Тустуук Герман Контоев «ыалдьааччы» хараҕынан

1992 сыллаахха тахсыбыт «Түһүлгэ» спортивнай таһаарыы туһунан сайтпытыгар суруйан турабыт. Онно тустуук Герман Контоев туһунан сырдатыы бэчээттэммитин, тоҕоостоох түгэҥҥэ – Герман Контоев үйэ аҥардаах үбүлүөйүгэр уонна аан дойду чемпиона буолбута 20 сылыгар анаан ааҕааччыларга билиһиннэриэхпин баҕардым. Кини тустууга бастакы хардыылара хайдах эбитий?

…Көҥүл тустууга спорт маастара Герман Контоев Горнай оройуонуттан төрүттээх. Аҕата Степан Степанович Контоев билигин Маҕарас оскуолатыгар физкультура учууталынан үлэлиир. Физкультурнай институкка үөрэнэ сылдьан Хабаровскай кыраай көҥүл тустууга призёра буола сылдьыбыта. Германы тустуу бастакы албастарыгар бэйэтэ үөрэппитэ-такайбыта. Сотору, уола тустууга дьоҕурдааҕын билэн, Майаҕа ыытан анал тренердэргэ үөрэттэрбитэ. Манна даҕатан эттэххэ, Контоевтар спортивнай дьиэ-кэргэн буолалларын өссө Герман быраата Станислав дакаастыыр. Кини дуобакка үөрэнээччилэр ортолоругар Россия биир күүстээх оонньооччутунан биллэр. Спорт бу көрүҥэр – маастарга кандидат.

Тустуук Герман Контоев улахан дьоннор икки ардыларыгар көбүөргэ бастакы ситиһиитэ 1988 сыллаахха буолбута. Майа спортивнай оскуолатын 10-с кылааһын үөрэнээччитэ ити сыл Аммаҕа ыытыллыбыт олимпийскай чемпион Павел Пинигин бирииһигэр ДФСО уобаластааҕы советын аһаҕас түһүлгэтигэр опыттаах маастардары кытта иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэн, эдэр кэскиллээх бөҕөс буола үүнэн иһэрин көрдөрбүтэ. Мантан сиэттэрэн Герман бэйэтигэр – инникитин өссө утумнаахтык эрчиллэн, маастарыстыбаны лаппа үрдэтэн, күрэхтэһии тыҥааһынын тулуйан үрдүк таһымнаах түһүлгэлэргэ тахсарга сыал-сорук туруорунар.

Эһиилигэр 17 саастаах уол Дьокуускайга ыытыллыбыт ССРС үтүөлээх тренерэ Д.П. Коркин кэриэһигэр Бүтүн Союзтааҕы турнир кыайыылааҕынан тахсан, «Түһүлгэ эдэр чемпиона» диэн анал бирииһинэн наҕараадаланар. Бу ситиһиитинэн, Герман талан ылбыт дьарыгар таба суолу тутуспутугар эрэлэ күүһүрэр. Салгыы өссө дьаныһан туран, тренеринээн В.П. Уваровтыын күүскэ дьарыктанар.

Эдэ бөҕөс үүнэн-сайдан тахсыытыгар Амма көбүөрэ дьоллоох-соргулаах, түһүлгэлээх буолбута. Ол курдук 1989 с. Аммаҕа ыытыллыбыт республика чемпионатын арыйыытынан буолбута. Герман бу күрэхтэһиигэ Россия икки төгүллээх чемпиона, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Григорий Христофоровы кытта киирсиитэ кэрэхсэбили ылбыта. Эдэр уол опыттаах бөҕөһү эмискэ көбүөргэ тас уорҕатынан сыһыары быраҕан, ыраас кыайыыны ситиспитэ. Биллиилээх бөҕөһү чаҕылхайдык кыайан, сүргэтэ көтөҕүллэн, атын утарылаһааччыларын илиилээх-атахтаах оҥорбот. Саха сирин чемпионун бочуоттаах аатын аан бастаан ылар чиэскэ тиксэр.

Бу чемпионакка эдэр кэскиллээх тустуугу таба көрөннөр тренердэр улахан таһымнаах күрэхтэһиилэргэ күүһүн боруобаланан көрөрүгэр кыаҕы биэрэллэр. Ол курдук, 1990 с. ССРС эдэрдэргэ чемпионатыгар төрдүс миэстэҕэ тахсан, тренердэрин эрэллэрин түһэн биэрбэт. Өссө салгыы Союз хамаандатын састаабыгар киирсэн КНДР-га норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга кыттар чиэскэ тиксэр.

Эмиэ ити сыл аатырбыт тустууктардааҕынан сураҕырар Хотугу Осетияҕа тэриллибит Россия улахан дьоҥҥо чемпионатыгар биир хотторуулаах алтыс миэстэҕэ үтүрүллэр. Манна Герман тувинец О.Монгушка хотторон кэбиһэн, финалга тахсар кыаҕын сүтэрэр. Бу хотторуу киниэхэ улахан уруогунан буолар. Кини ыйааһыныгар спорт үтүөлээх маастара Василий Гоголев кыахтаахтык бастаабыта.

Тустуук Герман Контоев көбүөргэ биир дьоһун ситиһиитинэн 1990 с. Дьокуускайга буолбут «Саха сирин көмүс кура» норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга ситиһиилээхтик, чаҕылхайдык тустуута буолар. Финалга кини Союз Кубогын кыайыылааҕа Б.Севенеги (Новосибирскай) кытта күөн көрсүспүтэ. Гермаҥҥа холоотоххо Севенек улахан улахан түһүлгэлэригэр туста үөрүйэх, балайда опыттаах бөҕөһүнэн биллэрэ. Ол да буоллар уол утарылаһааччытын аатыттан-суолуттан толлубакка сылбырҕатык тустан, бэриллибит бириэмэҕэ тэҥнэһиини ситиһэр. Онтон эбии бириэмэҕэ кыһыл көмүскэ тэҥнээх очкону ылан, турнир кыайыылааҕынан ааттанар. Көрөөччүлэри сүрдээҕин астыннарар. Кимнээҕэр да ордук чемпион аҕата Степан Степанович үөрэр. Бу күрэхтэһиигэ кини Германы хапсыһыыларга бэйэтэ бэлэмнээн, сүбэлээн-амалаан, сүүрэн-көтөн кыайыыга тириэрпитэ.

1991 сылга Герман спорка ситиһиитэ өссө кэҥиир. Бастаан, кыһын Красноярскайга икки төгүллээх олимпийскай чемпион Иван Ярыгин бирииһигэр норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга кыттар. Маннык улахан таһымнаах түһүлгэҕэ аан бастаан сүрэхтэнэр. Чулуу бөҕөстөр илиилэрин-атахтарын күүһүн, кыаҕын билэр, опыт мунньунар.

Кини бастаан биир дойдулааҕа И.Никулины 8:0, онтон канадец Х.Мирахмеды 13:9 ахсааннарынан кыайталаан, күрэхтэһиини үчүгэйдик саҕалыыр. Үһүс эргииргэ бэйэтин киһитэ С.Степановка хотторон кэбиһэн, балаһыанньатын ыаратар. Төрдүс быһаарыылаах тустууга Союз чемпионатын призёра Ю.Мамышевы (Абакан) 4:3 ахсаанынан баһыйа тутар. Бөлөххө ким бастыырын быһаарсыыга төһө эмэ кыайан иһэн, опыта тиийбэккэ Р.Батретдиновка сабырыттарар. Түмүккэ үһүс бириистээх миэстэни былдьаһыыга аан дойду чемпиона В.Оруджевка 5:6 эрэ ахсаанынан хотторон, специалистар үчүгэй сыаналарын ылар.

1991 сыллаахха күһүн, Саха сирин үтүөлээх тренерэ Н.Н. Рожины көрсөн, Герман Контоев туһунан сураспыппар Николай Николаевич: «Соторутааҕыта Герман Бишкек куоракка буолбут Союз Кубогар 52 килограмҥа тустан, 4 утарсааччытын кыайан баран, чемпионнаабыт Н.Абдуллаевка (Баку) 2:7 хотторон, түмүккэ үһүс миэстэлэннэ. Бу иннинэ Сэбилэниилээх Күүстэр чемпионаттарыгар опыттаах В.Миланхановка (Бурятия) кыранан сабырыттаран, иккис миэстэҕэ тахсыбыта. Онон 52 киилэҕэ тустууну куһаҕана суохтук саҕалаата», — диэн кэпсээбитэ.

Эдэр киһи этэ-сиинэ кытаатан, иҥиир-быччыҥ сайдан, эт-хаан өттүнэн улаатан иһэр буолан, ити курдук 52 кг ыйааһыҥҥа букатыннаахтык көспүтэ. Өскөтө 48 килограмҥа тустарын саҕана ыйааһын түһэриитигэр сэниэтин барыыр эбит буоллаҕына, билигин сибиэһэйдик, сэргэхтик тустар буолбутун тустууну таптааччылар бэлиэтииллэр. Ол туоһутунан, 1991 сыл түмүгэр Дьокуускайга ыытыллыбыт Россия аһаҕас чемпионатыгар финалга хамаандатын чилиэнэ Петр Малардыровка эрэ хотторон, үрүҥ көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

Быйылгы олимпийскай сылга үктэнэн баран, Герман Контоев бэйэтин ыалдьааччыларын өссө биир үрдүк ситиһиитинэн үөртэ. Кулун тутар ыйга Москваҕа, Көҥүл государстволарын түмсүүлэрин (КГТ) Сэбилэниилээх Күүстэрин күрэхтэһиитигэр тэҥнээҕин булбата.

Дьэ, ити курдук, баара эрэ 20 саастаах спорт маастара, Россия чемпионатын призера Герман Контоев спорка бастакы ситиһиилэрин туһунан кэпсээтэххэ. Билигин даҕаны кини кэскилэ – иннигэр. Талааннаах, элбэх саҥата-иҥэтэ суох, сэмэй уолу өссө да көбүөргэ улахан ситиһиилэр күүтэллэр.

Петр ПАВЛОВ.   

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован.