“Сытыы-хотуу буолан кэлэллэр…”

Тренер буолбатар даҕаны, бэйэтэ спонсор булан тустууга дьоҕурдаах оҕолору Дагестаҥҥа илдьэн дьарыктыыр төрөппүт Виталий Николаевич Жирков туһунан миэхэ суруйааччы Егор Картузов кэпсээбитин сэргии истибитим. Ол иһин билсэргэ сорунан, төлөпүөнүн ылан бэйэтин көрсөн кэпсэттим.

– Виталий, билиҥҥи оҕолор суотабайга, көмпүүтэргэ үлүһүйэр кэмнэригэр, эн оҕолоргун хайдах спорду сөбүлүүргэ уһуйдуҥ?

– Мин эдэр сылдьан спордунан улаханнык дьарыктамматах буолан, саатар бэйэм алта оҕобун күүстээх-уохтаах оҥортуохпун баҕарбытым. Ол иһин олох кыра эрдэхтэриттэн, бастакы кылаастан ыла спортивнай секцияларга биэртэлээн дьарыктаабытым. Улахан уолум оскуоланы, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, кэргэннээх, икки оҕолоох – бэйэтэ улахан киһи. Орто уолум ахсыс кылааска, кини аннынан уол төрдүскэ, икки кыргыттарым бэһис кылааска үөрэнэллэр. Оттон саамай кыра уолум – алта саастаах.

Уолаттарым тустуунан ДЮСШ-3 дьарыктанан, оҕолорго өрөспүүбүлүкэ күүстээх тустууктара. Ахсыс кылааска үөрэнэр уолум Коля сэттис кылааска диэри тустан баран, билигин боксаҕа көстө. Панкратиоҥҥа охсуһуон баҕарарын иһин, бастаан боксанан дьарыктан диэн сүбэлээбитим. Биир сыл боксаласта. Тустууга эрчийбит тренердэрэ: «Үчүгэйдик тустар уолу тоҕо онно-манна көһөрөҕүҥ?!», – диэн миигин мөҕөллөр. Ол да буоллар уолум кэлин килиэккэҕэ охсуһарга бэлэмнэнэр. Билигин дьээбэҕэ хапсаҕайга, тустууга кыттан өрөспүүбүлүкэ турнирдарыгар бастаата уонна иккис миэстэ буолуталаата. Онтон быраата Эрчим тустуунан утумнаахтык дьарыктанан, өрөспүүбүлүкэҕэ оҕолорго лидер буолла. Улахан кыыһым Күннэй бастаан гимнастикаҕа сылдьыбыта, билигин сүүрэр. Балта Моника иккис сылын ДЮСШ-4 ох саанан ытыынан дьарыктанар, бэйэтин саастыылаахтарыгар бастыҥнара. Иккиэн күн аайы эрчиллэ бараллар. Сороҕор аһынаммын: «Бүгүн сынньаныҥ», – диэтэхпинэ кыыһыраллар.

Дьэ, ити курдук оҕону бастаан спорка уһуйуохха эрэ наада. Кэлин бэйэлэрэ убанан хаалаллар эбит.

– Бэркэ таба тайаммыт эбиккин. Онтон уолаттаргын Дагестаҥҥа илдьэн эрчийэр санаа хаһан, хайдах киирбитэй?

– Амма тренерэ Ылдьаа Солдатов эрчийэр оҕолорун Дагестаҥҥа илдьэн дьарыктаан, күрэхтэһиннэрэр. Ол кэнниттэн уолаттара тустар стиллэрэ уларыйан, өйдөрө-санаалара харыс үрдээн кэлэрин ымсыыра көрөрүм. Колялаах Эрчиммин онно илдьэн боруобалаан көрөр санаа көтөн түспүтэ. Ылдьааны көрсөн кэпсэппитим, мин оҕолорбун илдьэ барыах буолбута. Айаннарыгар биэһэн тыһыынча сөп буолуо диэбитэ. Мин мунньан-тараан оччо сууманы баар гыммытым. Ол эрээри, киһибэр эрийдэхпинэ, төлөпүөнүн ылбат буолан хаалбыта. Онтон суобатайбар «Илья Солдатов 22 оҕону илдьэ Дагестаҥҥа сборга тиийдэ», – диэн батсаап кэлбитэ. Уолаттарбар эппиппэр, били бараары үөрэ-көтө, кынаттарын куурда сылдьыбыт бэйэлэрэ хомойон хаалбыттара. Мин онно санаам түһэн, ол түүн кыайан утуйбаҕым. Икки нэдиэлэ устата спонсор көрдүүр толкуйга түспүтүм.

– Билиҥҥи кэмҥэ спонсор булар ыараханын сүрэхпинэн сэрэйэбин.

– Бастакы күммэр 6-7 тэрилтэҕэ сырыттым да, бары аккаастаан кэбиһэн хомоттулар. Дьиэбэр төннөн иһэн, сахалар үлэлиир аптекаларыгар киирэн көрдөөбүппэр сүүрбэ биэс тыһыынчаны биэрэннэр, көтүөхпүн кынатым эрэ суох турукка киирдим. Атаҕым сири билбэт буола үөрдүм. Ол кэнниттэн санаам көтөҕүллэн, күн аайы ханнык тэрилтэлэргэ сылдьыахтаах былааммын оҥостон кэрийдим. Элбэх оҕолоох аҕа буоларбын этэбин. Оҕолорум хаартыскаларын, күрэхтэһиигэ ылбыт грамоталарын көрдөрөбүн уонна «Дагестаҥҥа эрчиллэ барарбытыгар көмөлөһүҥ, өйөөҥ», – диибин. Мин бэйэм тренер буолбатахпын эрээри, ДЮСШ-3 уонна ДЮСШ-4 төрөппүттэрин бэрэссэдээтэлэбин. Онон «бу киһини өйөөҥ» диэн суруктаахпын. Ким көрдүүр, ол булар. Дьиҥэр, көрдүүр ыарахан этэ эрээри, сыал-сорук туруоруммутум көмөлөспүтэ.

Кэлин өйдөөн көрдөхпүнэ, Ылдьаа оҕолорбун илдьэ барбатаҕа да үчүгэй эбит. Кыһалҕа кыһарыйан, бэйэм спонсор көрдөнөр өйгө түһэн, таҥара көмөтүнэн сөптөөх үбү булунан, икки уолбун илдьэ Дагестаҥҥа тиийдэҕим дии.

Мин спонсордарым көмөлөспүттэрин кэнниттэн куота сылдьыбаппын. Дагестантан кэһии аҕалабын, махтал сурук биэрэбин. Дьахталларга Саҥа дьылга уонна Дьахтар күнүгэр сибэкки, сакалаат туттарабын. Сылга биирдэ эрэ көрдөһө тиийэр буоламмын, миэхэ сыһыаннара үчүгэй. Бу сырыыларбар үбүнэн көмөлөспүт спонсордарбар, чуолаан, саха чулуу уолугар, убаастабыллаах Матвей Николаевич Евсеевка улахан махталбын тириэрдэбин. Билиҥҥи үйэҕэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ сөпкө өйдөөн, маннык өйүүллэрэ сэдэх уонна махталлаах, кэскиллээх суол буоларын саарбахтаабаппын. Спонсордарбар дьолу-соргуну, бары үчүгэйи, кэрэни, үлэлэригэр саҥаттан саҥа ситиһиилэри баҕарабын.

Дьэ эрэ, аан дойдуга тиийэ аатырар бөҕөстөрдөөх Дагестаҥҥа тиийэн эрчиллэр хайдах эбитий?

– Антах ислам дойдута буолан, санаалара-толкуйдара, тыллара-өстөрө, култууралара олох атын. Биһигини Хасавюрт куоракка бырааттыы Сайтиевтар, Батыровтар уонна Отарсултанов курдук олимпийскай чөмпүйүөннэр уонна аан дойду таһымнаах улахан бөҕөстөр үүнэн тахсыбыт «Спартак» диэн спортивнай оскуолаларыгар түһэрбиттэрэ. Онно 5-11 диэри кылаас үөрэнээччилэрин эрчийэллэр, эрдэ сахалар сылдьыбыттар эбит. Мин уолаттарым эрчиллэн киирэн барбыттара. Бастаан утаа айантан сылайан буолуо, мөлтөх курдук этилэрэ. Оттон иккис-үһүс нэдиэлэлэригэр Дагестан оҕолорун кытта тэҥҥэ тустар буолбуттара.

Бастакы сырыыбыт табыллыбыта. Бүтэрбит саҕана Рамзан Кадыров аҕатын Ахмат Кадыров бирииһигэр Чечняҕа күрэхтэһии буолбута. Онно икки уолум үчүгэйдик кыттыбыттара. Кырам Эрчим бэһис, улаханым Коля үһүс буолбуттара. Күрэхтэһии бүтүүтүгэр Рамзан Кадыров тиийэн кэлбитэ. Миигин ыраах сиртэн кэлбит ыалдьыт диэннэр кини аттыгар олордубуттара. Кэпсэппиппит, Саха сирин туһунан ыйыталаспыта. Уолум үһүс буолбутунан эҕэрдэлээбитэ. Анал бириис, мэтээл биэрбиттэрэ үчүгэй баҕайы этэ. Онтон аны Дагестаҥҥа эмиэ күрэхтэһии буолбута. Бу сырыыга Эрчим иккис, Коля үһүс буолан, иккиэн ситиһиилэнэн үөрдүбүттэрэ.

Иккис сырыыбытыгар эмиэ үчүгэйдик сылдьыбыппыт. Истиһэннэр Тааттаттан тренер Асам Попов биэс уоллаах, Ньурбаттан тренер Петр Осипов бэйэтин уолунаан барсыбыттара. Колям боксаҕа дьарыктаммыта. Эрчим үчүгэйдик эрчиллэн дьоһун ситиһиилэннэ. Хасавюрт куоракка буолбут күрэхтэһиигэ уонна Саха сиригэр оҕолорго «Боотурдарга» бастаабыта.

– Кавказ бөҕөстөрүн кытта бииргэ эрчиллэр уонна күрэхтэһэр төһө ыарахан эбитий?

– Кинилэри кытта бииргэ сылдьан сиэрдэрин-майгыларын биллэххинэ, кинилэри кытта үчүгэйдик тустар кыахтанаҕын. Биһиги тустууктарбыт ону билбэккэ наһаа сүр баттаталлар быһыылаах. Мусульманнар холкутук дорооболоһор, кэпсэтэр киһини ытыктыыллар. Мээнэ саҥара-иҥэрэ, киэптэһэ сылдьар буоллаххына, истэригэр киллэрбэттэр. Күрэхтэһиигэ балыйсыы, айдаарсыы баар буолааччы. Онтон куттанан, самнан саҥата суох туран хаалбакка, сиэрдээхтик аахсары сөбүлүүллэр. Кинилэр итэҕэллэрин күүскэ тутуһан, Аллахтарыгар күҥҥэ биэстэ үҥэллэр. Оҕолорго сыһыаннара үчүгэй. Субуота, өрөбүл күннэргэ сынньаталлар. Оччоҕо Каспийскай муораҕа сөтүөлүүбүт, аквапааркаҕа күүлэйдиибит, куорат историческай миэстэлэригэр уонна Кавказ хайаларыгар сылдьабыт, киинэ көрөбүт уонна олохтоохторго ыалдьыттааччыбыт.

Кавказтар хайдах эрэ былыргылыы олорор курдуктар. Кинилэргэ уу-чуумпу. Дьахталлара саҥата-иҥэтэ суох чуумпутук бэйэлэрин үлэлэринэн дьарыктаналлар. Оттон Россияҕа кэллин да, айдаан-куйдаан, ыһыы-хаһыы буолар сиригэр сырыттын да, дьахталлар көстөллөр.

Сахалары кыра омуктар диэн туора көрбөттөр дуо?

– Биһигини калмыктар дии саныыллар этэ. Саха сириттэн сылдьарбытын билэн, сөҕүү-махтайыы бөҕө буолбуттара. Хасавюрт куоракка сахалары билэр буолан эрэллэр. Дьокуускайтан эрчиллэ барыан баҕарар оҕо ахсаана элбээн иһэр. ДЮСШ-3 дириэктэрэ Федот Соловьев: «Эн оҕолору харса суох итиччэ ыраах сиргэ илдьэ бараҕын-кэлэҕин», – диэн миигин хайгыыр. Мин барыам иннинэ хайаатар да, оҕолорум этэҥҥэ сылдьар кэлэллэрин туһугар үөһээҥҥи сырдык Аар Айыыларга үҥэн, уот оттон, дойдум сирин-уотун аһатан, иччилэртэн көрдөһөн баран биирдэ айанныыбын. Көмөлөһөр курдук. Көстүбэт эйгэ кистэлэҥэ элбэх.

Оҕолорум Дагестантан кэллилэр да, быдан эбиллэн, сытыы-хотуу буолан кэлэллэр. Бэл мин уларыйан кэлэбин. Билигин хара омуктары кытта холкутук кэпсэтэр буоллум. Миигин тренер дии саныыллар, онон уолаттарбын тренер курдук көрө-истэ сылдьабын. Биһиги атырдьах ыйыгар тиийдэхпитинэ туристар курдук көрөллөр. Үгүстэр сайын кэлэн барбыт буолаллар. Остолобуойга аһыырга, гостиницаҕа хонорго, саалга дьарыктанарга биир киһи күҥҥэ 700-1000 солкуобайы төлүүр. Антах олимпийскай, аан дойду чөмпүйүөннэрин кытта бииргэ дьарыктаналлар. Ол да иһин Дагестантан күүстээх бөҕөстөр үүнэн тахсаллар быһыылаах. Адам Сайтиев күрэхтэспэт эрээри, оҕолору эрчийэр уонна бэйэтэ эмиэ күн аайы дьарыктанар.

Иккис барыыбар Казахстан тренерин кытта билсибитим. Кини «ыалдьыттыы кэл»,  диэн ыҥырбыта. Онон Казахстаҥҥа тиийэ сылдьыбыппыт. Олус үчүгэйдик көрсүбүтэ. Онно эмиэ үчүгэй спортивнай оскуолалаахтар эбит. Онно астына эрчиллибиппит. Быйыл эмиэ бэйэм Колябын, Эрчиммин кытта ДЮСШ-3 эрчиллэр икки уолу илдьэ барар былааннаахпын, ону таһынан биһигини кытта барсыан баҕалаах оҕолор аа-дьуо эбиллэн иһэллэр. Билиэт атырдьах ыйыгар суох этэ, онон от ыйын 29 күнүгэр Дьокуускайтан Новосибирскайга ылбытым. Онтон Дагестаҥҥа эрчиллэбит, күрэхтэһэбит. Атырдьах ыйын бүтүүтүгэр «Дружба» диэн аан дойдутааҕы турнирдара буолар, онно кыттыахпыт. Онтон Чечняҕа, Карачаево-Черкесияҕа барыахпыт. Табылыннаҕына, Осетияҕа эмиэ сылдьыахпыт. Антах билсэр дьонноох буоллаххына, харчыларын сыанатын түһэрэллэр. Сороҕор олох да босхо сылдьаҕын. Балаҕан ыйын 9 күнүгэр Москва-Дьокуускай рейсинэн төннөбүт. Дойдубутугар кэлиибитигэр «Боотурдар күрэхтэһиилэрэ” буолар. Онно үчүгэй бэлэмнээх кэлиэхтээхпит.

Тренердэр Дагестаҥҥа баран кэлиэхтэрин харчы өттүнэн кыайтарбат быһыылаах. Дьиҥэр, саатар улахан күрэхтэһиилэргэ баран кэлиэхтэрин сөп этэ. Миэхэ: «Эһиги биэс-алта үчүгэй уолаттаргытын аҕалыҥ ээ. Биһиги эрчийэн, үчүгэй тустууктары үүннэрэн таһаарыахпыт. Кинилэр Дагестан – Саха сирэ зачет биэриэ этилэр», — диэн спортивнай оскуола тренердэрэ этэллэр. Ону мин ыраах олоробут, онон кыаллыбат диибин. Биһиэхэ туристарга сыһыаннара олох үчүгэй.

Кинилэр итэҕэллэрэ олус күүстээх. Үөһээҥҥи көлөмөлөһүө диэн бүк эрэллээхтэр. «Спартак» ШОР 200 оҕо күҥҥэ үстэ эрчиллэр. Сарсыарда 6 чааска туран үс биэрэстэни хайаан да сүүрэллэр. 10 чаастан 12 чааска диэри тустууга, боксаҕа уонна тхэквондо, муай-тай көрүҥнэригэр күүскэ эрчиллэллэр. Биир чаастан икки чааска диэри эбиэттииллэр. Онтон 4 чаастан киэһэ 6 чааска диэри эмиэ эрчиллэллэр. Күн аайы ити курдук хатыланар. Субуоталаах өрөбүлгэ сынньаталлар. Оҕолор оннук ноҕуруусканы тулуйа үөрэнэн хаалаллар эбит. Урут Куоркун эмиэ итинник эрчийэрэ эбитэ үһү.

Саха бөҕөстөрө дагестаннарга баһыйтараллар. Эн санааҕар тоҕо оннугуй?

– Мин санаабар, үчүгэй көрдөрүүнү ситиһиэн баҕарар тустуук хайаан да күүстээхтэри кытта бииргэ дьарыктаныахтаах. Холобур, Виктор Лебедев Красноярскайга дьарыктаммыта, икки төгүл аан дойду чөмпүйүөнэ буоларыгар улахан оруолу оонньообут буолуохтаах. Дагестаннар оскуолалара, тренердара үчүгэйдэр уонна саамай үчүгэйэ диэн, аан дойду таһымнаах лидердэрин кытта бииргэ дьарыктаналлар. Биһиги тустууктарбыт үксүн бэйэлэрэ эрэ эрчиллэн, ситэ сайдыбаттар дии саныыбын. Ол иһин улахан күрэхтэһиилэргэ кыайтараллар быһыылаах. Улуу тренербит Дмитрий Коркин инникини өтө көрөн, олимпийскай чөмпүйүөннэрбитин Роман Дмитриеви, Павел Пинигини уонна Александр Иванову сэбиэскэй кэмҥэ соҕуруу дьарыктатан үрдүк көрдөрүүлэммиттэрэ.

– Виталий, бэйэҥ тускунан кылгастык билиһиннэрэн кэпсии түһүөҥ дуо?

– Мин идэбинэн урбаанньыктаан, дьоммун иитэн-аһатан кэллим. Билигин урбаанньыктаан тохтоотум, көҥүл графигынан атын үлэлэри үлэлиибин. Кэргэним Татьяна Ивановна Жиркова “Крестьянскай” ырыынакка эт атыылыыр. Биһиги дэриэбинэҕэ, Уус Алдан Кэптэнитигэр олорбуппут. Онно бэйэбит чааһынай маҕаһыыннаах этибит. Онтон улахан уолбут үрдүк үөрэххэ киирэр кэмэ тиийэн кэлбитигэр, толкуйдаан бараммын, Дьокуускайга көһөн кэлбиппит. Билэр дьоммут: «Элбэх оҕолоох эрээри, тоҕо куоракка көһөҕүт? Уолгут бэйэтэ да үөрэниэ буоллаҕа дии», – дэспиттэрин ылымматахпыт. Бу санаатахха, сөпкө быһаарыммыт эбиппит. Сорох билэр оҕолорбутун төрөппүттэрэ батыһан кэлбэккэлэр, киин куоракка көҥүл улдьааран, үрдүк үөрэхтэрин кыайан бүтэрбэтилэр дии саныыбын.

Куоракка олорбуппут онус сылыгар барда эрээри, элбэх оҕолоох ыал быһыытынан квартира ылааһыныгар өссө да сүүрбэ иккис уочарат турабыт. Ону ыларбыт буоллар, материнскайбытын эбэн Дьокуускай куоракка чааһынай дьиэ ылыа этибит. Билигин үчүгэй табаарыстар баар буоланнар, чэпчэки сыанаҕа куортамы булан абырыыллар. Оҕолорум кыра буоланнар, бэйэбит дьиэбит суоҕар кыһамматтар.

– Виталий, эйиэхэ тустуук оҕолорго тренердиир санаа киирбэт дуо?

– Оннук санаа киирэ илик. Кэлин үчүгэйдик толкуйдаан көрөн баран, үлэлиэххэ сөп. Мин оҕолору сөптөөхтүк ноҕуруускалыыр, ыгар наада дии саныыбын.  Дагестаҥҥа сылдьан көрдөххө, оҕолору икки-үс нэдиэлэ үчүгэйдик эрчийэллэр, ол быыһыгар сынньаталлар. Сбор кэнниттэн күрэхтэһэллэригэр оҕолор туруктарыттан көрөн, биир нэдиэлэ сынньаталлар. Ону тутуспакка буолунай эрчийдэххэ эстэн хаалаллар. Уопсайынан ылан көрдөххө, билиҥҥи тренердэргэ көрдөрүү наада. Ол иһин дьоҕурдаах оҕолорун 2-3 киилэ бырахтараллар. Ити олох сыыһа дии саныыбын. Бастаан утаа кыайталаан баран, сыыйа сэниэтэ эстэн, улахан дьоҥҥо тустарыгар олох мөлтөөн хаалар. Ол оннугар холкутук эрчиллэр сырыттын ээ. Күрэхтэһиилэргэ үһүс-бэһис да буоллун. Улахан дьоҥҥо тустарыгар үчүгэй базалаах, эрчимнээх, күүстээх-уохтаах буолуоҕа.

Кэпсэттэ Иван ОСИПОВ.

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *