Михута, туох кэпсээннээххин?

Саха омукка ат спорда былыр-былыргыттан наһаа сэҥээриллэр, биһирэнэр спорт көрүҥэ. Ат сүүрдүүтүн аҥаардас спорт көрүҥүн эрэ быһыытынан көрөр, сыаналыыр тутах буолуо, бу биһиги, сахалар үйэлэри нөҥүөлээн кэлбит дьарыкпыт, үгэспит. Ол курдук, урут да, билигин даҕаны биһиги ат сүүрдүүтүн сүрдээҕин сөбүлүүбүт. Ол гынан баран, иһиттэххэ-көрдөххө, өрөспүүбүлүкэбитигэр ат спордун устуоруйатын барытын  түмэн көрдөрөр биир да кинигэ суох.

Соторутааҕыта, Горнайтан биир идэлээҕим Михаил Мордовской-Михута, ат сүүрдүүтүн бастакы бырагырааматын булбутун туһунан үөрэн-көтөн туран кэпсээбититтэн сиэттэрэн, көрсөн сэһэргэһэргэ санаммытым уонна “Дьулурҕан” хаһыат ыам ыйын 16 күнүнээҕи нүөмэригэр балаһанан таһаарбытым. Онно балаһа баһа-атаҕа биллэринэн, кэпсэтии аҥаара эрэ тахсыбыта. Онон бу сырыыга dzulurgan.ru сайтка сэһэргэһии толору ис хоһоонун кытта билсиҥ.   

Сэдэх булумньу

-Михаил, эн бу спорду, чуолаан ат спордун сырдатыынан дьарыктанар киһи, эрдэ эппитин курдук, сэдэх булумньулаах эбиккин.

-Күн бүгүҥҥэ диэри биһиги “ат сүүрдүүтэ-ат сүүрдүүтэ” дэһэбит гынан баран, кырдьык, ат спордун устуоруйатын бииргэ түмэн таһаарбыт үлэбит чопчу маннык диэн суох эбит. Холобур, эһиги ити тустууга сылларынан сыыппаралары-чахчылары барытын наардаан суруйаҕыт, кинигэ таһаараҕыт дии. Онон ким ханна бастаабыта, миэстэлэспитэ барыта биллэр. Оттон ат спордугар оннук дааннайдары хомуйар киһи суоҕун тэҥэ. Миэхэ иллэрээ сыл тириэньэр Сергей Петрович Ядреев ат сүүрдүүтүн бырагырааматын архыыбын булан биэрбитэ.

Бу, Алексеев Алексей Георгиевич, ат сүүрүүтүгэр мэлдьи сылдьар дьон убаастаан “Амма Өлөксөйө” диэн ааттыыр киһилэрэ, ат сүүрдүүтүн эйгэтигэр биллэр киһи архыыба. Кини Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа. Сэрииттэн кэлэн баран, ат сүүрдүүтүн күрэхтэһиилэрин быраагырааматын мунньуунан дьарыктаммыт. Ону өлбүтүн кэнниттэн дьоно Сергей Ядреевка биэрбиттэр. Архыыбы көрбүтүм, бастакы официальнай анал бырагыраамалаах ат сүүрдүүтэ Дьокуускайга 1947 сыллаахха, суруллубутунан бэс ыйын 1 күнүгэр диэн гынан баран, туохтан эрэ тардыллан, от ыйын 1 күнүгэр ыытыллыбыт. Алексей Георгиевич киэнин курдук баай архыып кимиэхэ да суох буолуохтаах. Саамай сыанабыла уонна күндүтэ итиннэ сытар.

Биһиэхэ биллэринэн, куорат ипподрома 1937 сыллаахха Степан Аржаков туруорсуутунан, ити билиҥҥи Тыа хаһаайыстыбатын государственнай академиятын таһыгар турар сиригэр тутуллубут. Ол саҕана куоракка дьону ат көлөнөн эрэ таһаллар эбит, массыына сэдэх буоллаҕа дии. Онон соҕурууттан рысактары, ыараханы таһар араас сэлиик аттары аҕалаллар. Ол сылдьан аттаах дьон быһыытынан ардыгар сүүрдэн, куоталаһан ылыахтарын баҕараллар. Онон урукку бырагырааманы көрдөххө, барыта тэрилтэлэр сүүрдэллэр эбит. Улахан тэрилтэлэр бэйэлэрэ туһунан ат тутар базалаахтар эбит. Дьэ, олор бэйэ икки ардыгар ат сүүрдүүтүгэр күрэхтэһэллэр. Оччолорго чопчу ат сүүрдүүтүнэн дьарыктанар тириэньэрдэр диэн суохтар. Бэйэлэрэ көлүйэр аттаран баайаннар, сүүрдэллэр эбит. Хааннарынан эҥин араарбаттар.

Онтон кэнники, бырагырааманы көрдөххө, ааспыт үйэ 50-c сылларыгар оройуоннарга ат сүүрдүүтүгэр анаан энтузиаст-тириэньэрдэр, ити Иннокентий Свинобоев – Тыннаахап эҥин, бастакы көлүөнэлэр үүнэн тахсыбыттара. Онно дьэ, күрэхтэһии сопхуостар икки ардыларыгар буолбут. Намтан, Хаҥаластан, Тааттаттан, Чурапчыттан, Томпоттон тиийэ куоракка кэлэн сүүрдэр буолбуттар. Оттон Бүлүү бөлөх оройуоннара ыраахтара бэрт буолан, бэйэлэрин икки ардыгар күрэхтэспиттэр.

Урут ат сүүрдүүтэ иккилии күн ыытыллар эбит

-Дьэ, урукку бырагыраама тугу кэпсиир эбитий?

-Ити архыыпка көрдөххө, сүүрүк аттары баайааччынан бастакынан дьарыктаммыттар И.Свинобоев – Тыыннаахап, Мэҥэҕэ Сотников, Ноговицын, Титов, Нөмүгүгэ Прохоров, Тулагыттан Тимофеев, Хатаска мин дойдубар Уйбаан уонна Владимир (Петр) Соболевтар, онно мин аҕам кыттыһар, ити бастакы көлүөнэ ат баайааччылар. Манна куоракка Пупко эҥин диэннэр баайбыттар. Пупко уолаттара билигин Москваҕа бааллар, эмиэ аҕаларын туйаҕын хатаран, ат спордунан дьарыктаналлар. Ол эрээри, кинилэр колесницалаах сүүрдүүгэ кытталлар.

Билигин биһиги күҥҥэ алта-сэттэ сүүрдүүнү көрөр эбит буоллахпытына, урукку бырагыраамаҕа суруллубутунан, отуччалыы сүүрдүү буолар эбит. Аны күрэхтэһии икки күнү быһа ыытыллар. Оттон ат спордун саамай маассабаһа, ааспыт үйэ 70-c сылларыгар буолбут. Ити кэмҥэ оройуоннарга иккис көлүөнэ ат баайааччылар үөскүүллэр. Онно сопхуостар күрэстэһиилэрэ күүһүрэр. Сэрэйдэххэ, дириэктэрдэр сылгы биригээдэлэрин кытта тэҥҥэ сүүрүк аттары анаан туталлар. Бу кэмҥэ соҕурууттан аны ыраас хааннаах сүүрүк сылгылары аҕалыы саҕаланар.

Ону саамай интэриэһинэйэ, бырагыраамаҕа көрдөххө, Горнай сопхуоһуттан эмиэ бааллар эбит. Мин ону соһуйдум, Горнайга ат спорда суоҕун тэҥэ. Бырагыраамаҕа суруллубутунан, соҕурууттан аҕалыллыбыт ыраас хааннаах сылгылар сүүрбүттэр. Аргументация, Драгун, Сказочник эҥин диэн ааттаах сүүрүк сылгылар. Сэрэйдэххэ, ити аттар куорат көнүүһүнэтигэр турбуттар, оттон күрэхтэһиилэргэ Горнай аатыттан сүүрбүт буолуохтаахтар. Арааһа, үбүлээһиҥҥэ Горнай сопхуоһугар сыһыарыылаах буолуохтарын сөп.

Ити курдук, урукку ат сүүрдүүтүн бырагыраамаларын сыныйан көрдөххө, Саха сирин ат спордугар устуоруйата арыллан кэлэр. Итини барытын сааһылаан оҥоруу эрэйиллэр.

-Ат спордун историятын чөкөччү таһааран көрдөрөр үлэ суох диэтибит дии. Онтон дьиҥэ кыралаан бааллар быһыылаах дии. Ону кимнээҕи эн билэҕиҥ?

-Өрөспүүбүлүкэҕэ ат сүүрдүүтүн бырагырааматын үс киһи мунньубутун билэбин. Алексей Алексеев, Егор Андросов уонна Александр Погорелов. Александр Погорелов икки кинигэлээх. Кини бырагыраамалары ааспыт үйэ 60-c сылларыттан муспут. Ханнык ат, хаһаайыстыбата, сүүрдээччитэ, баайааччыта барыта сурулла сылдьар. Аны кини өлбүтүн кэнниттэн ити үлэни ким даҕаны салҕаабатах. Оттон Егор Андросов былаанныы сылдьар дииллэр. Оччоҕо, ат спордун историята арыллан тахсыан сөп. Онон билигин биһиги бу баар диэн этэр кыахпыт суох.

Билигин ат сүүрдүүтэ диибит, Ил Дархан бирииһэ тэриллэр, дьон бөҕөтө көрөр, ол гынан баран, суруллубут историята суоҕа хомолтолоох. Ханнык баҕарар эйгэ историята суох буоллаҕына, кини салгыы сайдарыгар уустуктардаах. Ити Алексей Георгиевич архыыбыттан олоҕуран оҥорор киһи, син иннин-кэннин булан, Саха сиригэр кырдьык, бастакы күрэхтэһиилэр хаһан саҕаламмыттарын билиэ этэ буоллаҕа дии.

Амма Өлөксөйүн архыыба

-Алексеев архыыбыгар бырагыраамалар хас сыллаахха диэри баалларый? Итиэннэ кини үлэтин хайдах быһыылаахтык туһанаҕын?

-Өлүөр диэри, 90-c сылларга диэри муспут. Биир да сылы быспакка, сүрүн сүүрдүүлэр барыта кэриэтэ бааллар. Дьокуускайга буолбут сүүрдүүлэри таһынан, илин эҥэр улуустарга ыытыллыбыт күрэхтэһиилэр эмиэ. Барытын ситимнээхтик, паапкалаан муспут.

Наһаа билигин да буолбатар, Алексей Георгиевич архыыбыттан кинигэ оҥорон таһаарар былааннаахпын. Онно тириэньэрдэри, сүүрүк аттары наардаан киллэрэр санаалаахпын.

-Кылгастык кини туһунан тугу этиэххин сөбүй?

-Алексей Георгиевич сэрииттэн эргиллэн баран, почтаҕа үлэлээбит. Ол саҕана, почтаны таһыы барыта сылгыны кытта сибээстээх буоллаҕа. Онон акка сыстыбыт. Этэргэ дылы, иллэҥ кэмигэр дьарыгын быһыытынан, ат сүүрдүүтүн бырагыраамаларын муспут. Кини архыыбын ылан баран, дьонун кытта билсэ сылдьыбытым, бырагыраамалары барытын аныгы техника ньыматынан электроннай гына оҥорон, компьютерга киллэрбиппин эппиппэр махтаммыттара. Онон кини муспут үлэтэ сүтэн, симэлийэн хаалбакка үйэтийдэ диэххэ сөп. Кини архыыбын Бэрдьигэстээх киин библиотекатыгар анаан үүт-үкчү гына түһэрэн таһаарар аппараакка таһааттарбытым. Аны электроннай макетын оҥоро сылдьаллар. Онон сотору кэминэн ким баҕарар библиотека сайтыгар киирэн, Алексеев архыыбын электроннай ньыманан ааҕыан сөп.

Урут, Дерби туһунан суруйарбар, биирдэ Алексей Георгиевиһы көрсөн турабын, дьиэтигэр. Онно ити архыыбы көрбүтүм. Барытын остуолугар тэлгэтэн баран, мантан Дерби туһунан бырагыраамалары талан ыл диэбитэ. Ону мин аҕыйаҕы уларсан, сканердаан баран аҕалан биэрбитим. Онно көрдөххө, чопчу сылларынан, сезоннарынан, сааскы, сайыҥҥы, күһүҥҥү диэн араартаан, паапкаларга тиспит этэ.

Михаил, эн бу ат спордугар комментатордыыгын да, суруйаҕын даҕаны, ону таһынан бу тиэмэҕэ бэйэҥ кинигэлэрдээххин дуо?

-Мин акка сыстыым диэн, эппитим курдук, аҕам ат баайааччы этэ. Лира диэн аты бары билэллэр. Ити аты төрөтөн, ууһатан, баайан, сүүрэр суолга бастакынан таһаарбыта. Ол иһин кыра эрдэхпиттэн сүүрүк аттарга умньаммытым. Тоҕо эрэ, ат спордун, ити тустууну курдук, ким даҕаны ситимнээхтик суруйбат. Доҕорбут Иннокентий Аммосов суруйа сылдьыбыта. Егор Андросов сэдэхтик сырдатар. Онон бүттэ. Онтон мин бу кэнники “Спорт Якутии” хаһыакка үлэлии сылдьан, били Ил Дархан бирииһэ саҕаламмытын кэннэ, интэриэс үөскээбитигэр сыһыаннаан икки кинигэ оҥорон таһаарбытым. Горнайга “Үлэ күүһэ” типографиятыгар бэчээттэппитим. Онно 2005 сылтан соҕурууттан аҕалыллыбыт сылгылары барытын киллэрэн, хаартыскаларын, родословнайдарын, сүүрбүт көрдөрүүлэрэ, ханнык күрэхтэһиигэ, ханнык дистанцияҕа сүүрбүттэрэ барыта ыйылла сылдьар. Оннук икки кинигэлээхпин.

Ити курдук, ат спордун туһунан кыралаан кинигэлэр бааллар. Ол курдук, Иннокентий Аммосов соторутааҕыта Мэҥэ Хаҥалас улууһугар ат спордун сайдыытын туһунан кинигэ таһаарда.

-Өссө биири ыйытыахпын баҕарабын. Ол урукку ат сүүрдүүтүн бырагырааматын билиҥҥилэртэн уратыта тугуй? Тугу, хайдах суруйаллар эбитий? Аттар ааттара бука сахалыы буолуо?

-Аттар ааттара ардыгар нууччалыы, сиэнчэрдэр, куораттар буоллахтара. Оттон оройуоннар аттара биллэн турар, барыта сахалыы. Итини, оччотооҕу сүүрүк сылгылар ааттарын суруналыыс Федор Рахлеев сурунан ылан, бэйэтэ ырытыы оҥороору сылдьар. Хатыҥчаана, Нарыйана Куо диэн мэҥэлэр аатырбыт аттара, биһиэхэ, Хатаска Кэрэчээнэ, Күндээр диэн сахалыы ааттаах сүүрүк сылгылар бааллара. Хаҥаластар Эркээни диэн бэйэлэрин хочолорун аатын биэрбит сылгылара баара. Тулагыттан Туймаада диэн ат сүүрэ сылдьыбыта.

Итиэннэ акка дьон аатын биэрэллэрэ. Хараҕа Арҕас диэн таптал ааттаах кырдьаҕас ат баайааччы аатын сүүрүк сылгыга биэрбиттэрэ. Ити курдук, тренер Николай Реев аатынан Рейник диэн ат баар, Хаҥаласка, Өктөмҥө Морской диэн баайааччы аатын үйэтитэн акка иҥэрбиттэрэ. Итинник наһаа үчүгэй, киһи аатын үйэтитэр.

х х х

Дьэ, үчүгэй архыып – үчүгэй киһиэхэ түбэспититтэн киһи астынар. Михаил, эйиэхэ үлэҕэр ситиһиини баҕарабыт уонна ити электроннай эрэ ньыманан сырдатыынан муҥурдаммакка, бэйэҥ сыһыаннаах, билэр, сэҥээрэр киһи ити бырагырааматтан сиэттэрэн – ат спордун устуоруйатын суруйаргар, ат сүүрдүүтэ ханна, хайдах саҕаламмытын, ханнык бастыҥ сүүрүктэр баалларын, бириэмэлэрэ төһө буолар эбитин туһунан үчүгэй ыйынньык-кинигэ оҥорон таһаараргар баҕарабыт!

Петр ПАВЛОВ.

Бырагырааманы көрдөххө…

Ити, Саха АССР тыа хаһаайыстыбаҕа министиэристибэтин сылгыга управлениета 1947 сыл от ыйыгар тэрийэн ыыппыт күрэхтэһиитигэр 5 сүүрдүүгэ барыта 24 ат илин-кэлин түһүспүт. Сүүрдүү киэһэ 19:00 чаастан саҕаламмыт.

Бастакы сүүрдүүгэ 4800 м дистанцияҕа алта ат кыттыбытыгар, кыайыылааҕынан Мэҥэ Хаҥалас оройуонун Горькай аатынан колхуоһун 14 саастаах Воронушка диэн ата биэтэккэ бастакынан кэлбит уонна 800 солк. харчынан бириэмийэлэммит. Сүүрдээччитэ – К.Д. Моркосов.

Атын сүүрдүүлэр кыайыылаахтарынан буолбуттар:  2400 м – Туйах (Дьокуускай оройуонун Каландаришвили аатынан колхуоһа, сүүрдээччитэ – Н.Тихонов), бириэмэтэ – 3 мүн. 26,5 сөк., 3200 м – Ньургустай (Уус Алдан, Серго аатынан колхуос, сүүрдээччитэ – И.А. Степанов), бириэмэтэ – 4 мүн. 39 сөк. 4800 м  дистанцияҕа икки сүүрдүү ыытыллыбыт. Онуоха бастакыга Север (Мэҥэ Хаҥалас, Куйбышев аатынан колхуос, сүүрдээччитэ – Е.Б. Колесов) бастаабыт, бириэмэтэ – 6 мүн. 24 сөк., оттон иккис сүүрдүүгэ Чох Хара (Мэҥэ Хаҥалас, “Красная Заря” колхуос, сүүрдээччитэ – М.С. Атласов), бириэмэтэ – 6 мүн. 47 сөк..

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *