Эдьиий Таанньа, убай Барыыс…

Дойдубар Суолаҕа

Эдьиийбэр Таанньаҕа…

ырыа тыла хоспун бүтүннүү толорон намыыннык кутуллар. Төһө да биһиги эдьиийбитигэр анамматар, үчүгэй да ырыа „Эдьиийбэр Таанньаҕа…“

Биһиги, өнөрдөр, өнөрдөр эрэ буолуо дуо, Уус Алдан улууһун спорка кыратык да эмэ сыһыаннаах дьоно бука бары эдьиий туттубут киһибит Иванова — Черноградская Татьяна Ильинична, Эдьиий Таанньа – Сүүрүк Таанньа бүгүн биһиги кэккэбитигэр суох. Кини кэргэнинээн, олоҕун аргыһынаан Иванов Борис Марковичтыын сүрдээх диэн чаҕылхай, олус баай ис хоһоонноох, ханна да хатыламмат улахан олоҕу олорон күн сириттэн араҕыстылар. Борис Маркович 87, Татьяна Ильинична 81 саастарыгар тиийэн, спорт киһини уһун үйэлиирин дьиҥнээхтик көрдөрөн бардылар.

Кинилэр тустарынан сурулунна ини, суруллубата ини… Балачча киэҥник сырдатыллан хаһыакка, сурунаалга, радиоҕа, телевизорга таҕыстаҕа аҕай.

Ол да буоллар, кинилэр олохторо бүппэт элбэх араас кырыылаах, дьэрэкээн өҥнөөх алмаас таастыы күлүмнүүр, саҥаттан саҥа, киһи сөҕөр дьиктилэринэн киэргэйэн, байан иһэр. Бу икки улахан, улахан да буолбатах, Улуу спортсмен дьон спорка бэриниилээх олохторо – кыргыһыы толоонугар холобура суох хорсун быһыыны санатар. Ол бастатан туран, „Спорт королеватынан“ аатырбыт чэпчэки атлетика, спорт саамай кыраһыабай, саамай былыргы, саамай ыарахан көрүҥнэригэр сүүрүүгэ, хайыһарга уһун үйэлэнии хатыламмат холобура буолар.

Санаан көрүҥ, Татьяна Ильинична Бүтүн Советскай Союзка саамай улахан тыа сирин спортсменнарын „Урожай“ обществотын Саха сиринээҕи салаатын сүүрүүгэ 50 (!)   төгүллээх чемпионката. Саха сирин 29 төгүллээх  чемпионката. Хас эмэ төгүл 800 м, 1500 м, 2000 м дистанцияларга республика рекордтарын 1954 сылтан 1971 сылга диэри, 17 сыл    устата тохтоло суох олохтообута. Манчаары бирииһигэр оҕунан ытыыга элбэх төгүллээх чемпионка, „Колхозник“ общество сүүрүүгэ элбэх төгүллээх чемпионката. Саха сирин чиэһин Сибиир, Дальнай Восток зонатыгар элбэхтик көмүскээн призер буолуталаабыта.

Убайбыт Борис Маркович Иванов эмиэ дэгиттэр спортсмен, спорт түөрт көрүҥэр балачча улахан ситиһиилэрдээх. Ол курдук:

Хайыһарга ССРС спордун маастарыгар кандидат (1977). 1943 сылтан саҕалаан 2002 сылга диэри тиһигин быспакка күрэхтэспитэ. 1966 сыллаахха республика сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн Сибиир, Дальнай Восток күрэхтэһиилэригэр кыттыбыта. 1965 сылга 20 км дистанцияҕа Саха сирин чемпионатыгар иккис миэстэлээх. 2002 сылга 65-тэн үөһээ саастаах ветераннарга Саха сирин чемпиона.

Велоспортка ССРС спордун маастарыгар кандидат (1970). 1952 сылтан велоспордунан дьарыктаммыта. 1953 сылга „Колхозник“ общество 50 км чемпиона буолбута. Республика араас күрэхтэһиилэригэр 13 төгүллээх чемпион. 1960, 1968, 1969,1970 сылларга республика сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн – Красноярскай, Чита, Улан Удэ, Хабаровскай куораттарга Саха сирин чиэһин ситиһиилээхтик көмүскээбитэ.

Оҕунан ытыыга ССРС спордун маастарыгар кандидат (1981). 1975 сылтан оҕунан ытыынан дьарыктанан, республика сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн 8 төгүл Саха сирин чиэһин көмүскээбитэ. 1965, 1976, 1977, 1979, 1980 сылларга – Читаҕа, Москваҕа, Горно-Алтайскайга, Бийскэйгэ, Кызылга, Дербеҥҥэ күрэхтэһэн иккис миэстэ буолуталаабыттара. 1989 сылга “Невские стрелы” күрэхтэһиигэ Ленинградка Саха сирин хамаандата иккис миэстэни ылары ситиспитэ. 1981 сылга Сибиир уонна Дальнай Восток национальнай көрүҥнэргэ күрэхтэһиигэ абсолютнай чемпион буолбута. Ити сыл РСФСР зонатыгар иккис миэстэни ылар.

Биатлоҥҥа ССРС спордун маастарыгар кандидат (1981). 1975 сылтан дьарыктанан  Уус Алдан хамаандатыгар киирэн 4:7,5 км эстафетаҕа республика 3 төгүллээх чемпиона буолбута.

Дьэ, ити биир киһи холугар, биир киһи олорон ааспыт олоҕор сөҕүмэр улахан ситиһии! Спорт түөрт көрүҥэр ССРС спордун маастарыгар кандидат буолбут биһиги киэн туттар киһибит Иванов Борис Маркович, олус сэмэй, баара суоҕа биллибэт көрсүө киһи этэ. Кэргэнинээн Татьяна Ильиничналыын бэйэ-бэйэлэрин толорсон, ситэрсэн биэрэ сылдьар үтүө да дьоннор. Спорка уһун үйэлэнии, үрдүк ситиһиилэнии, дириҥ бэриниилээх буолуу ханна да, хаһан да  хатыламмат үтүө холобурун көрдөрбүт дьиҥнээх чөл олохтоох спортивнай дьиэ кэргэн буолар. Аан бастаан 1943 сылтан саҕалаан, бүтэһигин 2002 сылга ситиһиилээхтик күрэхтэспит чулуу спортсменнар.

Ол да кэнниттэн тохтоон олорунан кэбиспэккэ күүстэрэ, кыахтара, өйдөрө-санаалара тиийэринэн спордунан дьарыктанааччыларга көмөлөһө, күрэхтэһиилэри тэрийсэ, оскуолалар физруктарын өйүү сылдьыбыттара. Элбэх эдэр ыччат спорт суолун тутуһарыгар, физруктар аат-суол ылыыларыгар күүс-көмө буолбуттара.

Татьяна Ильинична бииргэ төрөөбүт быраата Семен Черноградскай бэйэтэ туспа, номоххо киирбит киһи. Чулуу спорстмен эрэ буолбакка, оллоонноох олоҥхоһут, холумтаннаах оһуохайдьыт. Кини туһунан Ивановтары кытта холбуу тутан кэпсээтэххэ – Уус Алдан, Саха сирин хайыһар спордугар историята арылхайдык көстөр. Саха сириттэн, сахалартан биир бастакынан хайыһарга ССРС спордун маастара, республика элбэх төгүллээх чемпиона, Саха сирин чиэһин туруулаһан туран көмүскээбит, спорка уһун үйэлэниини бигэргэтэн, Россия бэтэрээннэрин күрэхтэһиилэригэр үрдүк ситиһиилээх, сахаҕа биир сүдү спортсмен буолар.

Маннык чулуу, улуу дьону, кинилэр олохторун, ситиһиилэрин кэлэр көлүөнэҕэ кэпсиир, холобур оҥостор туһугар, Уус Алдан спортсменнара бары туруналлар. Кинилэр дьиэлэриттэн, кинилэр алгыстарынан элбэх кыайыы Уус Алдаҥҥа кэлбитин киэн туттан кэпсииллэр, ахталлар. С.И. Черноградскай таһаарбыт “Сүүрүк Таанньа, Байанайдаах Барыыс” диэн кинигэтигэр киирии тыл оннугар туттуллубут республикаҕа спорт сайдыытыгар балачча улаханнык үлэлэспит салайааччы А.Е. Алексеев ахтыытыгар маннык суруйар:

“Үйэлэрин тухары төрөөбүт улуустара – Уус Алдан албан аатын туругурдар соруктаах доруобуйаларын харыстаабакка спорт эйгэтигэр олохторун бүтүннүү анаабыт албан ааттаах Танялаах Борис оройуон иһинэн туох махталга тиксибиттэрэ буолла? Уус Алдан оройуона бэйэлэрин үтүө кылааттарын киллэрбит спортивнай дьиэ кэргэни үрдүк таһымҥа бэлиэтиэ, эдэр ыччат холобур ыларыгар бэрт үчүгэй хардыыны оҥоруо диэн эрэнэбин”.

Кырдьык, бэрт диэн сөптөөх этии. Уус Алдан аныгы историятыгар мантан ордук чаҕылхай ситиһиилээх, уһун үйэлээх спортивнай дьиэ кэргэн бүтүн Саха сирин да үрдүнэн суоҕа буолуо. Бу Улахан олоҕу, спорка Хорсун быһыыны хайдах үйэтитиэххэ диэн санаа спорт сүгүрүйээччилэрин барыларын долгутарыгар саарбахтааһын суох. Итини олоххо киллэриигэ тоҕоостоох түгэн дьэ үүннэ дии саныыбын. Эһиил, 2022 сылга буолуохтаах Саха сирин норуоттарын спартакиадата Бороҕоҥҥо ыытыллаары турар. Олус элбэх ыалдьыт, спортсмен, спорду сэҥээрээччилэр түмсүөхтэрэ.

Спартакиада сүрүн киэргэлинэн сэрэйдэххэ, “Спорт королеватынан” аатырбыт чэпчэки атлетика сүүрүү көрүҥнэрэ буолуохтара. Күрэхтэһиилэр сүрүннээн саҥа тутуллар спорт саалатыгар ыытыллыахтара. Элбэх киһи манна тоҕуоруһуо, сөҕө-махтайа күрэхтэһиини көрүө. Спартакиада кэнниттэн уһун кэмнэргэ спортсаалаҕа ыччат эрчиллиэ, спорт кэрэ эйгэтигэр уһуллуо, улахан спорка кынат үүннэрэн дабайыа. Дьэ, бу дьыалаҕа ыҥырааччынан, уһуйааччынан Ивановтар дьиэ кэргэн этэ эбээт!

Онтон ол дьиэ кэргэни спорт саала иннигэр боруонса пааматынньык оҥорон, үйэ саас тухары ыччаты ыҥыра, угуйа турар гына, чочуйан туруоран кэбистэххэ – ол буолуо этэ кинилэр олохторугар сүгүрүйүү, кинилэр спорка холобурдарын үйэтитии!

Ытыктабыллаах Уус Алдан спортсменнара, ытыктабыллаах бэтэрээн спорсменнар, улууспут салайааччылара, спорду сэҥээрээччилэр, Өнөр нэһилиэгин олохтоохторо! Ивановтар дьиэ кэргэн боруонсаттан пааматынньыктара саҥа спортсаала иннигэр туруоруллан, 2022 сылга Саха сирин норуоттарын Спартакиадатын киэргэлэ, Уус Алдан улууһун үйэлэргэ киэн туттуута буоларын ситиһэргэ бука бары турунуоҕуҥ!

Чэгиэн чэбдик олохтонон,

Чөл элэккэй туруктанан,

Чэмэлийэн да көрсөргүт,

Чэйгитин кута охсоргут.

Эдэркээн сэнэх эрдэхтэн,

Эккит хааҥҥыт ыга ситэн,

Күрэх тыынын ылыммыккыт,

Күүскэ тэбинэн барбыккыт!

Өрүү кыайыы көтөллөнөн,

Өрөгөй үөрүү үктэллэнэн

Улуулар дьоммут дэтэргит,

Улуус аатын үрдэтэргит!

Уһун тыыннаах күрэхтэргэ

Сүүрүк Таанньа кыайталыыр,

Уһук хаалбыт бириэмэҕэ

Убай Барыыс ылаттыыр.

Эдэркээн дьоннор мустаннар

Мэтээл, лиэнтэ туппахтыыллар

Эдьиий, убаай – кэрэ тыллар

Кыайыы диэки кынаттыыллар!

Спорт уһун үйэлээхтэрэ

Сулус буолан сандаарыйыҥ!

Ыччат дьону күрэхтэргэ

Ыра санаанан атаарыҥ!

Петр АТЛАСОВ, Уус Алдан улууһун Өнөр нэһилиэгин олохтооҕо, спорду сэҥээрээччи.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *