Аан дойду чемпионаттарыгар ситиһиилээхтик тустубут саха бөҕөстөрө

Билиҥҥи туругунан, Саха сириттэн аан дойду үрдүнэн бастыыр күрэхтэһиилэргэ, эбэтэр аан дойду чемпионаттарыгар 10 чулуу бөҕөспүт ситиһиилээхтик тустан, барыта 18 араас өҥнөөх мэтээли аҕалбыттара. Кинилэртэн түөрт бастыҥнара аан дойду чемпионун аатын сэттэ төгүл сүгэр чиэстэммиттэрэ, биир бөҕөс бочуоттаах иккис уонна аҕыс киһи уон төгүл үһүс бириистээх миэстэлэргэ тахсыбыттара. Онон, 7 кыһыл көмүс мэтээл, 1 үрүҥ көмүс уонна 10 боруонса мэтээллэр хаһаайыттара буолан дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.

Олор кимнээх этилэр диэн элбэх киһи интэриэһиргиэн сөп. Быйыл алта сыл буолан баран, Норвегия столицатыгар Осло куоракка тэлгэммит аан дойду түһүлгэтиттэн саха бөҕөһө Арыйаан Тютрин боруонса мэтээли аҕалан, көҥүл тустууну сөбүлүүр, сэргиир биир дойдулаахтарын улаханнык үөртэ-көтүттэ. Онон сэдиптээн бу күннэргэ, урут ааспыт аан дойду чемпионаттарыгар сахалар ситиһиилэрин туһунан ахтан-санаан ааһыахайыҥ.

Саха бөҕөстөрө – аан дойду чемпионнара

Элбэх сыллар устата аан дойду улахан уонна эппиэтинэстээх күрэхтэһиилэригэр, турнирдарыгар бэйэтин бастыҥ бөҕөһүнэн, кэлин тустуу легендата буолбут улуу киһибит  Роман Дмитриев саха уолаттарыгар улахан күрэхтэһиилэргэ тусталларыгар бастакынан суолу арыйааччы, тэлээччи буоларын элбэх киһи билэр буолуохтаах.

Кини сахалартан бастакынан Советскай Союз хамаандатыгар киирэн, дойдутун чиэһин   аан дойду түһүлгэтигэр тиийэн ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Ити 1969 сыл кулун тутар ыйыгар Аргентинаҕа Мар дель Плата куоратыгар этэ. Ити кэнниттэн түөрт сыл ааспытын кэннэ, Роман Дмитриев  сахалартан эмиэ аан маҥнайгынан аан дойду чемпионун үрдүк аатын ылары ситиспитэ. Ол курдук, 1973 сыллаахха Тегеран куоракка (Иран) Роман Дмитриев төрөөбүт дойдутун спорка чиэһин көмүскээн, 48 киилэ ыйааһыҥҥа диэри тустубута. Итиэннэ, көбүөргэ көрсүбүт утарылаһааччыларын барыларын кыайталаан, аан дойду чемпиона буолбута. Пъедестал саамай үрдүк чыпчаалыгар туран, кыһыл көмүс мэтээли ылар чиэстэммитэ.

Сахалартан аан дойду үрдүнэн бастыыр күрэхтэһиилэргэ улахан соргулаахтык тустубут иккис бөҕөһүнэн, кэлин эмиэ тустуу легендатынан билиниллибит Павел Пинигин буолар. Кини аан дойду чемпионнаттарыгар үстэ тахсан тустан, куруук кыайыы аргыстаах дойдутугар эргиллэрэ. Ол курдук, маҥнай 1975 сыллаахха Минскэйгэ Спорт дыбарыаһыгар буолбут аан дойду үрдүнэн бастыыр иһин түһүлгэҕэ 68 киилэ ыйааһыҥҥа тустан бастаабыта.

Иккиһин, 1977 сыллаахха Лозанна куоракка (Швейцария) тэлгэтиллибит  аан дойду түһүлгэтигэр Павел Пинигин 68 киилэҕэ тустан кыайыылааҕынан тахсыбыта.

1978 сыллаахха Мехикоҕа (Мексика) буолан ааспыт аан дойду чемпионатыгар, планета саамай күүстээх  бөҕөстөрө мустан ким күүстээҕин быһаарсыбыттара. 68 киилэ ыйааҺыҥҥа тустубут Павел Пинигин бэйэтин маастарыстыбатын уонна кылааһын атыттарга итэҕэйитиилээхтик  көрдөрбүтэ. Ол курдук, кини алтата көбүөргэ тахсыбыта уонна биир да ыстараапыыыр очкуота суох күрэхтэһиини түмүктээбитэ. Чаҕылхайдык тустан, кыахтаахтык бастаабыта. Онон,  кини аан дойду чемпионун аатын үс төгүл  ылары ситиспитэ.

Сахалартан көҥүл тустууга аан дойду чемпиона буолбут үһүс киһинэн Герман Контоев буолар. Кини Советскай Союз ыһыллыан иннинэ, дойду спорка чиэһин улахан уонна эппиэттээх күрэхтэһиилэргэ элбэхтик көмүскээбитэ. Олимпийскай оонньуулар икки төгүл кыттыылааҕа. Союз ыһыллыбытын кэннэ, Беларусь сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн ити дойду чиэһин ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Ол курдук, 2001 сыллаахха София куоракка (Болгария) ыытыллыбыт аан дойду үрдүнэн бастыыр иһин күрэхтэһиигэ Герман Контоев 55 киилэҕэ кыттан кыайыы өрөгөйүн бэйэтинэн бастаан билбитэ. Ити  чемпионакка кини быраата Александр Контоев кыттан, бэйэтин ыйааһыныгар үһүс бириистээх миэстэҕэ тахсыбыта.

Биир дойдулаахтарбытыттан, аан дойду чемпионатыгар бастаабыт төрдүс киһинэн Виктор Лебедев буолар. Буолаары буолан, кини итинник улахан таһымнаах уонна эппиэттээх күрэхтэһиигэ – аан дойду түһүлгэтигэр икки төгүл чемпионнаабыта. Ол курдук, 2010 уонна 2011 сылларга туһааннааҕынан Москваҕа уонна Стамбулга (Турция) буолбут аан дойду үрдүнэн бастыыр иһин күрэхтэһииилэргэ Виктор Лебедев, Россия хамаандатыгар киирэн, 55 киилэҕэ тустан иккиэннэригэр өрө көтөҕүллэн тустубута уонна кими да иннигэр түһэрбэккэ, чемпион үрдүк аатын ылары ситиспитэ. Онон, аан дойду икки төгүллээх чемпиона.

Бу билигин көҥүл тустуу аан дойду үрдүнэн киэҥник тэнийбит уонна сайдыбыт кэмигэр, итиэннэ сыл аайы саҥаттан саҥа күүстээх тустууктар уонна талааннаах спортсменнар  тахса турар кэмнэригэр үчүгэй көрдөрүү буолар.

Соҕотох үрүҥ көмүс мэтээл хаһаайына

Аан дойду түһүлгэтиттэн саха бөҕөстөрүттэн соҕотох үрүҥ көмүс мэтээли аҕалбыт киһинэн Роман Дмитриев буолар. Ол курдук, кини 1969 сыллаахха кулун тутар ыйга Мар- дель Плата куоракка (Аргентина) тэлгэтиллибит аан дойду түһүлэтигэр аан маҥнай Советскай Союз хамаандатыгар киирэн 48 киилэҕэ тустубута. Итиэннэ, иккис миэстэҕэ тахсан, үрүҥ көмүс мэтээли ылар чиэстэммитэ.

Аан дойду чемпионатыттан бу мэтээл сахаларга бастакы мэтээл буолар, онон суолтата улахан, кэлэр өттүгэр хаһан да умнуллуо суохтаах. Бу мэтээлтэн саҕалаан, кэлин биһиги бөҕөстөрбүт – аан дойду, Европа, Азия уонна Олимпийскай оонньууларга ситиһиилээхтик кыттаннар, кыһыл көмүс уонна атын өҥнөөх мэтээллэри ылар чиэскэ тиксибиттэрэ. Саха тустуутун оскуолатын үрдүктүк тутан кэлбиттэрэ. Кэлин, биир да саха бөҕөһө, үрүҥ көмүһү аан дойду түһүлгэтиттэн аҕалан тустууну сөбүлээччилэри үөрдэ- көтүтэ илик.

Боруонса мэтээллэри аҕалбыт бөҕөстөр

Сахалартан аан маҥнай аан дойду түүүлгэтиттэн боруонса мэтээли аҕалбыт киһинэн эмиэ Роман Дмитриев буолар. Өссө буолаары буолан, икки мэтээли. Ити 1970 уонна 1974 сылларга буолан ааспыт аан дойду чемпионнаттарыттан этэ.

Ол курдук, Роман Дмитриев 1970 сыллаахха Эдмонтон (Канада) 48 киилэҕэ уонна 1974 сыллаахха 52 киилэҕэ Стамбул (Турция) Советскай Союз  хамаандатын састаабыгар киирэн аан дойду чемпионатыгар тиийэн күрэхтэспитэ, итиэннэ  иккиэннэриттэн боруонса мэтээллээх төннүбүтэ. Онон, Роман Дмитриев бэйэтин аан дойду биир күүстээх бөҕөһө буоларын өссө төгүл  итэҕэппитэ.

1985 сыллаахха Будапешка (Венгрия) аан дойду чемпионата ыытыллыбыта. Манна Советскай Союз хамаандатын састаабыгар 48 киилэҕэ саха уола Василий Гоголев тиийэн тустубута. Кини саха тустууга оскуолатын биир чаҕылхай иитиллээчитэ этэ. Көбүөргэ биэстэ тахсан түөртэ кыайбыта. Арай урут хаһан да көрбөтөх, тустубатах Иран тустуугар кыайтарбыта. Итиэннэ, үһүс миэстэҕэ тахсан, боруонса мэтээллээх төннүбүтэ. Чемпионат кэнниттэн, кини үчүгэй техникалааҕын иһин анал бирииһинэн наҕараадаламмыта.

Ити кэнниттэн, тоҕус сыл тохтобул кэнниттэн, 1994 сыллаахха  Стамбулга (Турция) буолбут аан дойду түһүлгэтигэр саха тустууга Петр Юмшанов Россия хамаандатыгар киирэн 48 киилэҕэ тустубута. Итиэннэ үһүс миэстэҕэ тахсан, боруонса мэтээли аҕалбыта. Аан дойду чемпионынан иккис төгүлүн  Алехандро Вила (Куба), иккис миэстэҕэ Чун Сун   Вон (Корея Республиката) буолбуттара. Интэриэһинэйэ диэн, Юмшанов кинилэри кытта хайаларын да кытта тустубатаҕа. Маҥнайгы хапсыһыытыгар соһуччу Иран бөҕөһүгэр Насыр Зейнальнияҕа хотторон кэбиспитэ. Бу кэнниттэн Петр Юмшанов дьэ хонноҕо аһыллан, көрсүбүт утарылаһааччыларын В.Соколову (Македония), Чэн Шэнг Вини (Кытай), Ю.Мамедовы (Азербайджан) уонна Азен Четовы (Болгария) барыларын чаҕылхайдык кыайар. Онтон, кинини хоппут иранец миэстэлэспэккэ, бэһис миэстэҕэ үтүрүллэр.

Хайы-үйэ, бу ыстатыйаҕа үөһээ ыйыллыбытын курдук, 2001 сыллаахха ыытыллыбыт аан дойду чемпионатыгар бырааттыы Герман уонна Александр Контоевтар улахан кыайыыны ситиспиттэрэ. Убай киһи Герман чемпион үрдүк аатын ылар чиэстэммитэ. Онтон, Александр Контоев убайынаан биир ыйааһыҥҥа – 54 киилэҕэ тустан үһүс миэстэҕэ тахсыбыта. Онон,  бочуот пьедесталыгар сэргэстэһэ туран, кыһыл көмүс уонна боруонса мэтээллэри илиилэригэр туппуттара. Маннык түбэлтэ аан дойду чемпионатыгар олох сэдэх түбэлтэ буолан, элбэх дьону интэриэһиргэппитэ да, сөхтөрбүтэ даҕаны.

2009 сыллаахха Хёрнинг (Дания) куоратыгар көҥүл тустууга аан дойду түһүлгэтин көбүөрэ тэлгэммитэ. Манна Россия хамаандатын састаабыгар 55 киилэҕэ дылы ыйааһыҥҥа Виктор Лебедев тустан боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Бу чемпионакка Казахстан хамаандатыттан саха уола Леонид Спиридонов 66 киилэҕэ тустан эмиэ бэйэтин ыйааһыныгар боруонса мэтээли ылбыта. Онон, ити дойдуга тэлгэммит көбүөр, саха бөҕөстөрүгэр ситиһиини аҕалбыта.

2014 cыллаахха Узбекистан киин куоратыгар Ташкеҥҥа ыытыллыбыт аан дойду үрдүнэн бастыыр күрэхтэһиигэ саха уола Владислав Андреев Беларуссия аатыттан 57 киилэ ыйааһыҥҥа киирэн тустубута. Итиэннэ аан дойду күүстээх тустууктарын кытта көбүөргэ  көрсүһэн, үһүс миэстэҕэ тахсыбыта. Кинини кытта биир ыйааһыҥҥа тустубут Иран бөҕөһө Хасан Рахими эмиэ үһүс миэстэни ылбыта элбэҕи этэр.

Виктор Лебедев бүтэһигин, 2015 сыллаахха Лас-Вегаска (АХШ) буолбут аан дойду үрдүнэн бастыыр күрэхтэһиигэ 57 киилэҕэ тустан  боруонса мэтээли кэппитэ. Бу, сахаларга уон сэттис мэтээл буолар.

Быйыл, ааспыт алтынньы ыйга Норвегияҕа – Осло куоратыгар аан дойду чемпионататыгар араас дойдулар хамаандаларыгар киирэнннэр, барыта алта саха уолаттара тустубуттара. Кинилэртэн Беларусь аатыттан тустубут Арыйаан Тютрин үһүс призер буолан, боруонса мэтээл хаһаайына буолла. Кини ити күрэхтэһиигэ Грузия, Монголия уонна Турция курдук, көҥүл тустууга аан дойдуга күүстээх хамаандалар бөҕөстөрүн кыайтаабыта. Арай, Иран бөҕөһүгэр 6:7 ахсаанынан сабырыйтаран, боруонса мэтээли ылла. Ити саха бөҕөстөрө аҕалбыт уон ахсыс мэтээллэрэ буолар. Кэлэр сылларга  Арыйаан аны Олимпийскай оонньууларга кыттыаҕа диэн эрэл баар.

Түмүктээн эттэххэ, аан дойду түһүлгэтигэр тустубуттартан икки бөҕөс Олимпийскай оонньуулар кыайыылаахтарынан (Р.Дмитриев, П.Пинигин), үс киһи Европа чемпионунан (Р.Дмитриев, П.Пинигин, В.Гоголев), биир киһи Азия чемпиона (Л. Спиридонов) буолбуттара. Роман Дмитриев уонна Виктор Лебедев аан дойду чемпионатыттан түөртүү мэтээли аҕалбыттара. Онон, саамай элбэх ситиһиилээх бөҕөстөрүнэн биллэллэр.    

Бэчээккэ бэлэмнээтэ Виталий СЛЕПЦОВ.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *