Александра Коркина: “Уһулуччу ураты киһи этэ”

/// “Дьулурҕан” саһарбыт страницатыттан                      

Быйыл, Саха сирин бэчээтигэр спорду сахалыы тылынан сырдатан кэлбит “Дьулурҕан” хаһыат бэчээттэнэн тахсыбыта 20 сыла. Манан сибээстээн, хаһыат саһарбыт страницаларыттан үйэлээх, ааҕыллымтыа, олорон кэлбит историябытын кэрэһилиир диэбит бастыҥ суруйуулары, очеркалары http://dzulurgan.ru сайтка сөргүтэн, ааҕааччыларга өссө төгүл санатабыт.
Бу сырыыга суруналыыс, “Киин куорат” хаһыат корреспондена Наталья Кычкина “Дьулурҕан” хаһыат 2013 сыл балаҕан ыйын 5 күнүнээҕи нүөмэригэр, оруобуна биһиги улуу тренербит Дмитрий Петрович Коркин төрөөбүт күнүгэр, кини олоҕун доҕоро, педагогическай үлэ бэтэрээнэ Александра Семеновна Коркинаны кытта сэһэргэһиитэ бэчээттэммитэ. Ону өссө төгүл билсэргитигэр ыҥырабын.

Александра Коркина: “Уһулуччу ураты киһи этэ”

1985 сыл. Саха сиригэр көҥүл тустууга Советскай Союз чемпионата буолбута. Дмитрий Петрович Коркин бу чемпионаты ыытаары, 1982-1983 сыллартан туруорсара. Онно Москваттан кэлэ сылдьар олимпийскай чемпион Александр Иваницкай Коркин огдооботун көрсөн, “Хайдах туох олороҕун, Правительство көмөлөһөр дуо?”, – диэбитигэр, Александра Семеновна: “Оттон бэйэм үлэлиибин, хамнас ылабын, тиийинэн олоробун”, — диэбит, анараата: “Сахалар кими сүтэрбиттэрин өйдүү иликтэр эбит”, — диэн сонньуйбута.

Бүгүн биһиги, Дмитрий Петрович огдооботун кытта сэһэргэһэбит.

– Александра Семеновна, Дмитрий Петрович хайдах киһи этэй, кини туһунан ааҕааччыларга кэпсии түһүөҥ дуо?

– Дмитрий Петрович көннөрү киһи буолбатах, былыргылар этэллэринэн, анараа дойдуттан айыллан кэлбит киһи этэ. Наһаа үчүгэй майгылааҕа, олус көнө-көрсүө, ураты сэмэй этэ. Уон сэттэ сыл олорбуппут тухары, биирдэ да кыыһырсыбатахпыт, ол туһунан ыйыттахтарына даҕаны, тугу да өйдөөн кэпсиир кыахпыт суоҕа.

Киниэхэ бастакы миэстэҕэ – үлэтэ турара. Наар үлэтинэн эрэ олороро. Дьиэ-уот эбээһинэстэриттэн, дьиэ үлэтин кыһалҕатыттан туора тутарбыт. Бэйэтэ тулаайах үөскээбит буолан – олус хаһаайыстыбаннайа, дьиэ ис-тас үлэтин барытын сатыыра.

– Дьарыктыыр оҕолоругар тренер быһыытынан хайдах сыһыаннаһарай? Олус кытаанах ирдэбиллээх, аҥаардас хараҕынан иитэрэ, кыыһырбытын биллэрэрэ дииллэр. 

– Оҕолорун олус күүскэ дьаныһан туран дьарыктыыра. Хас биирдии хамсаныыларын барытын чинчийэн, үөрэтэн эрчийэрэ. Чиэһинэй, кырдьыксыт, үлэһит киһини сөбүлүүрэ. Сирэй көрбөх, сымыйаччы, албын дьону олох сөбүлээбэтэ. Улуустаһыыны, омуктаһыыны олох утарара, өһүргэнэр тыллара этэ. Сахалар бэйэбит да аҕыйахпыт, бэйэ-бэйэбитигэр тыл-тылга киирсэ үөрэниэхтээхпит диирэ.

Саха сирин араас улууһуттан уол бөҕөтө кэлэрэ. Олорго хас биирдиилэригэр аҕалыы истиҥник сыһыаннаһара. Дьону сэнээмэҥ, атаҕастаамаҥ, уорумаҥ диэн үөрэтэ-такайа сылдьара. Кылаабынайа чиэһинэй буолуҥ, кыайбыккыт-хоппуккут эһиги эрэ кыайыыгыт буолбатах,  бүтүн оскуола, төрөппүттэргит, учууталларгыт кыайыылара, онтон төбөҕүт эргийиэ суохтаах диэн куруук такайара.

Уолаттарыгар кыыска хайдах сыһыаннаһары эмиэ үөрэтэрэ. Хас биирдиилэригэр таптаан хос аат иҥэртиирэ. Тулаайах оҕолору наһаа аһынара, олор барахсаттар дойдуларын, дьоннорун ахтан ытыыллара да, ким да төннөн барбытын өйдөөбөппүн. Ол оҕолору дьиэбитигэр ыҥыран ылан аһатарбыт. Союзка сбордана сылдьар уолаттарга кэһии оҥорон ыытарым. Эт, куобах, түүннэри алаадьы астаан бэйэм санаабыттан оҥорорум. Бөтүрүөбүс аста, кэһиитэ ыыт диэбэт этэ. Олус интэриэһинэй, оргуйа турар олоххо олорбут эбиппит. Ааммыт куруук аһаҕас, остуол толору ас. Урукку интернат ньиргийэн олорбута. Сүрдээх ирдэбиллээх, кыыһыран тымта сылдьыбат, этэргэ дылы, сөбүлээбэтэҕэ хараҕар биллэрэ.

– Хайдах билсибиккитин, холбоспуккутун кэпсиэҥ дуо?

– Биһиги, 1966 сылга ыал буолбуппут. Ол иннинэ 1958 сыллаахха Бэстээх биэрэгэр билсибиппит. Кини Чурапчы хамаандатын Дьокуускайга күрэхтэһиигэ киллэрэн иһэр этэ. Көннөрү кэпсэппиппит, киһим миигин көрөөт сөбүлээбит, эккирэтэн Чурапчыга төннө сыспыта. Эппиэтинэһэ үрдүгэ бэрт эрэ буолан хаалбыта. Бастакы көрүүттэн таптал баар диирэ. Ол эрээри, үйэтигэр таптыыбын диэн эппэтэҕэ. Олус сэмэй, барытын иһигэр тута сылдьара, дьөрү мин туспунан табаарыстарыгар кэпсээбэт, кимтэн да ыйыталаспат эбит. Ол курдук, наар ыраахтан көрөн таптыы сылдьыбыт. Көннөрү онно-манна көрүстэхпитинэ дорооболоһобут, араас кэнсиэртэр, фестиваллар буолаллар, онно эккирэтэ сылдьан көрөр эбит. Кэлин холбоһорбутугар, урут кинини ханна көрбүппүн олох да өйдөөбөт этим.

Дьэ, онтон 1966 сылга сурук кэлэр “Эйигин кытары кэпсэтиэхпин баҕарабын” – диэн биир эрэ этиилээх. Онуоха мин: “Биирдэ кэпсэтиэххэ сөп”, – диэн хардарабын. Мин оччолорго Дириҥҥэ учууталлыы сылдьабын, кини Чурапчыга тренердиир. Ол курдук, күһүн көрсүбүппүт. Киһим куруук солото суох буолара, араас күрэхтэһиилэргэ барара-кэлэрэ. Биир чымадаан сурук суруйсубуппут. Мин эдэрбэр ыарытыйар этим. Кэлин кэргэн ылаары сырыттаҕына, дьон дьэ билэннэр, ити ыарыһах кыыстыын холбоһума диэбиттэрин, биир да ый олоруом буоллар, ылабын диэбит этэ.

Сыбаайба туһунан кэпсэтии суоҕа. Саамай интэриэһинэйэ, дьиибэтэ диэн, иккиэн тэҥҥэ биири саныырбыт, биир туочуканы көрөрбүт. Сыбаайба оҥоруу туһунан иккиэн  утарбыппыт. Онтон, чэ, аҕыйах киһилээх сыбаайбаны Дириҥҥэ оҥоруох диэн буолла, онтубут сүүстэн тахса киһи мустубута. Ол түүн Чурапчы интернаттара тахсан чып кистэлэҥинэн мунньах тэрийэллэр.

“Биһиги Дириҥнэртэн туох итэҕэстээхпитий, Чурапчыга эмиэ сыбаайбата оҥоруохха”, –  диэн. Ону Бөтүрүөбүс билиэ суохтаах диэн быһаарсаллар. Кэлин киһилэрин тылларыгар киллэрэн, эн түбүктэн барытыттан босхолоноҕун, кэлэн олороҕун эрэ диэбиттэригэр иннин биэрэн, интернакка иккистээн сыбаайбалаабыппыт. Ол курдук, иккиэн бииирдии чымадааннаах холбоспуппут. Кини оччолорго Болгарияттан эмтэнэн кэлбитэ.

Дмитрий Петрович ыараханнык ыалдьан олохтон туораабыта. Эрдэттэн ыарытыйар этэ дуо?

– Бөтүрүөбүс 1961 сылтан ыалдьыбыт этэ. Быарынан. Оччолорго инфекционнай эҥин диэн отделение суоҕар, атыннык ыалдьан киирбит киһини, быарынан ыалдьыбыт киһи оронугар сытыараннар, онтон хаптарбыт этэ. Ыарыытын наар кистиирэ, сүрдээҕин тулуйара.

1983 сыл ахсынньы бүтүүтэ улаханнык ыарыйда. Сибилигин киллэрэ охсуҥ диэтилэр. Мин буоллаҕына, Саҥа дьыл бырааһынньыктарын кэнниттэн ыытаары гынабын. Дьэ, ону ууга-уокка түһэрэн, һуу-һаа буолан балыыһаҕа уган кэбистилэр. Билигин кэмсинэн хайыахпыный? Түөрт хонук тугу да эмтээбэккэ, тугу да гыммакка сытыарбыттар этэ, бырааһынньыктар буоланнар. Ол кэриэтэ дьиэтигэр сыппыта буоллар дии саныыбын. Тоҕо тугу да эмтээбэтигит диэбиппэр, бырааһа: “Бэҕэһээ залтан сатыы кэллим”, – диэбитэ диир. Онон элиэр буолуо диэн, тугу да ылымматахтар. Мин араастаан көрдөһөбүн, дьуһуурунай быраастартан эмтээҥ диэммин. Ынырыктаах ыар ыарыыны тулуйа сытаахтаабыт этэ, тута эмтээбэтэхтэриттэн наһаа хомойоро, ситэри дьиэбэр сыппаккабын диэн.

Саҥа дьыл кэнниттэн дьэ, хирурга киллэрбиттэрэ. Оччолорго аатырбыт быраас, хирург И.К. Романов операция оҥорбута. “Хайдах маннык тулуйан сылдьыбытын сатаан санаабаппын. Иһин баттыыр да сир хаалбатах, барыта ириҥэ буолбут, манныгы үйэбэр саҥа көрдүм”, – диэбитэ.

Билигин кэлэн хайдах тура сылдьаахтаабытын өйбөр батарбаппын. Тэтэрээтин да тутар кыаҕа суоҕа, оҕолор илдьэллэр, аҕалаллар этэ. Кыра да ыйааһын быарбын баттыыр курдук диэхтиирэ.

Билбэт дьон, Дмитрий Петровиһы улуу тренер сылдьар диэбэттэрэ буолуо?

– Кини боростуойдук таҥнара. Манна эрчийэр заллара тымныы буолан, олус халыҥнык таҥнан барара. Куруук сатыы сылдьара. Куруолук бэргэһэлээх, кирза саппыкылаах. Айанын суолугар оруобуна “Пивбар” баара. Ол аттынан ааһарыгар тиийэрэ. Онно киниттэн харчы көрдүүллэр, баран пиибэлиэххэ, дьиэлээххин дуо диэн сүгүн аһардыбаттар, таҥаһа боростуойун иһин бэйэлэригэр ханыылыы көрөллөр эбит.

Ону: “Бу дьону наһаа аһынабын  уонна харчы биэрэн баран, миигин батыһымаҥ диибин”, — диирэ.

– Коркины оччолорго, Саха сиринээҕэр – Союзка быдан билинэллэрэ, өрө туталлара дииллэр.

– Кырдьык, Саха сиринээҕэр кинини соҕуруу быдан өрө туталлара, билэллэрэ. Лужникига тиийэн сэттэ кордону бэрэбиэркэ бөҕөнөн ааһаҕын, Коркин тиийдэ да курдат сылдьара. “ССРС үтүөлээх тренерэ” значогун иилиннэҕинэ, араас тэрилтэлэргэ суола аһаҕас буолара. Наһаа сэмэй, кыбыстанньаҥ буолан, онтун манна иилиммэтэ. “Уралтан бэттэх миэхэ эрэ баар” диирэ. Александр Иваницкай ЫБСЛКС КК үлэлээбит улахан киһи этэ. Кини Бөтүрүөбүһү наһаа өйөөбүтэ. Россия спортсовета наҕараадаҕа түһэрдэҕинэ, маннааҕылар хатыйа  сылдьаллара. Арай, Афанасий Егорович Алексеев, Семен Иванович Алексеев өйүүллэрэ. Атыттар мунньахха төһө да уураах ылынналлар, оҥордоллор, сири-буору аннынан атахтыы сатыыллара. Кини ону тириитин таһынан истэрэ, уопсайынан, буорту гыммыттара элбэх этэ. Үксүн кини чиэһинэйин, сэмэйин туһана сатааччылар  бааллара кистэл буолбатах. Билигин “өрө анньыбыппыт, өйөөбүппүт элбэх” дииллэр. “Биһиги эрэ туруорсубуппут” диэччилэр да бааллар.

1983 сыллаахха “Үрдүк категориялаах үтүөлээх тренер” статуһун маннааҕылар аллараа түһэрэн ыыталларын истэн олус хомойбута. Аны сыл аайы таҥас, экипировка кэлэр. Коркин онно кэнники икки-үс сылга тиксибэтэҕэ. Оҕолоруттан уларсан трико, таҥас кэтэрэ. Контейнер сүппүт дииллэрэ да, спорткомитеттар бэйэлэрэ атыылыы, бэлэхтии сылдьар сурахтарын истэрбит.

Кини этиһиигэ, иирсээҥҥэ, интригаҕа хаһан да киирбэтин билэн онон туһаналлара, албынныыллара. Онтун миигин харыстаан иһигэр тута сылдьара, тугу да кэпсээбэт этэ. Кэлин күрэхтэһиилэргэ кыайан сылдьыбат буолбутугар, кини оннугар барааччылар кыайыыны бэйэлэригэр сурунан кэлэллэрэ. Билиҥҥи курдук биирдиилээн буолбакка, кини оҕолоро Союз саҕана “пачканан” кыайан-хотон кэлэллэрэ. Онно кини аата сороҕор ааттаммата. Оччолорго грамота, мэтээл, хурустаал ваза бэриллэрэ. Билиҥҥи курдук тыһыынчанан дуоллар, массыына, кыбартыыра түҥэппэттэрэ…

“Дьулурҕан”.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *