Күн Дьөһөгөйдүүн ситимнээх өрөгөйү үрдэппит бөҕөс дьоммут

Тус бэйэм олохпор саха тустуута сайдарын туһугар үлэлэспит киһи буоларым быһыытынан, албан ааттаах чулуу бөҕөстөрдүүн ыкса үлэлэспит, алтыспыт дьоллоохпун.

Бу дьон майгыларын-сигилилэрин, дьулуурдарын, ураты кыахтарын кэтээн көрөн, өбүгэ сиэригэр-туомугар сыһыары тутан, ырытан көрбүппүн бу үлэбэр анаардым.

Бу үлэм ситэн-хотон, силистэнэн-мутуктанан, дьоһун үлэ буолан, саха төрүт итэҕэлин тилиннэриэ, сайыннарыа диэн бүк эрэллээхпин.

Саха итэҕэллээх дуо?

Бу сир Ийэ дойдуга олорорбут тухары, хайа да, ханна да олохтооҕуттан тутулуга суох, күүстээх итэҕэллээх буоллаҕына, сиэрдээх олоҕу олорор, иннин диэки сайдыы барар диибит.

Кэлиҥҥи кэмҥэ Саха омук итэҕэллээх дуо? Баар буоллаҕына, «Туохха?», диэн ыйытыылаах дьон элбээн, бэйэбитин омук быһыытынан итэҕэлбитин өбүгэбит үгэһин сэргиир уонна үлэлэһэр, тарҕатар дьон баалларыттан үөрэ саныыбын. Бу биһиги Саха омук үтүмэн үйэҕэ өбүгэбит ис куппутугар иҥэрбит, тымырбытыгар, эппитигэр-сииммитигэр, өйбүтүгэр-санаабытыгар иҥэрбит ис санаабыт кыыма уһуктан-күөдьүйэн, кэнчээри ыччаппытыгар ис туруктарын уһугуннаран эрэрин, биир саха итэҕэлин тарҕатыыга үлэлэһэ сылдьар киһи буоларбынан, астына саныыбын.

Биһиги омук этэҥҥэ сайдарыгар-үүнэригэр, өбүгэлэртэн бэриллибит төрүт итэҕэл олус улахан суолталаах, көмөлөөх буолуо этэ. Өбүгэлэрбит барахсаттар итэҕэлбитин өйдөрүгэр-санааларыгар тутан, ийэ тылларыгар иҥэрэн, үгүс үйэлэри уҥуордаан, Тыл илбиһигэр иҥэрэн, аныгы ыччат дьонугар, кэлэр кэнчээрилэригэр кэһии оҥостон аҕалбытын, харахпыт харатын курдук харыстаан, төрдүн-силиһин тарҕатан, сурукка тиһэр биһиги тулхадыйбат иэспит буоларын умнуо суохтаахпыт. Өбүгэттэн мунньуммут үгэстэрбитин, сиэрбитин-туоммутун өйбүтүгэр-санаабытыгар илдьэ сылдьар итэҕэлбитин, биһиги күөн туттар дьоммут сурукка тиһэн хааллардылар.

Саха омук Аар айылҕабыт бэйэтэ туспа көстүүлээҕин курдук, онно сөп түбэһиннэрэн, бэйэбит ис куппут эмиэ ураты, туспа оҥоһуулаах. Аар Айылҕабытын кытары быһа ситимнээх омук буоларбытын умнуо суох кэриҥнээхпит. Биһиги өбүгэлэрбит халлаан ыйынан күн-дьыл хаамыытын ааҕаллара. Онно сөп түбэһиннэрэн, тулалыыр эйгэбит уларыйыытын кытта дьүөрэлээн, саха киһитин майгытын, сиэрин айбыт Үрдүк Айыыларын кытары алтыһар, ситимнэһэр бэлиэ кэмнэрэ диэн ылыныахтаахпыт.

Саха омук Үрүҥ Айыы Тойонугар, Аар айылҕатыгар, Үрүҥ күнүгэр, Сир-дойду иччитигэр үҥэн, сүктэн, көрдөһөн бу үлүгэрдээх аҕыс ыйдаах аам-даам тымныылаах, тоҕус ыйдаах будулҕаннаах-томороонноох, тоҥ мас тоһуттар тымныылаах, чымаан дойдуга итэҕэл күүһүнэн, булгуруйбат модун санааларынан, кэхтэр диэни билбэккэ, сүөһү, сылгы ииттэн, бултаан-алтаан кэллэхтэрэ. Олох кытаанах эриирдэрин-мускуурдарын, эттэринэн-хааннарынан билэн, олох олорон кэллэхтэрэ. Саха итэҕэлин туһунан кэлин сүрдээх киэҥ ыстатыйалар да, кинигэлэр да таҕыстылар. Итиннэ барытыгар саха өйүн, саха тыынын, саха кутун, уйулҕатын барытын итэҕэл быһыытынан арыйан суруйдулар. Онон, үгүһү суруйбакка, хаһыакка миэстэ кыратынан, манныкка тохтуубун.

Үс куттаах саха омук, өбүгэбит, үтүмэн үйэлэртэн Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо, Үөһээ үрдүк Айыыларга, Аар Айылҕаҕа, Сир-дойду иччилэригэр айах тутан, алгыстаан, арчыланан, Айыыларын, Аар айылҕаларын, Иччилэрин кытары ситимнэһэрэ, силбэһэрэ. Олох моһоллорун туоруурга сүбэһит, үтүөнү өрө тутарга кынат буолар. Хас биирдии киһини биир санааҕа түмэр – бу Саха омук итэҕэлэ буолар.

Дьөһөгөй Айыы саха итэҕэлигэр

Мин бу ыстатыйабар сөп түбэһиннэрэн, Саха итэҕэлигэр үһүс халлааҥҥа олохтоох Дьөһөгөй Айыыга тохтуом этэ. Баҕар, ааҕааччым тоҕо диэн ыйытыан сөп.

Дьэ, доҕоттоор, маннык: Үрүҥ Айыы Тойон үрүҥ тыынын түһэрэн, Тоҕус Айыы халлаанын олохтообут. Олортон үһүстэрэ – Дьөһөгөй халлаана диэн. Үрүҥ Айыы Тойон, Дьөһөгөй Айыыны сылгы төрдө буол диэбит. Үс куттаах Урааҥхай Саха олоҕун түстээ, түһүлгэтин олохтоо диэн Алгыһын анаабыт, орто дойдуга олохтообут. Бу алгыс киһи быарын туһунан мустар уонна күүс-уох буолан, эт-сиин устун тарҕанар. Өй буолан инникини сырдатар. Онон Дьөһөгөй Айыыны кытары ситим быартан тутулуктаах. Быар толору буоллаҕына, Дьөһөгөй Айыыны кытары ситим баһаам буолар. Быар хайдаҕый да былчыҥнар, быыппастар кыахтара күүһүрэр, силгэлэр төһө күүрэллэрэ чиҥиир, уҥуох төһө уйуктаах буолара быһаарыллар. Быар туругуттан өй-санаа күүрүүтэ күүһүрэр.

Эппитим курдук, Үрүҥ Айыы Тойон маанылаах уолун Дьөһөгөй Тойону үс куттаах Саха Урааҥхай омугу олоҕун түстээ, саргытын салай диэн ыыппыт.

Онон, Дьөһөгөй Айыы – сылгы Айыы дьонун төрдө буолар диэн өйдөбүллээх.

Үс куттаах Урааҥхай саха, Дьөһөгөй Айыыга сүгүрүйэн, саха киһитэ сылгы миинэр миҥэтэ, сындалыйбат уһун сырыылааҕа, уохтаах кымыһа, минньигэс, иҥэмтиэлээх этэ. Күүс-уох эбэн, этин-хаанын чэбдигирдэр, өйүн-санаатын ырааһырдар, олоҕун тулхадыйбат тутааҕа буолар.

Саха Урааҥхай сылгыга сүгүрүйэрин, күннээҕи олоҕор-дьаһаҕар кырылыйан көстө турар. Киһи олоҕун уйгутун-быйаҥын үрдэппит, эрэллээх доҕор оҥостубут Дьөһөгөй Айыытыгар сүгүрүйэрэ, тулалыыр эйгэбитигэр барыта көстөр.

Дьиэбититтэн саҕалыаҕыҥ

Баҕана – Иэримэ дьиэбит туллар тутааҕа буолар. Баҕана анныгар сылгы кылын, түүтүн уураллара. Саха өйдөбүлүгэр дьиэни тулхадыйбат гына сылгы тутан турар диэн буолар эбит.

«Бар дьоҥҥор

Баттанар күнүгэр

Баараҕай баҕана буол», диэн алгыс тыла баар.

Өһүө – дьиэ  өһүөтүнэн диэн өйдөбүллээхпит. Ол өһүө ат баһын үрдүгэр түһэр эбит. Ол аата, дьиэни сууллубат, сиҥнибэт гына ат баһа тутан турар диэн өйдөбүл.

Сэргэ – Саха киһитэ дьиэни илин өттүнэн аанныыр. Ол аата, дьиэ сирэйинэн илин диэки хайыһан, күн тахсар өттүн көрөн туруохтаах. Сылгы барахсан барыны бары кыайар модун күүстээх, дурда-хахха, араҥаччылыы тур диэн өйдөбүлтэн. Биһиги тиэргэммитигэр кири-хоҕу чугаһатыма. Айыы аймаҕын араҥаччылыы тур диэн өйдөбүллээх. Киһиэхэ үтүөнү баҕаралларыгар дьоллоох тоҕой сэргэни тургут диэн алгыска этэллэр.

Ыһыах. Саха дьоно этэҥҥэ дьылы туораан, сир-дойду сибэккинэн симэнэн, алаастар-үрэхтэр ача күөх отунан өрө анньан, от-мас муҥутаан үүнэн-сайдан турдаҕына, Үрүҥ Айыы Тойоҥҥо, Үрдүк Айыыларга, Сир-дойду иччилэригэр, Үрүҥ күҥҥэ, Аар айылҕаҕа сүгүрүйэн, ыһыах ыһаллара. Бу күн – Күн сиргэ чугаһаан, Үрүҥ Айыы Тойону, Үрдүк Айыылары кытары чугасыһар, ситимнэһэр, алгыс ылар күммүт. Ыһыах аһыллыытыгар Алгысчыт Үрдүк Айыыларын кытары алтыһан, алгыс баһа Айыыларга тиийэн, төннүбэт төлкө түстэммитин, уйгу-быйаҥ уһаабытын, дьонугар-сэргэтигэр түһэрэр. Ыһыах – саха тыллаах ытык ыйааҕын, ыллыгын ыйар, саха саргытын салайар өрөгөй күнэ. Саха киһитэ үчүгэйи, айар-төрөтөр күүстэри, күннээх халлааҥҥа олороллор диэн өйдөбүллээх.

Ыһыах күн Үрүҥ күҥҥэ сүгүрүйүү сиэрин-туомун оҥороллоро. Күнтэн күүс-сэниэ, дьол-соргу көрдөһөллөр.

Күн Дьөһөгөй оҕото сылгы үөрэ, күн тахсыытын сарсыарда аайы көрсөр: бары күн тахсар халлаан туһаайыытын диэки хайыһан тураллар. Күн иитэ көтөҕүллэрин кытары бары тэҥҥэ кистииллэр, төбөлөрүн тонхолдьутан Үрүҥ күҥҥэ сүгүрүйэллэр. Дьэ, ити курдук Күн Киһитэ уонна Күн Дьөһөгөй Айыы биир быстыспат ситимнэрэ буолар.

Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы киһитэ, көхсүттэн көнтөстөөх Күн киһитэ Үрүҥ Айыы Тойон маанылаах уолун Дьөһөгөй Тойону Орто Дойдуга киирэн, Күн киһитин төлкөтүн түстээ, уйгу-быйаҥ олохторун салайыс, дьол толорутун анаа диэн ыыппыт эбит.

Дьөһөгөй айыыттан ситимнээх бастыҥ боотур дьоммут

Дьэ, итиннэ сэдиптээн этэн аһарбытым курдук, Дьөһөгөй Тойон кулун тутар ыйга сиргэ түһэн, киһи барахсан саргылаах олоҕун салайсыбыт эбит.

Дьөһөгөй Айыы, Айыы аймаҕар үлэһит буолууну, дьулуурдаах буолууну, модун санааны иҥэрбит. Этэн аһарбыппыт курдук, оччоҕуна, кулун тутар ыйга төрөөбүт дьоммут Дьөһөгөй Айыыны кытары силбэһэр ситимнээхтэр эбит. Саха төрөөбүт ыйынан, кэрдиистэрэ манныктар:

​1.​Бэс ыйа – Үрүҥ Айыы Тойон

​2.​От ыйа – Аан Алахчын

​3.​Атырдьах ыйа – Аан Дьааһын

​4.​Балаҕан ыйа – Улуу Суорун

​5.​Алтынньы – Хотой Айыы

​6.​Сэтинньи – Байанай

​7.​Ахсынньы – Билгэ Хаан

​8.​Тохсунньу – Таҥха Хаан

​9.​Олунньу – Одун Хаан

​10.​Кулун тутар – Дьөһөгөй

​11.​Муус устар – Айыыһыт

​12.​Ыам ыйа – Иэйэхсит

Итини таһынан 12 сыл күн эргииринэн сыллары ааҕаллар. Дьөһөгөй Тойон сыллара, мин арыый бэтэрээ өттүттэн ааҕыым.

Үрүҥ Айыы Тойон – 1930, 1942, 1954, 1966, 1978, 1990, 2002, 2014 сс.

Аан Алахчын – 1931, 1943, 1955, 1967, 1979, 1991, 2003, 2015 сс.

Аан Дьааһын – 1932, 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004, 2016 сс.

Улуу Суорун – 1933, 1945, 1957, 1969, 1981, 1993, 2005, 2017 сс.

Хотой Айыы – 1934, 1946, 1958, 1970, 1982, 1994, 2006, 2018 сс.

Байанай – 1935, 1947, 1959, 1971, 1983, 1995, 2007, 2019 сс.

Билгэ Хаан – 1936, 1948, 1960, 1972, 1984, 1996, 2008, 2020 сс.

Таҥха Хаан – 1937, 1949, 1961, 1973, 1985, 1997, 2009, 2021 сс.

Одун Хаан – 1938, 1950, 1962, 1974, 1986, 1998, 2010, 2022 сс.

Дьөһөгөй – 1939, 1951, 1963, 1975, 1987, 1999, 2011, 2023 сс.

Айыыһыт – 940, 1952, 1964, 1976, 1988, 2000, 2012, 2024 сс.

Иэйэхсит – 1941, 1953, 1965, 1977, 1989, 2001, 2013, 2025 сс.

Дьэ, омук быһыытынан күн-дьыл эргииринэн ураты быһыыбытын Дьөһөгөй Тойон киэнин быһаара сатаатым. Дьөһөгөй ыйыгар, сылыгар төрөөбүт Саха киһитэ кырдьык бэйэтэ да, билбэтинэн ис кутугар, хааныгар, этигэр-сиинигэр Үрдүк Айыыларыттан бэриллибит сүүрээнэ, удьуоруттан бэриллибит итэҕэлэ, сүүрээҥҥэ сүүрэкэлии сырыттаҕа. Санаан көрүөҕүҥ эрэ, бу бэлиэтээһиммэр мин Саха дьонун-сэргэтин Албан аатын, Аар Саарга дорҕоонноохтук ааттаппыт ытык-мааны бөҕөс-тустуук дьоммутун, туйгун тустуук уолаттары иитэн-үөрэтэн, эрчийэн таһаарбыт тренердэрбит, Дьөһөгөй ыйыгар төрөөбүт дьоммут: М.Н. Сибиряков, Р.М. Дмитриев, П.П. Пинигин, В.Н. Лебедев, А.Лазарев, Н.Г. Яковлев, Ю.Г. Васильев, М.Г. Васильев, Е.А. Борисов, А.В. Киселёв, А.М. Тимофеев, Г.Н. Христофоров, А.Ф. Стрекаловскай. Тренердэр: В.Г. Румянцев, Н.Н. Волков, В.П. Уваров, И.Н. Сивцев. Уонна Дьөһөгөй сылыгар төрөөбүт дьоммут: 1951 с. – А.Н. Иванов, С.П. Макаров, 1963 с. – Н.Н. Никифоров, Ф.Слепцов, Н.П. Черкашин, И.И. Соркомов… 1975 с. – К.В. Давыдов, С.С. Ноговицын, П.И. Петров, А.Андреев, П.М. Капитонов, И.П. Пантилов, Г.Игнатьев… 1987 с. – Владислав Андреев…

Дьэ, итинтэн сэдиптээн, Күн Дьөһөгөй Тойон маанылаах уолаттара, көрөргүт курдук, Дьөһөгөй Тойонтон төрүттээхтэрэ, илэ бааччы арылхайдык көстө сылдьар. Манна биири өйдөөн көрүҥ, Аан дойду үрдүгэр дьон кылааннааҕа муҥутуур чыпчаала буолбут сүдү тэрээһинин, Олимп хайатын чыпчаалын, сүдү сүһүөхтэрэ бүдүрүйбэккэ, таллан таас уллуҥахтара халтарыйбакка, Олоҥхо дойдутун олохтооҕун аатын үрдүктүк тутан, кыайбыт-хоппут аныгы олох Ньургун Боотурдарын: Р.М. Дмитриеви, П.П. Пинигини, А.Н. Иванову Саха омук уратытын, өйүн-санаатын, этин-сиинин, кутун-сүрүн, күүстээх итэҕэллээҕин биллэрбит, ытык-мааны дьоммутугар сүгүрүйүөх тустаахпыт.

Этэн аһарбытым, Үрүҥ Айыы Тойон маанылаах уолун Дьөһөгөй Тойону, Айыы дьонун араҥаччылаа, уйгу-быйаҥ олоҕун тупсар диэн анаан ыыппыт диэн. Көрүҥ эрэ, Үрүҥ Айыы Тойон ыйа Бэс ыйа, сир-дойду ситэр, ас-үөл дэлэйэр, Саха киһитэ санаата сайа охсон, оонньоон-көрүлээн сынньанан, сирин-дойдутун кытта ситимнэһэн, Аар Айылҕатын кытары алтыһан, Үрүҥ күнүгэр сүгүрүйэн, күүс-уох ылан, сэниэлэнэн, алгыстанан, өйө-санаата чэбдигирэн, кыдьыгыра сылдьар кэмэ буолар. Бу кэмҥэ ыһыах ыһан, илии-атах оонньоон, ат сүүрдэн, кэлэр дьылга күүс-уох мунньунар чыпчаал кэмнэрэ. Дьэ, манна саха киһитэ барахсан этэ-сиинэ чэбдигирэн, өйө-санаата сааһыланан, имэҥэ-дьалыҥа уһуктан, үтүө санаа кыымыгар олоҕуран, таптаспыт таарымталара Айыы суолун устун айаннаан, Айыыһыт халлааныгар кэлэн, Айыллыыта ситэн, Орто дойдуга киирэн, уол оҕо үс кырыылааҕа буол диэн, Айыыһыт хотун ох саа оноҕоһун уҥа хонноҕор кыбыннаран, Айыы аймаҕын аатын-суолун үрдүктүк тутаар диэн алгыс этэн, Ийэ сүрэҕэр иҥэрэр. Ол оҕобут кулун тутар ый Дьөһөгөйтөн төрүттээн, Айыы аймаҕын аатырдааччы, араҥаччылааччы, Дьөһөгөй Айыы Сүрүн сиэрин толору ылан, Орто дойдуга Айыы аналын ылан олох олоро кэлэр.

Дьөһөгөй Тойон сүрүн сиэрин толору ылбыт Айыы киһитэ сэттэ сүрүн сиэрдээх буолар:

​​Кыахтаах буол; Хапсаҕай буол; Тулуурдаах буол; ​Албастаах буол; ​Сатабыллаах буол; ​Баайдаах, дьоллоох буол; ​Хаһаайын буол.

Дьэ Айыы аналларын ылан, Дьөһөгөй Айыы сылыгар, ыйыгар төрөөбүт Саха дьонун-сэргэтин албан аатын аныгы эйэлээх олох Ньургун Боотурдара бэйэлэрин тус олохторугар талан ылбыт идэлэринэн, үгүс көлөһүннэрин көбүөргэ тоҕон саха омугу аатын ааттата сырыттахтара. Саха уһулуччулаах урааҥхайдарын күлүм-чаҕыл кутааларыгар илиибин угуттаан ылбыттыы сананыам…

Бэйэбит омукпутунан киэн туттуу сылаас иэйиитигэр куустаран, алгыс тылларбын аныыбын:

Арҕаһыттан тэһииннээх Айыы дьоно,

Көхсүттэн көнтөстөөх Күн дьоно.

Дьиэни диэлитээччи, тиэргэни кэҥэтээччи,

Аар Баҕаҕы анньааччы, түһүлгэни төрүттээччи.

Күн Дьөһөгөй төрдүгүт бэттэх көрөн мичик гыныҥ

Быаргыт туһунан күүс биэрбитин,

Күүскүт үлэ буолан, айар-тутар кыахтанын,

Сүдү бараан сүһүөххүт бүдүрүйбэтин,

Таллан таас уллуҥаххыт халтарыйбатын,

Саргы санааҕыт санныгыт үрдүгэр диэри салалыннын.

Өрөгөй талааҥҥыт өттүккүт үрдүгэр диэри үрдээтин.

Үтүө өйдөбүлгэ холбоһон, өбүгэ үөрэҕин өрө тутан,

Олоҥхо утумун ыччат дьоҥҥо иҥэрин.

Саха буолар саргыны салайын

Дьөһөгөй Тойонтон Дьүккүөр ылбыккыт

Мэтэйдэр тостубатын,

Матайдар быстыбатын

Муора-былас санааҕыт муҥурдамматын,

Далай былас санааҕыт татыарыйбатын!

Тыыҥҥыт уһун буоллун,

Хараххыт сырдык буоллун,

Көхсүгүт киэҥ буоллун,

Сүргэҕит үрдүк буоллун!

Олоҥхо дойдутун олохтооҕун аатын үрдүктүк тутуҥ. ДОМ!

Петр ЧЕРКАШИН – Тэрчи.

Саха Республикатын үөрэҕириитин туйгуна, СР култууратын уонна духуобунаһын туйгуна, Дьокуускай куорат В.П. Керемясов аатынан 3-с нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатын тренерэ.

ССРС норуодунай худуоһунньуга Афанасий ОСИПОВ “Чемпионнар” хартыыната.

Күн Дьөһөгөйдүүн ситимнээх өрөгөйү үрдэппит бөҕөс дьоммут: 1 комментарий

  1. София

    Бэрт интэриэһинэй ыстатыйа. Өссө да үлэҕин салгыырын буоллар.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *