Хапсаҕайга республика сайыҥҥы спартакиадаларын чемпионнара (1932-1954 сс.)

Сахалар былыр-былыргыттан олус сөбүлүүр оонньуулара хапсаҕайдаһан тустуу сайыҥҥы республика спартакиадаларыгар, ыһыахтарга киирэн көрөөччүлэр улахан болҕомтолорун ылара, дьон интэриэһин куруук тарда турара.

Хапсаҕай философиятын кылгастык быһаардахха, «Түһүлгэҕэ кыратык да сыыһа туттума, бүдүрүйүмэ, охтума – кыай, хот!» диэн өйдөбүллэртэн турар. Хапсаҕайдьыттар сири тарбахтарынан да таарыйдаххына, хотторуу хомолтотун билэллэр. Онон хапсаҕай философията, ис өйдөбүлэ төрүт оонньуубут быраабылатыгар киирэ сылдьар. Билигин хапсаҕай сайдыыта республикаҕа киэҥ, үрдүк таһымҥа таҕыста.

Сылын аайы араас таһымнаах күрэхтэһиилэр сотору-сотору буолаллар. Олорго куруук буоларын курдук, элбэх көрөөччүлэр мунньустан, түргэн, тэтимнээх хапсыһыылартан   астыналлар. Тэрийээччилэр сыаналаах бириистэри туруоран, дьон санаатын олус таптылар. Онон, хапсаҕайынан дьарыктанааччы ахсаана кэнники сылларга биллэрдик элбээтэ. Аны бу тустууну омуктарга көрдөрөн биһирэттибит. Бэйэлэрин күүстэрин холоһо оннооҕор республика таһыттан атын бөҕөстөр анаан-минээн туста кэлэр буоллулар. Республикаҕа сылын аайы  хапсаҕай саҥаттан саҥа маастардара эбиллэ, үксүү тураллара элбэҕи этэр. Кэлэр өттүгэр, хапсаҕайы олимпийскай көрүҥ быһыытынан МОК билиннэҕинэ, аны Олимпиада программатыгар киириэн сөп диэн эрэл баар.

Бүгүҥҥү туругунан республикаҕа сүүрбэ тоҕус сайыҥҥы спартакиадалар ыытыллан кэллилэр. Олорго үксүгэр хапсаҕай өбүгэлэрбит төрүт оонньуулара буолан, программаҕа булгуччу киирэн кыайыылаахтар ааттара чопчу биллэн быһаарыллара. Бастакы спартакиадаларга билиҥҥи   курдук ыйааһыннарынан категорияларга араартааһын суоҕа.Тустааччыларга бириэмэнэн хааччахтааһын өссө бүтэһиктээхтик киирэ илигэ. Ыйааһынынан араартааһын 1955 сылтан эрэ киирбитэ.

Кэм кэрдии, сыллар аастахтарын аайы, хомойуох иһин республика бастакы спартакиадаларын кыайыылаахтарын, эбэтэр чемпионнарын ааттара умнуллан ахтыллыбат буолан иһэллэр. Сорох чемпионнар ааттарын саҥардыы арыйан, билэн киэҥ ыырга таһааран бэчээт нөҥүө билигин да сырдатар наадалаах. Ол иһин, төһө да хойутаан буоллар, кинилэр ааттарын спорду таптааччыларга анаан өссө төгүл  ахтан ааһарга сананным.

Дьэ, ол курдук хапсаҕайга республика бастакы спартакиадаларын кыайыылаахтара, эбэтэр  чемпионнара кимнээх этилэр? Кинилэр тустарынан ханнык чахчылары аҕалан сырдатыахха сөбүй?

Степан Слепцов – Баппаай

1932 сыллаахха от ыйын 8-12 күннэригэр Саха  автономията тэриллибитэ 10 сыла туолар юбилейыгар Дьокуускай куоракка Бүтүн Саха сиринээҕи 1-кы спартакиадата ыытыллыбыта. Ити спартакиадаҕа хапсаҕайдаһан тустууга Мэҥэ-Хаҥалас Алтаныттан төрүттээх Степан Слепцов — Баппаай (1908-1942 сс.) көрсүбүт дьонун кыайталаан маҥнайгы миэстэни ылбыта. Иккис миэстэҕэ кини биир дойдулааҕа Аксалов, үһүс миэстэҕэ Дьокуускай хамаандатыттан  Жирков тахсыбыттара. Онон, Степан Слепцов — Баппаай хапсаҕайга Саха АССР маҥнайгы официальнай кыайыылааҕынан, эбэтэр чемпионынан буолар. Сэрии иннинэ Дьокуускайга, Бүтэйдээххэ уонна да атын сиргэ үлэлээбитэ. Олоххо актыыбынай позициялаах киһи этэ. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии саҕаламмытыгар, 1942 сыллаахха сайын армияҕа ыҥырыллан  барбыта уонна аара фроҥҥа баран иһэн ыалдьан өлбүтэ.

1935 сыллаахха ыытыллыбыт иккис республиканскай спартакидаҕа хапсаҕайдаһан  тустууга хас киһи кыттыбытын уонна ким кыайыыллааҕынан тахсыбытын туһунан национальнай архыыптан наадалаах чопчу докумуоннар көстүбэтилэр. Онон, ити сыл республика үрдүнэн ыытыллыбыт күрэхтэһиигэ хапсаҕай программаҕа киирбитин, эбэтэр киирбэтэҕин туһунан чахчы чуолкайдаммата.

Василий Степанов — Буучугурас

1937 сыллаахха от ыйын 6-10 күннэригэр Дьокуускай куоракка Саха АССР  үһүс сайыҥҥы  спартакиадата ыытыллыбыта. Онно, хапсаҕайга Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх Василий Степанов – Буучугурас (1908-1943 сс.) тустубут бөҕөстөрүн барыларын охтортоон кыайыылааҕынан тахсыбыта. Барыта аҕыста тустубута, кими да тулуппатаҕа. Барыларыгар араас албаһы туттан охтортоон, Күөх Туймаада хочотун буорун харбаппыта. Иккис миэстэни Дмитрий Флегонтов — Тоҥус Бөҕө (Чурапчы-Амма), үсүһү Лазарев (Амма) ылбыттар. Бу күрэхтэһиигэ Уус-Алдантан  18 саастаах Роман Петухов тустубут уонна бэһис миэстэҕэ хаалбыт.

Кэлин чемпионнаабыт В.Степановы — Буучугураһы кытта тустубут дьон ахталларынан,  Василий Степанов — Буучугурас түһүлгэҕэ тустарыгар атаҕынан олох тыаһаппакка сылдьан тустар эбит, онон кини  эмискэ чугаһыырын, эбэтэр тэйэн биэрэрин утарылаһааччытыгар тыаһынан олох иһитиннэрбэт эбит.  Оттон тыҥааһыннаах, эппиэтинэстээх күрэхтэһиилэргэ Буучугурас дохсуннук утарылаһааччытыгар сүүрэн киирэн, араас албастарынан тамнаталаат,  түһүлгэттэн сүүрүүнэн тахсар эбит.

Сөбүлээн туттар албастара: атахтааһын, түргэннээһин, тэбиилэр, хоннох анныгар илиилэрин уган өрө көтөҕөн таһаарыы уонна да атыттар.

Сэрии саҕаламмытыгар, 1941 сыллаахха военкоматтан повестка тутан Ийэ дойдутун көмүскүү фроҥҥа аттанар. 1942 сыллаахха Воронеж куорат аттыгар уоттаах кыргыһыыларга сылдьан ыараханнык бааһырбыта уонна Иркутскайга 1943 сыллаахха госпиталга эмтэнэ сытан өлбүтэ.

Дмитрий Токосов

1945 сыллаахха атырдьах ыйын саҥатыгар Дьокуускайга Кыайыы күнүгэр анаммыт республика 1V  сайыҥҥы спартакиадата буолбута. Манна хапсаҕайга бастыыр иһин күрэхтэһиигэ  Өлүөхүмэ Кээччититтэн төрүттээх Дмитрий Токосов (1922-1972 сс.) көрсөн тустубут бөҕөстөрүн кыайталаан чемпион бочуоттаах аатын ылары ситиспитэ. Финалга кини Уаровы кыайбыта. Архыып докумуоннара кэрэһилииллэринэн, бу күрэхтэһиигэ курдаһан тустуу эмиэ ыытыллыбыт. Онно Д.Токосов эмиэ барыларын кыайталаан бастаабыт. Онон, тустуу икки көрүҥэр иккиэннэригэр чемпионнаан, көрөөччүлэри барыларын сөхтөрбүтэ.

Токосов Д.В. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа. Ол курдук, кини сэриигэ 1941 сыллаахха от ыйын 6 күнүгэр ыҥырыллан барбыта. Фроҥҥа тиийэн уоттаах кыргыһыылар саамай ортотугар сылдьыбыта. Ол курдук, Москва аннынааҕы, Сталинградтааҕы фроҥҥа уонна Харьков таһыгар буолбут кыргыһыыларга хорсуннук сэриилэспитэ. Сэриигэ хорсунун уонна Ийэ дойдуга бэриниилээҕин көрдөрөн, офицердар үөрэхтэрин бүтэрбитэ, взвод уонна рота командирыгар тиийэ үүммүтэ. Бойобуой офицер, фроҥҥа түөртэ ыараханнык бааһырбыта. 1944 сыллаахха госпиталга уһуннук сыппыта, доруобуйата мөлтөөн, салгыы байыаннай  сулууспаттан комиссияланан босхоломмута. Хорсун буойун дойдутугар «Кыһыл Сулус» орденнаах, «Хорсунун иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин», «Германияны кыайыы иһин» уонна да атын наҕараадалаах эргиллибитэ.

Кэлин спордунан дьарыктанан, республикаҕа биллэр тустуук буола үүммүтэ. Бэйэтин күүстээх хапсаҕайдьыт уонна курдаһан тустуук буоларын республика күрэхтэһиилэригэр хас да сыл устата кыттан дьону сөхтөрбүтэ.

Игнатий Харитонов

1946 сыллаахха атырдьах ыйын 4-8 күннэригэр Дьокуускайга буолбут республика V сайыҥҥы спартакиадатыгар хапсаҕайга кыайыылааҕынан Нам Хамаҕаттыттан төрүттээх Игнатий Харитонов (1916-1994 сс.) тахсыбыта. Иккис Т.Варламов (Таатта), үһүс  П.Федоров (Амма) буолбуттара. И. Харитонов дойдутугар күүстээх уонна сымса киһинэн биллэрэ, хапсаҕайга уонна курдаһан тустууга улууска уонна нэһиэлиэккэ хас да чемпионнаабыта. Кини Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кытттыылааҕа. Фроҥҥа артиллерияҕа сулууспалаабыта. Смоленскай уобалаһы, Беларуссияҕа Оршаны, Прибалтикаҕа тиийэн Латвияны, Литваны ол иһигэр  Вильнюс куораты босхолоспута. Хорсуннук сэриилэспитин иһин Албан Аат үһүс степенэ, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии иккис степеннээх орденнарынан, «Хорсунун иһин», «Бойобуой үтүөлэрин иһин» уонна да атын медалларынан наҕараадаламмыта.

Василий Семенов – Күүстээх Бааска

1947 сыллаахха бэс уонна от ыйдарыгар Дьокуускайга республика V1 сайыҥҥы республиканскай спартакиадаҕа хапсаҕайдаһан тустууга чемпионунан Дьокуускай хамаандатыттан Василий Семенов — Күүстээх Бааска (1916-1977 сс.) буолбута. Иккис миэстэҕэ Мамаев, үһүскэ Кириллин  (Чурапчы) тахсыбыттара. Күрэхтэһиигэ барыта 11 бөҕөс  кыттыбыта.

В.А. Семенов — Күүстээх Бааска бэйэтэ Ньурба оройуонун Малдьаҕар нэһилиэгиттэн төрүттээх. Оскуола кэнниттэн Дьокуускайга пединститука киирэн, нуучча тылын уонна литературатын салаатын бүтэрэн, үрдүкү үөрэхтээх учуутал идэтин ылбыта. Маҥнай оскуолаҕа нуучча тылын үөрэппитэ. Кэлин филологическай наука кандидата буолбута итиэннэ студеннары үрдүкү үөрэх кыһатыгар үөрэппитэ. Сөбүлээн туттар албаһа – утарылаһааччыларын сиһин бүк тардан баран, атаҕынан олуйан охтортооһун этэ.

Билигин төрөппүт уола Василий Васильевич Семенов билигин Москваҕа олорор, онно авиационнай институкка профессорынан үлэлиир, техническэй наука доктора.

Семен Дьячковскай

1948 сыллаахха атырдьах ыйын 7-12 күннэригэр Дьокуускайга буолан ааспыт  республика V11 сайыҥҥы спартакиадатыгар хапсаҕайга  чемпион аатын  сэрии кыттыылааҕа Семен Дьячковскай (1922-1994 сс,) ылары ситиспитэ.

Кини бэйэтэ Арҕаа Хаҥалас Иккис Одуну нэһилиэгэр (билигин Горнай улууһун Кировскай нэһилиэгэр) 1922 сыллаахха  төрөөбүтэ. Бу бэйэтин үчүгэйдик кыанар, дэгиттэр, спорт араас көрүҥнэригэр республикаҕа да, оройуонугар  да үчүгэй ситиһиилэрдээҕэ. 1947 сыллаахха курдаһан тустууга республикаҕа чемпионнаабыта. Сэриигэ 1942 сыллаахха 20 саастааҕар ыҥырыллан барбыта. 19-с хайыһар биригээдэтигэр сылдьан, Ильмен күөл кырыктаах кыргыһыыларыгар кыттыбыт. Сэрииттэн ыараханнык  бааһыран, «Кыһыл Сулус» орденнаах дойдутугар эргиллибитэ.

Петр Карамзин — Молуойка

1949 сыллаахха от ыйыгар-атырдьах ыйдарыгар республика киин куоратыгар ыытыллыбыт V111 спартакиадаҕа Мэҥэ Хаҥалас Догдонотуттан сылдьар Петр Карамзин – Молуойка (1919- 1980 сс.) хапсаҕайга кыайыылааҕынан тахсыбыта. Кими да тулуппатаҕа уонна чемпион бочуоттаах аатын аан маҥнай сүкпүтэ. Иккис – Бугаев Е.Д., үһүс – Токосов Д.В. буолбуттара. Кыайыылаах П.Карамзин-Молуойка республикаҕауонна оройуонугар күүстээх, дэгиттэр сайдыылаах спортсмен быһыытынан биллэрэ. Атаҕар быһый, илиитигэр күүстээх буолан кыһынын хайыһардыырын уонна сайынын ыһыахтарга тустарын сөбүлүүрэ. Оройуонугар ити көрүҥнэргэ хас да төгүл чемпионнаабыта.

Хапсаҕайтан ураты кини республикаҕа өссө хайыһарынан сүүрүүгэ уонна курдаһан тустууга иккилии төгүл кыайыылааҕынан тахсыбыта. Онон, биллэр спортсмен. Республикаҕа барыта үс көрүҥҥэ кыттан, биэс төгүл чемпионнаабыта. Онон, спорка үчүгэй ситиһиилэрдээҕэ.

Роман Петухов

1952 сыл бэс уонна от ыйдарыгар республика автономията тэриллибитэ 30 сыла туолбутун бэлиэтиир юбилейнай Х сайыҥҥы республиканскай спартакиада буолан ааспыта. Онно Уус-Алдан учуутала Роман Петухов (1913-2008 сс.) табыллан, соргулаахтык тустубута. Барыта уон бөҕөс күөн көрсүбүтэ. Кинилэр ортолоругар Михаил Малардыров, Василий Ильин, Дмитрий Данилов уонна да атыттар  бааллара. Барыта аҕыс киһини охторон, «Динамо» общество тустуугар Д.Даниловка эрэ хотторон Роман Петухов Саха АССР абсолютнай чемпионын аатын ылбыта. Иккискэ В.Ильин (Үөһээ Бүлүү), үһүскэ Д.Данилов (“Динамо”) тахсыбыттара.

Нөҥүө сылыгар, 1953 сыл бэс ыйын 10-25 күннэригэр «Колхозник» спортобщество республикатааҕы 1-кы спартакиадата буолан ааспыта. Онно Амма, Мэҥэ-Хаҥалас, Уус-Алдан, Чурапчы, Нам, Өлүөхүмэ, Таатта, Орджоникидзевскай, Якутскай оройуоннай хамаандаларын 136 спортсменнара кыттыбыта. Хапсаҕайга Уус-Алдан оройуонун учуутала Роман Петухов үс күн устата сэттэ киһини бүдүрүтэн, эмиэ кыайыылааҕынан тахсыбыта.

Владимир Ефремов

1954 сыллаахха от ыйыгар хапсаҕайга республикаҕа бастыыр иһин икки улахан күрэхтэһии тэриллэн ыытыллыбыттара. Маҥнай «Колхозник» общество 11-с спартакиадата буолбута, ол кэнниттэн сотору республикатааҕы сайыҥҥы спартакиада ыытыллан ааспыта. Ол курдук, ити сыл бэс ыйыгар буолан ааспыт «Колхозник» общество республикатааҕы спартакиадатыгар Ньурба оройуонун Бастакы Малдьаҕар начаалынай оскуолатын учуутала Владимир Ефремов кимтэн да охтубакка, көрсүбүт аҕыс киһитин барытын ыраастык охтортоон, кыайыылааҕынан тахсыбыта.

Илья Кондратьев

1954 сыл бэс ыйын 20-29 күннэригэр республика сайыҥҥы спартакиадатыгар хапсаҕайдаһан  тустууга чемпион аатын эргиир систематынан тэриллэн түмүктэммитэ.Барыта 18 күүстээх хапсаҕайдьыттар күөн көрсөн ким күүстээҕин, сымсатын, хапсаҕайын итиэннэ ким элбэх албастааҕын быһаарсыбыттара. Манна чаҕылхайдык тустан Илья Кондратьев (1932-1981 сс.) («Колхозник» общество) республика абсолютнай чемпионын кэтит солко лиэнтэтин киппэ санныларыгар иилинэр. Иккис миэстэҕэ В.Ильин тахсыбыта.

1955 сыллаахха бэс ыйын  ыйыгар сайыҥҥы Х11 республиканскай спартакиадаҕа хапсаҕайдьыттар саастарынан икки бөлөххө, онтон ыйааһыннарынан түөрт араас    категорияларга араарыллан тустубуттара. Ол курдук, 17-18 саастаах уолаттарга диэн уонна 19 сааһыттан үөһээ саастаах улахан дьоҥҥо диэн бөлөхтөргө араарыллыбыттара. Улахан дьоҥҥо ыйааһын категорияларынан: саамай чэпчэки – 55 кг диэри, чэпчэки ыйааһын – 65 кг диэри, орто ыйааһын – 80 кг диэри уонна ыарахан ыйааһын – 80 кг-тэн тахса диэннэр киирбиттэрэ. Аны тустуу бириэмэнэн эмиэ хаачахтаммыта. Бу маннык, аныгылыы сөптөөх быраабыла киирбитин кэннэ хапсаҕайдаһан тустуу спорт маассабай оонньуута буола кубулуйбута, кыттааччылар да көрөөччүлэр да ахсааннара лаппа элбээбитэ.

Бу спартакиадаҕа улахан дьоҥҥо бэйэлэрин ыйааһыннарыгар Семен Алексеев (Булуҥ), Прокопий Иннокентьев  (Дьокуускай), Владимир Ефремов (Ньурба) уонна 38 саастаах Василий Семенов-Күүстээх Бааска чемпион үрдүк аатын ылары ситиспиттэрэ.

Абсолютнай чемпион аатын былдьаһар күрэхтэһиигэ тус ыйааһыннарыгар бастаабыт   Владимир Ефремов уонна Василий Семенов- Күүстээх Бааска иккиэн бэйэлэрэ тустубатахтарын иһин, иккиэннэригэр хотторууну биэрбиттэрэ уонна күрэхтэһииттэн уһуллубуттара.

Абсолютнай чемпион аатын Роман Петухов (Уус-Алдан) ылбыта. Иккис миэстэҕэ В.Ильин (Үөһээ Бүлүү) тахсыбыта.

Үөһээ ыйыллыбытын курдук, 1956 сыллаахха бэс ыйыгар буолбут Саха сирин норуоттарын 1-кы спартикадататыгар хапсаҕайга Илья Кондратьев үчүгэй тустууну көрдөрөн, абсолютнай чемпион аатын  иккиһин сүкпүтэ. Ити сыл улахан дьоҥҥо бэйэлэрин ыйааһыннарыгар чемпион үрдүк аатын ылары ситиспиттэрэ: Иван Павлов (Ньурба), Сергей Ли-Фу (Үөһээ Бүлүү), Илья Кондратьев (Орджоникидзевскай оройуона) уонна Петр Егоров (Үөһээ Бүлүү).

1957 сыллаахха атырдьах ыйыгар Дьокуускайга ыытыллыбыт профсоюзтар хамаанданан 1-кы күрэхтэһиилэригэр хапсаҕайга абсолютнай чемпионун аатын Василий Румянцев (1931-2008 сс.) ылбыта. Кэлин, кини 1959 сыллаахха Саха АССР норуоттарын Бастакы спортивнай оонньууларын хапсаҕайга абсолютнай чемпион буолбута. Итиэннэ Ньурбаттан Иван Павловтыын уонна Чурапчыттан Петр Старостинныын Саха АССР спордун маастарын аатын  биир бастакынан ылбыттара.

Онон,  манна ахтыллыбыт, 1932-1954 сылларга буолбут Саха АССР сайыҥҥы  спартакиадаларыгар хапсаҕайдаһан тустууга чемпион, эбэтэр кыайыылаах үрдүк уонна бочуоттаах аатын Степан Слепцов-Баппаай (Мэҥэ Хаҥалас) – 1932 с., Василий Степанов — Буучугурас (Үөһээ Бүлүү) – 1937 с.; Дмитрий Токосов (Өлүөхүмэ) – 1945 с.; Игнатий Харитонов (Нам) – 1946 с.; Василий Семенов — Күүстээх Бааска (Якутскай) – 1947 с; Семен Дьячковскай (Горнай) – 1948 с.; Петр Карамзин — Молуойка (Мэҥэ-Хаҥалас) – 1949 с.; Роман Петухов (Уус-Алдан) – 1952 уонна 1955 сс; Илья Кондратьев (Орджоникидзевскай) – 1954 уонна 1956 сс. ылбыттара.

Хомойуох иһин, республика бастакы спартакиадаларын хапсаҕайга чемпионнара, кыайыылаахтара билигин биһиги ортобутугар суохтар. Кинилэр ааттарын саас-үйэ тухары   үйэтитэр туһугар үлэни күүһүрдүөххэ наада. Бастатан туран, бу чулуу хапсаҕайдьыттар ааттарын үйэтитэр үлэни биир дойдулаахтара баһылаан-көҕүлээн саҕалыахтаахтар уонна  ыытыахтаахтар.

Маны таһынан икки киһи: Роман Петухов (Уус-Алдан) – 1953 с. уонна Владимир Ефремов (Ньурба) – 1954 с. «Колхозник» спортивнай общество ыыппыт бастакы уонна иккис спартакиадаларыгар кыайыылахтарынан тахсыбыттарын туһунан үөһээ ахтан аһардыбыт.

Виталий СЛЕПЦОВ.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *