Күүстээх дьоннор тустарынан: Бөҕө Тараҕай

 

Чурапчыга күүстээх дьон үгүстүк үөскээбит сирдэрэ. Ордук уһулуччу иһиллэллэр: Бөҕө Тараҕай, Бөҕө Ньыыкан, Тоҥ Уйбаан, Хорчоххой Көстөкүүн, Сиэлэр Сэмэн, Догдооноп Дьөгүөр.

Бөҕө Тараҕай дьиҥнээх аата Прокопий Брыскаев диэн. Кини эдэригэр дьүһүнүнэн үчүгэйэ, уҥуохтаах көнөтө эбитэ үһү.

Сааһын тухары Чурапчы Амматыгар, аатырар Тэйэр хайа анныгар олорбута. Үс ини-бии этилэр. Улаханнара Бөҕө Ньыыкан, ортолоро Бөҕө Тараҕай, оттон кыралара охсуһуулаах Орчоох диэн.

Бөҕө Тараҕай Чурапчы улууһун ыһыаҕар сааһын тухары тустан баран, биирдэ да бүдүрүйбэтэҕэ үһү. Кини олох соторутааҕы киһи, өлбүтэ уонтан тахса эрэ сыл буолла.

Дьиэ иһигэр тустууга Бөҕө Ньыыкан тоҥ күүстээх буолан, Тараҕайы тулуппата үһү, оттон таһырдьа туһуннахтарына, Тараҕай сымсата бэрт буолан, салыҥнаах сордоҥ курдук сыыһа-халты харбата сылдьан, сири булларара үһү.

Ханнык баҕарар тустааччы толору баһылаабыт албастаах буолааччы. Бөҕө Тараҕай ааттаахтары умса хоруппут саамай сүрүн албастарын манныктары кэпсиир этилэр: умса охсуу, атахха тэбэн баран умса халбарыйыы, өттүктээн быраҕыы.

Кини тустар дьонугар наар атаҕын биэрэн киирэр үгэстээҕэ. Атахха түһэн абырамматтар, түстэхтэринэ даҕаны, атаҕын наһаа күүскэ кэннин диэки ньылбы тэбэр, оччоҕо били атахха түспүт киһи умса туруйалыыр, ону ытыһынан кэтэххэ саайан, умса охсон кэбиһэр. Ону тулуйдаҕына, атахха тэбэн баран, умса халбарыйар. Онтон ортоҕуна суос-соҕотохто сөрүөстэ түһээт, өттүгэр мииннэрэн аҕалан тиэрэ быраҕан түһэрэр. Ити албастары барыларын, өйдөнөр-өрүһүнэр кыаҕы биэрбэккэ, чаҕылхан курдук түргэнник, бииртэн биири мэҥиһиннэрэн, тохтоло суох утуу-субуу субурутан оҥороро. Киһини үксүн бастакы албаһынан – умса охсуунан охтороро. Бэрт биир эмэ киһи кини иккис албаһын туттарыгар тиийэрэ.

Уһун илиилээх-атахтаах, эһэ курдук күүстээх улахан кыахтаах киһи куоска курдук сымсата, араас албастааҕа, наһаа сүһүөхтээҕэ тугу тулутуой? Ылбычча бэйэлээх урааҥхай оҕото, кини обургу үчүгэйдик баһылаабыт үс сүрүн албаһын тулуйар кыаҕа суох курдук буолбута. Биир да кинини бүдүрүтэр киһи көстүбэтэҕэ. Кэнникинэн куттанан, киниэхэ ким да киирбэт буолан барбыта. Ол эрээри, кэхтэр кэмэ кэлэн эрдэҕинэ киниэхэ сөптөөх киһи көстүбүтэ.

Кини бэйэлээҕи кытта ким күөн көрсөр, күрэс былдьаһар буоллаҕай диэн кэтэһии буолбута. Уус-Маайаттан Дойо уола диэн улахан күүстээх киһи кэлэр үһү диэн кэпсээн тарҕаммыта. Дойо уола үс саһааннаах үөл бэрэбинэни соҕотоҕун сүгэр сураҕын истэ-истэ чурапчылар: “Дьэ, биһиги оҕонньорбут тутарын-хабарын тулуйдаҕына тулуйуох киһи кэлииһи”, – дэспиттэрэ. Оттон Бөҕө Тараҕай ону истэ-истэ: “Биирдэ төрөөбүт үйэбэр сөбүн оонньообут киһибин, ситэ оонньооботоҕум диэн кэнники даҕаны ама кэмсинэ сылдьар үһүбүөн. Биэс уончам буолла. Быйыл сайын бүтэһик, кэриэс тустуум буолуо”, – диэн этэрэ.

Ааттаах бөҕөстөр тусталларын көрөөрү кэтэһии бөҕө буолбута. Оройуон киинигэр өтөр наар буолбатах улахан ыһыах тэриллибитэ. Тустааччылары түһүлгэ ортотугар олорпуттара. Балачча өр тустан баран, хайалара да кыайбатаҕа. Уол үрүт күүһүнэн арыый хоторго дылы гынара да, оҕонньор тирэҕэ бэрт буолан, бырахтарбатаҕа. Дьэ, тэгил дойдуттан тэҥнээхтэр түбэһиспиттэр дэһии буолбута.

Оҕонньор дьиэтигэр тиийбитигэр ыала киһи: “Дойо уола эйиигин мыынар үһү, оҕонньор аатырарын курдук олус наһаа буолбатах эбит, охторуо эбиппин да, аатын-суолун харыстаан охторботум” диир үһү диэбит.

“Дьиккэри көр эрэ, мин кинини, саҥардыы оонньоон эрэр эдэр киһи диэн, саргытын самнарымаары охторботоҕум, оннук этэрин билбитим буоллар, булгуччу буору уоптарыам этэ”, – диэбит онуоха Бөҕө Тараҕай.

Оҕонньор ол эппитэ, онон-манан эргийэн, туһааннаах аадырыһыгар тиийбит. Ону истэн баран Дойо уола туран: “Киһиргэһи көр эрэ, миигин кыайар кыаҕа төрүт да суох, баҕайыны охторон кэбиспэккэбин”, – диэн кэмсиммит. Ол эмиэ уостан уоска бэриллэн, Амма диэки айанныы турбут, Тараҕайга тиийбит. Ити сураҕы истээт, Бөҕө Тараҕай кыһыйыы бөҕөнү кыһыйбыт: “Дьэ, бэйиккэй, аны сайын ыһыахха ат гынан мииниэм, ааккын-суолгун алдьатыам”, – диэбит.

Бөҕө Тарай ити этиитин эбэн-сабан, хайдах да бэйэлээх холку киһи кыһыйар, кыыһырар гына кылааннаан-өргөстөөн, туустаан-тумалаан туһааннаах киһитигэр тиэрдибиттэр. Ону истэн баран Дойо уола: “Дьэ, бэйиккэй, киһиргэс сирэйгин быһа быраҕарым буолуо”, – диэбит. Ол да этиини Тараҕайга тиэрдибиттэр. Ыһыах буоларын кэтэһии бөҕө буолта. Кэтэһиннэрэн-кэтэһиннэрэн күүппүт күндү күннэрэ күлбүт-үөрбүт курдук күлүмүрдээбитинэн күөрэйэн көтөн тахсыбыта. Хаһан да кэлбэтэх үгүс киһи мустубут этэ.

Икки кыр өстөөх киһи тустара аанньа буолуо дуо?! Охсуһуу аҥаардаах тустуу буолбута. Чэ, быһатын эттэххэ, эт быстарынан, уҥуох тосторунан, икки тэбис-тэҥ дуулаҕа атыыр оҕустар харсалларын курдук күлүмэхтик киирсибиттэрэ. Сынньана-сынньана икки төгүл тустан баран, эрбии биитин курдук тэҥнэспиттэрэ. Онтон дьэ, хайаан да иккиттэн биирбит буолуо диэн, үсүһүн киирсибиттэрэ.

Бөҕө Тараҕай тустууга ньылбы сыгынньахтанан киирэр үгэстээҕэ. Оттон Дойо уола сабыс саҥа сукуна бүрүүкэтин устубакка эрэ киирбит. Бөҕө Тараҕай кинини бүрүүкэтин кэнниттэн түүрэ харбаат, сөрүөстэ түһээт, өттүгэр мииннэрэн аҕалан тэлэкэппэччитинэн тиэрэ  быраҕан түһэрэн эрдэҕинэ, анарааҥҥыта олоро түспүтэ. Тутуспутунан туран эрдэҕинэ Бөҕө Тараҕай киһитин түһүлгэ дьоно бүтүннүү истэр гына, тыастаах баҕайытык ытыһынан сүүскэ аспыта. Дойо уола иккиһин олоро түспүтэ. Онтон, дьэ, доҕоор, охсуһаары ойон турбат дуо? Ону нэһиилэ тохтоппуттара. Дойо уола наһаа ыар сутуруктааҕа үһү. Ханнык баҕарар мүһэни сутуругунан үлтү охсон сиирэ дииллэр. Бөҕө Тараҕай тустарын курдук буолбатах, сутуруга чэпчэки эбитэ үһү. Охсуһуннарбатахтар.

Бөҕө Тараҕай кырдьан эрэр киһи быһыытынан, бөтүөхтүү-бөтүөхтүү, комиссия төһө эмэ буойа сатаабытын истибэккэ, илиитин өрө ууна-ууна: “Ол иһин, эн эрэйдээх, мин бэйэлээҕи бүдүрүтүөҥ дуо, кырдьаҕас кэм да баарым баар эбит, ураа! Ураа! Ураа!” диэн хаһыытыы-хаһыытыы өрүтэ ыстанан, дабыкыс-ибикис ойбута. “Дьэ, бу кэбэлийдэр кэриэс тустуум, манан бүтэбин”, – диэт түһүлгэ таһыгар тахсан олорунан кэбиспитэ.

Ити кэниттэн Дойо уола Таатта ыһыаҕар тиийбитэ. Тустууга киир диэн көрдөһө сатаабыттарын ылымматаҕа. “Төһө даҕаны Бөҕө Тараҕай бүдүрүппүтүн иһин, бука, арааһа миигин кыайар киһи эһиэхэ суоҕа буолуо”, – диэбитэ.

Кини ханна үлэлиирин чахчытын билбэтэҕим. Боломуочунай буолан биһиги нэһилиэкпитигэр киирэ сылдьыбыта. Аатырарын иһин анаан-минээн көрбүтүм. Уҥуоҕунан олус улахан суох, ортону эрэ үрдүнэн киһи толору киэптээх этэ.

Баттах сарын, бараа быччыҥ диэн, дьэ кини быһыылааҕа. Кылгас баҕайы лыхайбыт суон моойдоох, дүөдэйбит кэтит көҕүстээх, алаадьы курдук төгүрүк ытыстаах, алаас соботун курдук мотойбут киһи этэ.

Тааттаҕа тахсарыгар аҕыйахтык мииниллибит айаас соноҕоһу аҕалан биэрбиттэрэ. “Хайа, ситэ айааһана илик соноҕоһу аҕаллыгыт дуу, чэ, баҕар буоллун даҕаны, төһө даҕаны Бөҕө Тараҕай бырахпытын иһин, соноҕос барахсан, кыайан бырахпат ини”, – диэбитэ. Хара маҥнайгыттан кыайа-хото тутан, төбөтүн хантаччы тардан, ыбылы кыпчыйан, дьоруо ат курдук ходьороҥнотон, үҥкүүһүт киһи курдук бититэн, үчүгэй баҕайытык айаннатан сэгэлдьитэн бара турбута.

Дьэ, кырдьык даҕаны, айаас соноҕос аайыттан охтуо суох киһи быһыылааҕа. Кини Бөҕө Тараҕайтан охтон баран, тустарын олох бырахпыта үһү.

Петр ОГОТОЕВ, Уус Алдан, Кэптэни оскуолатын учуутала.

PS: Бу суруйуу “Кыым “ хаһыат, 1966 сыл сэтинньи 16 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммит. Маны быйыл сайын уоппускабар Кэптэнигэ тиийэ сылдьан, Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа Константин Константинович Борисов муспут матырыйаалларыттан булан ылан, аныгы ааҕааччыларга билиһиннэрэргэ сананным.

Суруйуу ааптара – Тааттаттан төрүттээх Уус Алдан оройуонун Лөгөй орто оскуолатын нуучча тылын уонна литературатын уруоктарын учууталынан үлэлээбит Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала Петр Васильевич Оготоев. Биһиги виртуоз хомусчуппут Петр Оготоев төрөппүт аҕата.

Петр ПАВЛОВ.

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *