Семен Петухов: “Арыйаан эрэли үөскэттэ”

Норвегия киин куоратыгар Ослоҕа ыытыллан түмүктэммит көҥүл тустууга аан дойду чемпионатыгар саха тустууга кыһатын алта иитиллээччитэ кыттыыны ылбыта. Кинилэртэн бастыҥ көрдөрүүнү быйылгыттан Беларусь Республикатын аатыттан кыттар норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара Арыйаан Тютрин ситистэ. Кини алта сыл буолан баран, Саха сиригэр аан дойду чемпионатын мэтээлин аҕалары ситистэ, 57 кг ыйааһыҥҥа үһүс бириистээх миэстэҕэ тахсан, боруонса мэтээлинэн наҕараадаланна.

Санатан эттэххэ, Арыйаан Тютрин – көҥүл тустууга Россия чемпионатын үс төгүллээх призера, Аан дойду Кубогын хаһаайына, улахан таһымнаах норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдар кыайыылаахтара. Быйылгыттан ыла кини аны бырааттыы Беларусь Республикатын аатыттан кыттар.

Билиҥҥи кэмҥэ биир тумус туттар бөҕөспүт бу ситиһиитинэн сибээстээн, туох барыта силистээх-мутуктаах дии санаан, Арыйаан бастакы тренерэ, Уус Алдан улууһунааҕы оҕо спортивнай оскуолатын Суоттутааҕы филиалын тренерэ, көҥүл тустууга ССРС, хапсаҕайга Саха АССР спортарын маастара Семен Гаврильевич Петухову көрсөн, кылгастык сэһэргэһэн ыллыбыт.

Семен Гаврильевич, бастатан туран, эйигин, иитиллээччиҥ Арыйаан Тютрин аан дойду чемпионатыттан боруонса мэтээли аҕалбытынан эҕэрдэлиибин! Арыйааны аан бастаан хайдах булан эрчийбиккин билиэхпитин баҕарабыт.

-Кырдьык, Арыйаан барыбытын үөртэ. Маныаха мин үрдүкү салалтаттан саҕалаан, саамай сүрүнэ кини төрөппүттэригэр улаханнык махтаныам этэ. Төрөппүт тренергэ эрэнэн, тустуу курдук уустук спорт көрүҥэр оҕотун биэрэрэ сөхтөрөр. Арыйааны оттон кыра эрдэҕин эттэххэ, бэйэтэ дьарыктанарга сүрдээх баҕалаах этэ, тустууга эрчиллэргэ. Ити, иккис кылааска үөрэнэр кэмигэр этэ. Онон атыттары кытта бииргэ эрчиллибитинэн барбыта. Республика, оройуон иһинээҕи күрэхтэһиилэргэ биир саамай үрдүк көрдөрүүлээх иитиллээччим этэ.

2008 сыллаахха “Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньууларга республика хамаандатыгар киириигэ күөн көрсүү сүрдээх сытыы буолбута. Ол сайын Арыйаан тренер Иван Иванович Дмитриевтиин Дагестаҥҥа сборданан кэлбитэ. Республикаҕа 35 киилэҕэ үһүс буолбута. Ол кэнниттэн кэлэн “Азия оҕолоро” оонньууларга бэлэмнэнэр эрчиллиигэ кыттан, хамаанда састаабыгар иккис нүөмэринэн киирэн кыттар буолбута. Онно кини ыйааһыныгар Саша Захаров бастаабыта. Арыйаан кыра буолан, ыйааһын эҥин түһэрбэккэ сүрдээх үчүгэйдик тустан иккис миэстэҕэ тахсыбыта.

Ол күһүнүгэр ахсыс кылааска, Дьокуускайга, Олимпийскай эрэл училищетыгар киирбитэ. Оччолорго Арыйааны мин РФ, СР үтүөлээх тренерэ Степан Петрович Сивцевкэ туттарбытым. Сотору кинини кылаабынай тренер оҥорбуттара. Ол да кэмҥэ Арыйааны кытта син биир сибээскэ баар этим, күрэхтэһиилэргэ, сбордарга барыытын-кэлиитин быһаарсан. Суотту орто оскуолатын коллектива, администрацията, төрөппүттэр сүрдээх элбэх көмөнү оҥорбуттара, ити кэмҥэ. Нэһилиэк олохтоохторо, тэрилтэлэр эмиэ туора турбатахтара.

Өссө биир түгэни ахтар буоллахха, сэттис кылааска киирэригэр төрөппүттэрэ Суоттуттан Көбөкөҥҥө, ийэтин дойдутугар көһөр буолбуттара. Ону, хас эмэ кэпсэтии кэнниттэн, ити “Азия оҕолоругар” кытыннарар инниттэн көрдөһөн хаалларбытым. Бастаан-утаа бэйэбэр олордубутум…

Ылан көрдөххө, Арыйаан ханнык баҕарар сааһыгар эриэ-дэхси көрдөрүүлэри ситистэ. Оҕо сааһыттан республика, Россия күрэхтэһиилэригэр бэйэтин саастыылаахтарыгар инники күөҥҥэ сырытта.

Ослоҕа, аан дойду чемпионатыгар кинини хайаан даҕаны миэстэлэһиэ дии санаабытым. Эрдэ сылыктааһын быһыытынан, саамай кутталлаах утарсааччынан монгол бөҕөһө буолара буолуо диэн хайдах эрэ сэрэхэчийбитим. Онтукам, Арыйаан монголу сирэй көрсөн кыайбытыгар, санаам аһыллыбыта, чэ, итинник буоллаҕына, үрдүкү миэстэ иһин киирсэр эбит диэн эрэх-турах санаммытым.

Манан сиэттэрэн, билиҥҥи үлэҕин-хамнаскын билиһиннэр эрэ.

-2013 сылтан Суоттуга специализированнай спортивнай оскуолаҕа тренеринэн үлэлиибин. Дириэктэрбит – Федот Федотович Мигалкин. Суотту орто оскуолата бэйэтэ муниципальнай интернаттаах. Онно тустууга тыыппалаах оҕолору мунньан үлэлээбитим хас да сыл буолла. Ол интернаттан 2017 сыллаахха Ваня Степанов Россия күрэхтэһиитигэр үһүс буолбута, ол сыл Илья Бочкарев Краснодарга, Россия үөрэнээччилэрин спартакиадатыгар иккистээбитэ, эһиилигэр 2018 сыллаахха Валера Андросов Россия түһүлгэтигэр кыайбыта уонна Хорватияҕа тиийэн аан дойду күрэхтэһиитигэр кадеттарга боруонса мэтээли ылары ситиспитэ. Үлэлээбитим тухары киин сиргэ диэн анаан, бастаан улуус киинигэр Бороҕоннооҕу спортивнай оскуоланы, оттон куоракка РФ уонна СР үтүөлээх тренерэ Иван Николаевич Сивцеви кытта биир санаанан үлэлиибин. Иитиллээччилэрбин салгыы киниэхэ биэрэн, Олимпийскай эрэл училищетыгар үөрэнэннэр, ити түөрт уолум ситиһиилэммиттэрэ.

Билигин интернакка Уус Алдан нэһилиэктэрин ааҕан туран, 9 улуустан: Усуйаанаттан, Абыйтан, Бүлүүттэн, Дьааҥыттан, Мэҥэ Хаҥаластан, Дьокуускайтан барыта 25 оҕо баар. Быйылгы дьылга наборум – алта оҕо эбилиннэ. Онон билигин даҕаны перспектива баар. Уолаттар үчүгэйдэр, бары баҕаран туран тустуунан дьарыктаналлар. Манна саамай сүрүнэ уонна махталлааҕа, төрөппүттэр эрэнэн, көҥүллээн туран оҕолорун биһиэхэ ыыталлара буолар. Онон төһө кыалларынан, үлэлээбит киһи диэн бэйэм баҕалаахпын.

Семен Гаврильевич, оттон спортивнай базаҕыт туһунан тугу этиэҥ этэй?

-Биллиилээх бөҕөс уонна тренер, спорду тэрийээччи Анатолий Николаевич Константинов аатынан спортивнай саалаҕа эрчиллэбит. Онно балтараа көбүөр толору сытар. Интернаппытыгар усулуобуйа үчүгэй, ас-үөл эмиэ. Оҕо олороругар барыта эппиэттиир диэххэ наада. Оттон сайыҥҥы өттүгэр эттэххэ, мин үлэлээбитим тухары наар лааҕыры өрө тутан кэлбитим. Урут физкультура учууталынан, тренеринэн да үлэлии сылдьаммын, куруук лааҕыр тэринэр этим.

Суотту орто оскуолата бэйэтэ сайылыктаах. Онон эрчиллии сыллааҕы былаанын тохтоппокко, сайынын дьарыгы ыыта сылдьабын. Ону тэҥэ улуустааҕы лааҕырга эмиэ кыттабыт. Былырыын сайылыкпытыгар көбүөр сытар гына анал түһүлгэ (помост) оҥорбуппут. Олорор дьиэлэр тутуллубуттара. Онон оҕолору эрчийэргэ, дьарыктыырга усулуобуйа, база баар. Суотту бэйэтэ даҕаны географическай өттүнэн табыгастаах сиргэ турар буолан, айаҥҥа, кэлиигэ-барыыга хаайтарыы суох. Улуус буоллун, куорат буоллун – чугас олоробут.

Дьэ, кэпсэтиибит саҕаланыытыгар эмиэ төннүөххэ, Арыйаан тустууга ханнык хаачыстыбаларын бэлиэтиигин?

-Арыйааны бэлиэтии көрбүтүм диэн, күрэхтэһии кэмигэр бэйэтин ыйааһыныгар тустуу буолла да, көбүөр кытыытыттан утарсааччыларын көрө турар буолааччы. Манна диэн эттэххэ, кини саҕалыыр кэмигэр ыйааһыныгар күүстээх көлүөнэ этэ: Борис Семенов, Ваня Белолюбскай… курдук күүстээх уолаттар бааллара. Арыйаан оҕо эрдэҕиттэн тустууга сүрдээх бэриниилээх этэ. Этэбин дии, субу туста киирээри турар курдук, сүрдээх боччумнаахтык туттан, көбүөр таһыгар атаҕын-илиитин эрчийэ-эрчийэ тустууну көрө турар буолааччы. Ол аата, кини өссө оҕо эрдэҕиттэн утарсааччыларын чинчийэн үөрэтэ, кинилэри кытта хайдах тустуохха сөбүн былаанныы турбут буолуохтаах диэн сэрэйэбин. Онон бэйэтин талан ылбыт дьарыгар былааннаабытын ситиһиэ дии саныыбын.

Саамай чыпчаалбыт – Олимпийскай оонньуулар. Онно, бачча чугаһаан баран, тренерэ И.И. Дмитриевтиин бүтэһиккэ диэри үлэлииллэригэр уонна Сахаларын сирин дьонун-сэргэтин үөрдэ-көтүтэ туралларыгар бэйэм баҕарабын!

х х х

Семен Гаврильевич бэйэтэ сүрдээх сэмэй киһи. Киниттэн биһиги, суруналыыстар тылы мээнэ ыһыгыннарарбыт уустуктардаах. Хаһан даҕаны ыһа-тоҕо кэпсии-ипсии сылдьыбат үлэһит киһи. Дьэ, ол эрээри, ити, кыра эрдэҕиттэн тустууга уһуйбут уола Арыйаан Тютрин аан дойду чемпионатын мэтээлин аҕалбытыгар үөрэн, аһыллан, сэһэргэһиигэ сөбүлэспитэ.

Билигин, иитиллээччилэрин батыһан тыа сириттэн киин куоракка көһөн киирэр тренердэр элбэхтэр. Оттон мин, тренер С.Г. Петухову ханна да көспөккө, биир сиргэ уһуннук олорон үлэлиир специалиһынан ааҕабын. “Түбүктээх үлэ түмүктээх” диэбиккэ дылы, кини Суоттуга үлэлии кэлээт, спорка сэргэхсийиини үөскэппитэ. Маҥнай утаа улуус иһинээҕи күрэхтэһиилэргэ, спартакиадаларга Суотту оҕолоро ситиһиилэммиттэрэ, оттон тустууктар аатыран-сураҕыран барбыттара. Ол курдук, Дмитрий Алексеев уолаттарга Россия чемпиона буолбута, Европа күрэхтэһиитигэр кыттыбыта, тустууну таптааччылар кэрэхсэбиллэрин ылбыт Семен Семенов, салгыы Арыйаан Тютрин, Савва Андросов, Ваня Степанов, Илья Бочкарев, Валера Андросов уо.д.а. тустуу араас улахан таһымнаах түһүлгэлэригэр кыттан, добуоччу ситиһиилэнэн – тренердэрин үөрдүбүттэрэ.

С.Г. Петухов тустууга талааннаах оҕолору ыһыктыбакка, дьиэтигэр олордон дьарыктаабыт холобура элбэх. Кинилэри көрсүү-тиэйии, аһатыы-сиэтии, таҥастарын-саптарын көрүү, бэлэмнээһин сыанан-арыынан аҕаабата чахчы. Маныаха Семен Гаврильевич кэргэнэ, Суотту орто оскуолатын дириэктэрэ Ирина Михайловна Петухова үтүөтэ-өҥөтө эмиэ улаханын санатар тоҕоостоох. Онон улуу тренер Дмитрий Петрович Коркин дьыалата салҕанар…

Сэһэргэстэ Петр ПАВЛОВ.    

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.

2 thoughts on “Семен Петухов: “Арыйаан эрэли үөскэттэ”

  • 10 ноября, 2021 в 2:03 пп
    Permalink

    Уус-Алдан улууьа тустуу уьуйаана! Ессе да аан дойду кылаастаах маастардар тахсыахтара диэн эрэл баар!

    Ответ
    • 11 ноября, 2021 в 2:17 пп
      Permalink

      Оннук. Сөпкө этэҕин. Эрэл баар!

      Ответ

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *