Иннокентий Макаров: “Итэҕэллээх, түмсүүлээх киһи – инникигэ эрэллээх”

“Дьулурҕаҥҥа” көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, РФ үөрэҕин туйгуна, тренер Николай Романович Крылов “Сахалар, итэҕэллээх буолуоххайыҥ” диэн суруйуута бэчээттэнэн турар. Кырдьык, итэҕэл тиэмэтэ – хаһан баҕарар бэйэтин өйдөбүлүн сүтэрбэт, биһиги олохпут биир тирээн турар боппуруоһа. Онон ити көтөҕүллүбүт тиэмэни салҕаан, бүгүн “Дыгын оонньуутун” үс төгүллээх кыайыылааҕа, биллиилээх боотур, билигин саха ыччатыгар итэҕэли иҥэриигэ үлэлэһэ сылдьар Иннокентий Федорович Макаровы кытта анаан көрсөн сэһэргэспиппин ааҕааччыларга тиэрдэбин.     

– Дьэ, эрэ Иннокентий Федорович, Итэҕэл диэн сүрдээх киэҥ, улахан өйдөбүл. Онон баһаалыста итэҕэли бэйэҥ санааҕар, спорка сыһыаран саха ыччатын хайдах иитиэххэ, кинилэри хайдах итиннэ сыһыарыахха сөбүй диэҥҥэ тугу этиэҥ этэй? 

– Былыр-былыргыттан, биһиги саха эрдэхпититтэн буоллаҕа дии, итэҕэл эппитигэр-хааммытыгар, сүрэхпитигэр-быарбытыгар иҥэ сылдьар. Былыргыларын уолаттарын кыра эрдэҕиттэн боотур үөрэҕэр уһуйа сатыыллара. Дьонун-сэргэтин, аймаҕын, норуотун көмүскүүр киһи буоларын ситиһэ сатыыр этилэр. Оттон аныгы кэмҥэ спортсменнар син эмиэ боотурдар курдук эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, сиэрдээх-туомнаах буоланнар – ыччаттары бэйэлэрин кэнниттэн батыһыннарааччынан буолаллар. Былыр да оннук этэ. Билигин улахан спортсменнар итэҕэлгэ кэлиилэрэ ити былыргыттан син биир тардыылаах, уруккуттан олохтонон кэлбити биһиги батыһа сатыы сылдьабыт.

Билигин улахан уларыйыылар, сүрдээх түргэн хамсаныылар эҥин буолан эрэллэр. Биһиги сирбитигэр-уоппутугар атын итэҕэллэр кэлэн, улахан мечеть туттан, дьиэлэрин-уоттарын курдук сананан сылдьаллара киһи көрөн астынар. Кинилэр түмсүүлээхтэр, итэҕэллээхтэр, ханна да тиийбитэрин-түгэммиттэрин иһин бары биир сомоҕо буолан сылдьалларын биһиги ыччаттарбыт көрө сылдьаллар. Биһиги ыччаттарбыт хаһан да кинилэртэн намыһахтык санамматтарын курдук гына тэринэммит, итэҕэлбитигэр кэлэммит, итэҕэлбитин тэнитэммит, ыччаттарбытын бэйэбитин кытта батыһыннара сырыттахпытына, биирдэ омук быһыытынан биллиэхпит.

– Ити Эн эттиҥ дии, түмсүүлээхпит диэн, баһаалыста билигин туох-хайдах хайысхаҕа үлэлии сылдьаргытын билиһиннэр эрэ.

– Чэ, холобур, “Үс” диэн общественнай түмсүү баар, анал регистрациялаах. Үс диэн – билиҥҥи кэм, өбүгэлэрбит уонна кэлэр кэм диэн. Бэйэбит үс куттаахпыт: салгын кут, ийэ кут, буор кут. Ону тэҥэ орто дойду, аллараа дойду, үөһээ дойду диэн өйдөбүллэр бааллар. Үс диэн, саха өйдөбүлүгэр элбэх диэн. Ытык сыыппара. “Үс” түмсүү тэриллибитэ икки аҥаар сыл буолла. Түмсүү кыттыылааҕын орто сааһа 25. Мин ити түмсүүгэ Түсчүт диэммин. Ол аата, сахалыы өйдөбүлүнэн, сүбэлиир-амалыыр, түмүк тыл оҥорор аналлаах.

Итэҕэллээх, түмсүүлээх киһи – инникигэ эрэллээх

– Кыратык спорпут диэки хайыстахха, эн бэйэҥ кэмҥэр улаханнык күрэхтэһэ сылдьыбыт киһигин, холобур, ити “Дыгын оонньууларын” кыайыылаахтара аҥардас күүс-уох эрэ өттүнэн кыахтаах буолбакка, өй-санаа, духуобунас өттүнэн сайдыылаах буоланнар кыайыы көтөллөнөллөр диэхпин баҕарабын.

– Ити мин соҕотох кыайыым буолбатах. Кыайыы кэннигэр элбэх мин өбүгэлэрим эҥин тураллар. Ийэм-аҕам, эһэлэрим, төрүттэрим… Онтон хаан тардыылаах уонна өйдөөх-санаалаах буолан, “Дыгын оонньуутугар” кыайдаҕым эбитэ буолуо. Улахан кыайыы итэҕэлэ суох киһиэхэ сүрдээх ыараханнык кэлэр. Кэлимиэн да сөп. Итэҕэлбит диэн, сиэр-туом, быһыы-майгы, барыта онно холбоһон, эт-хаан өттүнэн төһө да сайдыылаах буолбутун үрдүнэн, итэҕэл өйдөбүлүн ситэ өйдөөбөт буоллаххына, уһугун-кылаанын суох буолар. Сорук оҥостон, мин маннык буолуохтаахпын, мин дьонум манныктар этэ диэн өйдөбүлтэн, киһи кыайыыга дьулуһар. Билиҥҥи, сүрдээх балысханнык сайдыы бара турар кэмигэр түмсүүлээх уонна итэҕэллээх буолар бу инникигэ эрэллээх уонна мин кэннибэр тыһыынчанан киһи батыһан иһэр, мин оннук атастардаахпын-доҕоттордоохпун диэн бөҕөх санаалаах уонна эрэллээх сылдьар.

Оччолорго, күрэхтэһэрим саҕана 80 саастаах ийэм баар этэ. Кэлэрбэр-барарбар кини алҕаан, бэйэтин эйгэтинэн ситиһиини баҕаран атаарара. Улахан күрэхтэһиилэргэ кэлэ-бара да сылдьан, ытык сирдэргэ тохтоон сири-дойдуну аһатан, алҕанан сырыттахпыт дии. Чэ, биир бэйэм уоту аһатан, сири алҕаан, бэйэм тылбынан, өйүм төһө уйарынан, саҥам тугу кыайарынан, барытын алҕана сылдьаҕын. Айылҕаҕа наһаа чугас буолуохха, наар айылҕалыын алтыһыахха. Өбүгэрлэрбит итэҕэллэрэ итинтэн таҕыстаҕа дии.

«Үс» түмсүү үлэтиттэн

– Саха итэҕэлин тарҕатар үлэҕит ис хоһоонун билиһиннэр эрэ.

– Билигин ыччаттарбытын хара дьайтан, арыгылааһынтан, наркоманияттан тэйитэ сатаан бэйэбит харахпыт далыгар, чугас илдьэ сырыттахпытына сатанар. Оттон бэйэлэрин көҥүл ыытан, дьаалаларынан сырытыннардахха, онно-манна барытыгар тиийэллэр, умньаналлар. Биһиги “Үс” түмсүү дьоно наркодиспансердарга эҥин сылдьабыт, бэсиэдэ оҥоробут. Дьокуускай түүҥҥү сааратар тэрилтэлэригэр, түүҥҥү кулууптарга, притоннарга, куорат кытыытынан рейдэлэри оҥоробут, полиция үлэһиттэрин кытта. Онно ылан көрдөххө, балаһыанньа уустук. Сайынныбыт диэн буолар да, дьэ сайдыы атын өттүнэн тахсан кэлэр. Ол итэҕэлэ суохтан тахсар.

Улуустан кэлбит ыччаттары кытта үлэлиибит. Холобур, “Таатта, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү түмсүүлэрэ үчүгэйдик үлэлииллэр. Итиэннэ өрөбүл ахсын биһиги “Арчы” дьиэтигэр Алгыс оҥоробут. Онно эр дьон кэлэллэр. Уолаттарын, оҕолорун илдьэ кэлэллэр. Биһиэхэ, улуустаһыы диэн суох. Манна бары биир буолан хаалабыт. Алгыспытыгар “Үс” түмсүүгэ тустууктартан Арыйаан Тютрин, Владислав Андреев, Леонид Спиридонов, Василий Гоголев, Иван Белолюбскай, кини салайар “Боотур” кулуубун уолаттара, Максим Тихонов салайааччылаах “Бөҕөс” кулууп эр дьоно сылдьаллар. Итинник ааттаталаатахха элбэхтэр. “Дыгын оонньуутун” кыттыылаахтара бары кэриэтэ сылдьаллар. Кинилэри ыччат батыһар, холобур, кинилэр кэллэхтэринэ, ыччаттар өрө көтөҕүллэн, үөрэн-көтөн, алгыстанан бараллара киһини үөрдэр.

Ити курдук, Аллараа Бэстээххэ, Намҥа эмиэ Алгыс ыытабыт. Билигин Чурапчыга, Аммаҕа Арчы дьиэлэрэ оҥоһулла тураллар, онно тиийэн эмиэ Алгыс ыытыахпыт. Ханан даҕаны түмсүү элбээн эрэр. “Үс” түмсүү филиалларын аһыахпыт. Балаҕан ыйын 27 күнүгэр Покровскайга саха итэҕэлин балаҕана үөрүүлээхтик аһылынна. Ааспыт саас бэйэбит көҕүлээһиммитинэн тоҕус улуус киинигэр улахан алгыстары оҥорбуппут. Амманан, Чурапчынан, Ытык Күөлүнэн, Бороҕонунан, Намынан, Аллараа Бэстээҕинэн, Покровскайынан, Бүлүүнэн, Ньурбанан сылдьыбыппыт. Дьоннор утаппыт курдук кэлэллэр, итэҕэлбит баар эбит диэн. Билигин улуус баһылыктарын кытта үлэни ыытыахпыт. Култуура уонна үөрэх министиэристибэлэрин кытта ыкса үлэлэһиэхпит. Былааммыт сүрдээх элбэх. Хоту ыҥыраллар, Мирнэйгэ, Алдаҥҥа, Өймөкөөҥҥө… Онон элбэхтик барыахпыт-кэлиэхпит, үлэлиэхпит.

Түмсүүгүт бэйэтэ дьиэлээх-уоттаах дуо уонна түмсүүнү кимнээх салайалларын билиэххэ сөп дуо?

– Биһиги общественнай түмсүүбүт баһылыга Моисей Федорович Мордовской, Тааттаттан төрүттээх ыччата. Петр Назарьевич Турнин баар, кини В.А. Кондаковы кытта уонча сылы бииргэ сылдьан үөрэммит киһи. Ити курдук, инникилээн иһэр ыччаттар биһиэхэ элбэхтэр. Социолог Юрий Жегусов арыгыны, табаҕы утары үлэни ыытар.

Онон саха итэҕэлигэр билиҥҥитэ алгыһынан киирэбит. Уобарастаан эттэххэ, билиҥҥитэ түөрт атах буолан сылдьабыт. Итэҕэл үөрэҕэ сүрдээх киэҥ уонна дириҥ ис хоһоонноох. Ону ыччакка барытын саба быраҕан үөрэтэн киирэн бардахха, соһуйуохтара уонна саллыахтара. Хам баттанан хаалыахтара. Ол иһин алгыһынан эрэ киирэ сылдьабыт. Буукубаар курдук, аргыый наллаан үөрэтиини ыытабыт. Былыргы биһиги өбүгэлэрбит этэн хаалларбыт алгыстара сүрдээҕин чарааһаата, ону оҕолордоох, сиэннэрдээх эр дьон алгыһы этинэр кэмнэрэ-кэрдиилэрэ кэллэ.

Саха итэҕэлэ – Аар Айыы итэҕэлэ

– Христианнарга Библия, мусульманнарга Коран курдук сахаларга, итэҕэлгэ сыһыаннаах суруллубут үлэлэр бааллар дуо?

– Бааллар. Владимир Алексеевич Кондаков суруйан хаалларбыт “Аар Айыы итэҕэлэ” диэн халыҥ кинигэ баар. Ити этэр Библияҕар, Кораҥҥар биһиги итэҕэлбититтэн ылбыттара элбэх. Биһиги итэҕэлбит саамай кырдьаҕастара. Ол иһин биһиги итэҕэлбититтэн үтүктүбүттэрэ элбэх.

Биһиги бастакы олимпийскай чемпиоммут Роман Дмитриев итэҕэли тарҕатыыга ылсан иһэн олохтон эмискэ баран хаалбыта…

– Роман Михайлович Дмитриев сүрдээх улахан итэҕэллээх киһи этэ. Кини улахан итэҕэллээх буолан, итинник улаханнык тахса сылдьыбыта уонна сахалары аан дойдуга биллэрбитэ. Роман Михайловиһы мин – бэйэтин көрдөрөн, норуотун үөһэ таһаарбыт киһинэн ааҕабын. Ил Түмэн депутатын быһыытынан итэҕэл туһунан боппуруоһу көтөҕө сылдьыбыта, ону салгыыр киһи үчүгэй буолуо этэ. Биһиги итэҕэлбит сүрдээх дириҥ ис хоһоонноох, силиһэ-мутуга ыраах. Ону барытын үөрэтэн, сөхсүтэн, ыччаппытыгар иҥэрдэхпитинэ, биһиги улахан ситиһиибит буолуоҕа.

Сэһэргэстэ Петр ПАВЛОВ.

“Дьулурҕан” ыспыраапката:

Иннокентий Федорович Макаров – “Дыгын оонньуутун” үс төгүллээх кыайыылааҕа (1995, 1996, 1997), Саха сирин спордун бочуоттаах маастара. Мэҥэ Хаҥалас улууһун “Мэҥэ аат” бэлиэтин хаһаайына, Чурапчы улууһун Сылаҥ нэһилиэгин Ытык киһитэ, РФ Накаастабылы толорор федеральнай сулууспатын Саха сиринээҕи управлениетын (УФСИН) “Белый Медведь” этэрээтин (спецназ) байыаһа, “Краповай берет” хаһаайына. “Үс” түмсүү түсчүтэ.

 

 

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *