алексей Корякин иккистээтэ. Альберт Оконушкин үһүстээтэ.

-Хапсаҕай. Дьэ аатыын-суоллуун халбас харата хапсаҕай кими сири буору булларда, кими өссө үөһээ таһаарда. Манна мас тардыһыытыгар финалга Айлан Николаевка хотторон 2-с миэстэ буолбут Владислав Корякин бастаата, Айлан кылы-мүччү 2-с буолла. Тустуук уол Альберт Оконушкин үһүстээтэ. Бу көрүҥҥэ күрэх күүрүүлээх, долгутуулаах, сүрэх күүскэ тэбиилээх түгэнин Егор Оконешников көрдөрдө. Сүүрүүгэ атаҕын хараҕа хараҥарыар диэри эчэтэн баран бары күүһүн хомунан, дьиҥ чахчы буойун, бөҕөс санааны көрдөрөн киирсэн 4-с миэстэ буолбутун көрөөччү  убаастабылын, махталын биллэрэн ытыс тыаһынан көрүстэ.

-Таас көтөҕүү. Тааспыт Дыгын оонньуутун тааһыттан 5 киилэнэн элбэх. Бу түгэҥҥэ олох сантымыатырга тиийэ аахсыы буолла. Тааспыт уолаттарбытыттан хас эмит төгүл ыарахан. Ол да буоллар уолаттар ким даҕаны толлон турбата, кэннинэн хаампата. Инньэ аҥардас тааһы өндөтөн көтөхтөхтөрүн ахсын уҕараабат ытыс тыаһынан доҕуһуолланан бу түһүмэх олус истиҥник, сылаастык ааста. Егор Оконешников манна даҕаны уурайдым, сатаммат диэбэтэ, саҕалаабыт дьыалатын тиһэҕэр тириэртэ уонна 4-с миэстэ буолан барыбытын долгутта, үөртэ, киэн тутуннарда, харах уулаахтар даҕаны бааллара… Манна Айлан Николаев сулустаах чааһа чаҕылыччы умайда – 1 миэстэ буолла. Иккис миэстэни Владислав, үсүһү Алексей Корякиннар эрэллээхтик ыллылар.

Хайа баҕарар күрэх ыытыллыыта, барар тэтимэ, ис туруга, үтүө түмүктэрэ судьуйалартан олус тутулуктаах. Үөрүөхпүт туһүгар Баишев Анатолий Михайлович салайааччылаах судьуйалар — Михаил Спартакович Окороков, Алексей Павлович Осипов, А.Протопопов, А.Николаев биир даҕаны мөккүөрдээх түгэни үөскэппэккэ барыта орун оннугар, буолуохтааҕын курдук дьоһуннук үлэлээтилэр. Михаил Спартакович баҕарах бөҕөстөрүн кыайыылаахтарын испииһэгэр биир маҥнайгынан баарын бэлиэтээн этиэххэ наада.

Түмүк маннык буолла

Манна миэстэни кытта кэккэлэччи үөрэ-көтө күрэх спонсордарын суруйуом. Ыстатыйам саҕаланыытыгар чуолаан туран бэлиэтиирбэр хайа баҕарар күрэх, күөн күрэс көҕүлээччиттэн, бириис туруорааччыттан быһаччы тутулуктаах.  Биһиги уолаттарбыт хаһыс да миэстэ буоллуннар бары өттүк харалаах, илии тутуурдаах бардылар.  Дьэ ол курдук 12-с миэстэ буолбут улахан күрэх аартыгын саҥа арыйбыт Диодоров Роберт “Бета” тэрилтэ салайааччытын Пимонов Сергей Сергеевичтан, 11-с миэстэ буолбут Григорьев Артем Рожин Иван Гаврильевичтан, 10-с миэстэ буолбут Игорь Колодезников куорат дууматын депутаатыттан Иван Салатюктан, 9-с буолбут Антон Оконушкин Кондратьев Руслан Николаевичтан бэлэхтэри туттулар. Ахсыс миэстэ иһин Мурунов Евгений Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа П.И. Харитонов сыдьааннарыттан шуруповерт, 7-с миэстэлээх Арылхан Иванов куорат дууматын депутаатын, “Ситим” айымньы дьиэтин салайааччытын солбуйааччы Осипов Алексей Дмитриевичтан автомойка, 6-с буолбут Альберт Оконушкин нэһилиэкпит биир тумус туттар патриотун Кондратьев Руслан Николаевич дьиэ-кэргэниттэн бензопила, 5-с миэстэни ылбыт Дьулус Заровняев Хатас нэһилиэгин ассенизаторскай массыыналаах суоппардартан морозилка, 4-с миэстэ иһин Егор Оконешников Олег Павлович Осипов аатыттан улаханнаахай телевизор туттулар.

Бириистээх миэстэлэр бириистэр ботуччу сууммалар, астык тэрил буолан биэрдэ. Үһүс миэстэҕэ тахсыбыт Алексей Корякин ББЭ дойдубут туһугар тыыннарын толук уурбут биир дойдулаах уолаттарбыт кэргэттэрэ, аймахтара туруорбут бириистэрин 85000 солкуобайы уу харчынан Ирина Павловна Пестерева туттарда. Иккис миэстэлээх былырыыҥҥы кыайыылаах Владислав Корякин убайдыы-бырааттыы, ини-бии Денис, Василий, Геннадий уонна Вадим Пинигиннэртэн каскатыгар тиийэ хомуллубут, сүүрэргэ бэлэм матасыыкылы тутта.

Дьэ уонна кэккэ сылларга кылы мүлчү 2-с, 3-с, 4-с миэстэ буола сылдьыбыт уонна санаатын түһэрбэккэ дьарыктаммыт, кыайыыга эрэлин сүтэрбэтэх Айлан Николаев күрэхтэһии сүрүн спонсорыттан, нэһилиэкпит ханнык баҕарар тэрээһинин өйүүр-өйдүүр, киэн туттар киһититтэн Александр Павловтан 120000 солкуобайы уу харчынан уонна   элбэх ыал аҕа баһылыгыттан, төрүт үгэһи өрөр тутан сыспай сиэллээҕи сыһыы-сыһыы аайы сиэллэрэр, үлэһит бэрдэ Соловьев Николай Васильевич дьиэ-кэргэниттэн убаһаҕа сертификаты тутта.

Манан спонсордааһын бүппэтэ. П.П. уонна Н.И. Баишевтар сыдьааннара харчылаах кэмбиэрдэрин, быһахчыт, уус Никифоров И.А. быһаҕын уонна Хатас нэһилиэгин Аҕа дойду улуу сэриитин   кыттыылааҕа А.Д. Андреев сыдьааннарын аатыттан улахан дьиэ-кэргэҥҥэ наадалаах улахан, киэҥ-куоҥ шатер палатканы Оконушкиннарга анаатылар. Аны Леонтьевтар аймах аатыттан 20000 солкуобайы уу харчынан Корякин Владислав тутта. Маны таһынан биллэн туран хас биирдии кыттыбыт уол аймах-билэ дьонноруттан анал бириис туттулар. Күрэс бүттэ, эһиилги күрэхтэһиигэ бэлэм саҕаланна диэн туран үбүлүөйдээх ыһыах туонатыттан сонуммут маннык.

Наталья РУФОВА.

Хатас – Ойуу Хатыҥ сирэ. 2025 с.