Элэккэй, аламаҕай майгылааҕа

Ааҕааччыга киэҥник биһирэммит суруналыыс, кэрэхсэнэр суруйааччы Степан Иннокентьевич Юмшанов баара эбитэ буоллар бүгүн, атырдьах ыйын 31 күнүгэр 75 сааһын томточчу туолуо этэ. Кинилиин “Саха сирэ” хаһыат спорка отделыгар бииргэ үлэлии сылдьыбыппын хаһан да умнубаппын.

Ыстапаан эдэригэр көҥүл тустуунан дьарыктанан, ботуччу ситиһиилэрдээх. Дьон эрэ чулуута барыта тустар 70 кг ыйааһыныгар 1967 сыллаахха Саха сирин чемпионатын боруонса призера, өрөспүүбүлүкэ тыатын сирин үс төгүллээх чемпиона, Хотугу зона сүүрбэччэ төгүллээх чемпиона уонна призера. Дьэ ол иһин, саха дьоно барыта кэрэхсиир көҥүл тустуутун бастыҥнарын, күрэхтэһиилэрин олус бэркэ, ааҕааччыга тиийимтиэ гына суруйара. Буолумуна даҕаны, бэйэтэ туста сылдьыбыт киһи буолан, тугу-хайдах суруйуохтааҕын, ааҕааччыга тиэрдиэхтээҕин үчүгэйдик билэр буоллаҕа.

Степан Иннокентьевиһы биһиги элэккэйин, дьоҥҥо-сэргэҕэ аламаҕайын иһин бэйэ икки ардыгар “Ыстапаан” диэн ааттыырбыт. Онно кини кыһаллыбат буолара, норуот киһитэ буоллаҕа. Ыстапаан көрдөөх-нардаах, өрүү мичээрдии сылдьар, тоҕоостоох кэмҥэ сытыы тыллары туттан дьону быара суох ыытааччы этэ. Оттон кини суруйуутун аахтахха киһи таттаран ааҕа туруох курдук буолара. Оннук итэҕэтиилээхтик, киһи бэйэтэ көрө олорорун курдук, саха тылын баайын-сүмэтин барытын туһанан суруйара.

Кинилиин мунньахтарга, күрэхтэһиилэргэ элбэхтик бииргэ сылдьыбыппыт.

Ыстапаанныын айаҥҥа бииргэ сырыттахха, төһө да ыраах сиргэ хайдах эмискэччи тиийэн хаалбыккын бэйэн да билбэккэ хаалааччыгын. Ол тухары, этэргэ дылы, кини айаҕа хам буолбат, табахтаан кэбиһэ-кэбиһэ аргыый сыыйан кэпсээн-ипсээн, күллэрэн-салларан сэргэх киһи этэ.

Биирдэ, кыһын Чурапчыга, ханнык эрэ күрэхтэһиигэ тиийдибит. Күрэхтэһии туһунан хаһыакка суруйар сорудахтаах дьон быһыытынан үгэһинэн көбүөр кытыытыгар, көстүүлээх сиргэ ыскамыайкаҕа олордубут. Туораттан көрдөххө, биирбит бэрт бөдөҥ-садаҥ, иккиспит кыра, хачаайы, хайдах эрэ били Дон Кихот уонна Санчо Пансо курдук көстөрбүт эбитэ дуу?!

Дьэ, биһиги, саалаҕа толору мустубут тустууга сэҥээрэр тыа сирин дьонун хараҕын ортотугар илэ бодобутун тардынан, ортомуран, блокноттаах уруучукабытын туппутунан көбүөргэ буолар тустууну көрө-истэ, бэлиэтэнэ олордубут. Ол олордохпутуна арай Ыстапааным блокнотун илиититтэн ыһыктаат, нуктаан киирэн барда. Санаабар өссө мунна тыаһаата. Куораттан сарсыарда эрдэттэн айаннаабыт, суолу быһа айаҕа хам буолбакка кэпсээбит киһи сыа киһи сылайдаҕа, эт киһи элэйдэҕэ дии. Ол олордохпутуна, киһим мунна улаханнык тыаһаан барда. Арай, көрдөхпүнэ, ону бэлиэтии көрбүт күрэхтэһии судьуйалара Алексей Мостахов, Николай Старостин остуолга олорон миэхэ “киһигин көр, уһугуннар” диэбиттии имнэнэллэр. Онуоха мин Ыстапааммын оргууй өттүккэ анньабын. Бастаан-утаа киһим онно эрэ кыһаммат, уоһа сөллөйбүтүнэн утуйбутун курдук утуйан бара турар. Онтон дьэ уһуктан, туох да буолбатаҕын курдук, тустууну көрөн киирэн барар. Чочумча буолаат, киһим төбөтө эмиэ налыйан барар…

Ыстапаан биһиэхэ, күнүс, эбиэт кэнниттэн уонча да мүнүүтэ утуйан ыллахпына, чөлбөр түһээччибин, сылайбытым ааһааччы диэн этээччи. Кырдьык да оннук этэ. Ити Чурапчыга кыратык нухарыйан да ылыытыгар, кини саала иһигэр туох буола турарын, тустуу түмүгэ хайдах буолбутун өтө көрө, сэрэйэ олорбут буолуохтаах дии саныыбын.

2004 сыллаахха Санкт-Петербург куоракка көҥүл тустууга Россия чемпионата ыытылынна. Бу чемпионат түмүгүнэн Олимпиадаҕа кыттар хамаанда састааба талыллыахтааҕа. Биһиги Александр Контоевка “ыалдьа” диэн, Саха сириттэн элбэх буолан бардыбыт. Ыстапаан “Саха сирэ” хаһыаттан командировкаланан, анаан суруйа барда. Оттон мин уоппускаҕа сылдьар буолан, анаан көрө диэн ааттаан барбытым. Ол сырыыбытыгар иккиэн наар бииргэ сылдьыбыппыт. Тустуу быыһыгар Ыстапааны батыһан маҕаһыыннары кэрийбиппит. Кини наар дьонугар, оҕолоругар кэһии, таҥас-сап атыыласпыта. Биир күн анаан-минээн оччолорго Санкт-Петербурга Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бэрэстэбиитэлинэн үлэлиир Матвей Васильевич Мучины кытта көрсүбүппүт. Кини Ыстапаанныын уруккуттан билсэллэр эбит. Онон Ыстапаан “кутуругар олорсон” М.В. Мучин күндүлээһининэн, Василий Стручков-Абый Бааска уонна мин рестораҥҥа аһаан турардаахпыт. Өссө сарсыныгар Матвей Васильевич массыына анаан, куорат кэрэ миэстэлэрин көрбүппүт. Ити сырыыбытыгар арай, түһэр сирбитигэр табыллыбатахпыт. Чемпионакка кэлбит дьоҥҥо анаан биир гостиницаны бэлэмнээбит этилэр. Онно икки хонооппутун кэннэ, арай Кавказ итии хааннаах эрэттэрэ тугу эрэ мөккүһэн, барыбытын гостиницаттан таһааран кэбистилэр. Арай, күрэхтэһии кэнниттэн киэһэ дэлби сылайан гостиницабар кэлбитим, биир дойдулаахтарбыт тустууларын көрөөт хонук сиригэр эрдэ кэлбит Ыстапааным аан таһыгар олорор.

-Дьэ, табыллыбатыбыт. Гостиницабытыттан тахсар буоллубут. Хоспутун хатаабыттар, малбытын барытын биир сиргэ түмпүттэрин нэһиилэ хасыһан буллум, — диэн, санаата түһэн олорор эбит.

Хайыахпытый, били аһыах, суунуох буолбут киһи малбын сороҕун эрэ булан, тахсан бардыбыт. Онон Кавказтарбытын кытта бары тутуспутунан кадеттар оскуолаларын уопсайдарыгар хонон турардаахпыт. Онно үтүөлээх тренер Николай Волков, суруналыыс Иван Ушницкай уо.д.а. бааллара. Хата онно кыра телевизор булан көрүдүөргэ туруора охсон, футболга Европа чемпионатыгар Россия хамаандата хайдах оонньуурун күө-дьаа көрбүппүт. Онно Джанкетов диэн Карачаево-Черкесия тренерэ футболу сүрдээҕин сөбүлүүрүн, быһаарсарын көрдөрбүтэ.

Ыстапаан тустууну таһынан хоккейы, футболу олус үчүгэйдик билэрэ. Түүннэри тэлэбиисэринэн репортажтары көрөн баран, сарсыныгар санаатыбытын атастаһан, биһиги да буолларбыт ырытыһан, кими эрэ хайҕаан, кими эрэ сэмэлээн, оонньууга уопсай сыананы биэрэн астынааччыбыт. Ыстапаан хас да кинигэ ааптара. Кинигэлэрин анаан суруйан бэлэхтээбитин кэриэс гынан уура сылдьабын.

Ыстапааммыт туһунан өйдөбүл биһиэхэ өрүү тыыннаах буолуоҕа.

Петр ПАВЛОВ. 

 

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *