Тренерим, учууталым И.А. Халдеев аата мин олохпор сүдү оруоллаах

1969 сыллаахха Тумулга физкультура учууталынан Бороҕонтон тустууга ССРС спордун маастара Халдеев Иннокентий Андреевич дойдутугар үлэлии кэлбитэ. Балаҕан ыйыгар 9-с «б» кылаас мунньаҕар спортивнай секцияларга суруттарыы буолбута. Онно кылаас уолаттара бары тустуу секциятыгар суруттарбыттара. Мин тустууга суруттарар баҕам соччо суох этэ да, кылааһым уолаттарыттан хаалсымаары эмиэ суруттаран кэбиспитимФизкультура уруогар, уолаттар ортолоругар стройга кэнникиттэн иккис турар этим. Габышев Ваня иннинэ. Ыйааһыным 42-43 киилэ курдуга. Тустуунан бастакы дьарыкпытыгар физкультура залыгар эрчиллиигэ сүүрүү, бэйэ-бэйэни көтөҕүү бөҕөтө буолбута, ону олох сөбүлээбэтэҕим. Иккис эрчиллиибит маннык буоллаҕына, аны барбаппын диэн санааламмытым. Хата иккис эрчиллиигэ дьэ, ити былыргы ыарахан баҕайы баата маатка арааһынай кувыроктары уонна саамай кылаабынайа приемнары үөрэтии буолбутугар, дьэ интириэһиргээн нэдиэлэҕэ иккитэ-үстэ көтүппэккэ эрчиллэн барбытым. Кылааспар арыый кыанар оҕолор ахсааннарыгар сылдьарым быһыылаах, ол иһин тустуунан эрэ буолбакка, чэпчэки атлетикаҕа, чуолаан сүүрүүгэ оскуола иһинэн күрэхтэһиилэргэ Иннокентий Андреевич кытыннарар этэ.

Биирдэ оннооҕор Бороҕон ипподромугар Уус Алдан  оройуонун оҕолорго күрэхтэһиитигэр 3000 миэтэрэҕэ сүүрбүппүн өйдүүбүн. Элбэхтэ бу ипподромҥа ат сүүрдүбүт буоламмын, бэйэм сүүрэн иһэн, ыараханын тулуйа-тулуйа – «аны бэйэм ат буолан ипподрому биир гына сүүрэн эрэбин дии» — диэн кыһыйа саныырбын өйдөөн кэлэбин. Сүүрбүт бириэмэм 11 мүнүүтэттэн кыра тахсыылаах этэ. Баскетболу, волейболу, гиирэ анньыытын, штанганы Иннокентий Андреевич дьарыкпыт быыһыгар эмиэ киллэрэр этэ. Бэйэтэ мээчиккэ оонньоһор, гиирэлиир, штанга анньар буолан – интириэһинэй,  эрчиллии көхтөөх буолааччы.

9-с «б» кылааска Иннокентий Андреевич кылаас салайааччытынан биһиэхэ үлэлии сылдьыбыта. Онно, кини бэйэтэ сценка айан суруйбутун, оскуола кылааһынан концерыгар биһиги Лина Сокольникованы кытта оонньообуппут. Ол тиэксин тыллара миэхэ билигин да бааллар. Оскуола учууталлара Тумулга уонна нэһилиэнньэ концерыгар Иннокентий Андреевич барытыгар көхтөөхтүк кыттар этэ. Үчүгэйдик ыллыыр, үҥкүүлүүр талааннаах киһи, спорка этэ да барыллыбат, дэгиттэр дьоҕурдаах, актыбыыс киһи бэрдэ буолан,  биһиги кинини холобур оҥостор учууталбыт, тренербит диэн ытыктабылы иҥэриммитэ.

Ити курдук аан бастакы оскуола тустууга күрэхтэһиитигэр 44 киилэҕэ онтон, Бороҕоҥҥо Уус Алдан оройуонун куоталаһыытыгар 1969 сыллаахха ахсынньы ыйга оройуоҥҥа бастааммын, эрэх-турах санааланан барбытым. 1970 сыллаахха кулун тутар ыйга Иннокентий Андреевич каникул кэмигэр Дьокуускайга оҕолор күрэхтэһиилэригэр киллэрэ сылдьыбыта, онно Горнайтан Скурихин Валераҕа хотторбуппун өйдүүбүн. Онтон «Динамо» общество республикатааҕы күрэхтэһиитигэр үһүс миэстэ буолан, аан бастаан жетонунан, грамотанан наҕараадаламмытым. Манна тустуу албастарыгар Иннокентий Андреевич үөрэппит – атаҕынан тэбэн охторуутун сүрүн албаһым курдук, партерга боростуой да буоллар сатыыр приемнанаммын, син тустуук курдук санааламмытым. Кэлин ити тэбэн охторор приемум элбэхтэ туһалаабыта. Элбэх утарылаһааччыларбын көҥүл да тустууга, хапсаҕайга да итинэн кыайан турабын. Оннооҕор кэлин, Россия чемпионатыгар Улан-Удэҕэ киирдэ киирээт, кэлин икки төгүллээх олимпийскай чемпион буолбут Сергей Белоглазовы тэбэн түһэрэн, бастакы очкону ылан турабын. Тустар баҕа баар буолан уонна тренерим үтүө холобура мин олохпор сүдү оруоллааҕын ахтарым наадалаах. Чурапчы оскуола-интернатын туһунан оччолорго соччо-бачча истибэт этим. Ол гынан баран, мин тренерим курдук буолуохпун баҕарар этим.

Ити курдук 10-с кылааһы 1971 бүтэрэр сылбытыгар кылааспыт салайааччыта Турантаев Михаил Иванович анкета суруттарбыта, «Ким буолуоххун баҕараҕын» диэн. Онно мин «Тренер буолуохпун баҕарабын» диэн суруйбутум. Кылааспытыгар 30 этибит. Ол суруйбут баҕаларбытын кимҥэ да көрдөрбөккө хомуйан ылан үс лиитирдээх истикилээҥкэҕэ пакеттаан уган баран, аны маны 25 сылынан (1971-1996 сыл) эрэ аһан көрүөхпүт диэн оскуола тиһэх чуорааныгар, оскуола иннигэр дьаама хаһан баран, кыра остуолба туруоран суруктаан-бичиктээн көмөн кэбиспиппит. Мин 1971 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн баран, сыалбын толорордуу Хабаровскайга физкультурнай институтка туттарсан үөрэнэ киирбитим. 1975 сыллаахха үөрэхпин бүтэрэн салгыы тустан, Чурапчыга Д.П. Коркин салалтатынан эрчиллэн, үлэлээн, кэлин Дьокуускай куоракка биһигини Чурапчыттан куоракка көһөрөн киллэрэн үлэлэппиттэрэ уонна Саха сирин сборнайыгар киирэн республикабыт чиэһин араас күрэхтэһиилэргэ көмүскээбиппит.

Инньэ гынан мин Халдеев И.А., Коркин Д.П. оскуолаларын бараммын, улахан спортивнай уонна тренерскэй опыты мунньунан специалист буолбутум. Кылааһынан сыл аайы көрсөрбүт. Онтон 1996 сыллаахха эмиэ мустан, били оскуола иннигэр кистээбит баҕа санаалаах суруктарбытын ороон олус үчүгэй биэчэри тэрийэн ахтыспыппыт. Онно бииргэ үөрэммит оҕолорбут араас баҕалаахтарын 25 сыл буолан баран дьэ билбиппит. Интириэһинэй этэ. Ити баҕа санаалары бары толорботохпут. Ким эрэ олохтон туораабыт, ким эрэ толорботох эмиэ бааллара. Онтон мин сыалбын толорбуппун билэр этим уонна куруутун ону толорорго дьулуһар санаалаах, эрчимнээх этим. 1988 сыллаахха миэхэ «Республика үтүөлээх тренерэ» аата иҥэриллибитэ. Валера Прокопьев, Саша Стрекаловскай ииппит уолаттарым Россия призера уонна ССРС эдэрдэргэ кыайыылааҕа буолбуттара, Сыырдаахха ССРС 12 спордун маастардарын ииппитим, оройуон икки төгүл Н.Н. Тарскай бирииһигэр хамаанданан бастааһыҥҥа тренер быһыытынан үлэлээбит ситиһиилэрдээҕим.

Ити барыта мин тренерим Иннокентий Андреевич өҥөтө буолуохтаах диэн бигэтик билэбин. Билигин да  спорт эйгэтигэр баарбын. Уопсайынан үөрэнэр, үлэлиир, тустар кэмнэрбэр куруутун Иннокентий Андреевичка Тумулга тахсан дьиэтигэр сылдьан, үөрүүлэрбин, ситиһиилэрбин кытта үллэстэр, кэпсэтэр этим.

Биир түгэн, 1993 сыллахха Грецияттан аан дойдутааҕы кылаастаах судьуйа дастабырыанньатын тутан баран, тренербэр кэлэн махталбын эппитим. Ону кини: «Ити бэйэҥ дьаныаргынан ситистиҥ» — диэн санаабын көтөхпүтэ. Кини спорт эрэ өттүгэр буолбакка, үчүгэй тэрийээччи, салайааччы, дьону түмэр дьоҕурдааҕынан уратылаах. Культураҕа, нэһилиэнньэ сайдарыгар элбэх өҥөлөөх. Ол курдук, Иннокентий Андреевич  хоһоонноро, айыллыбыт ырыалара, киинэҕэ артыыс быһыытынан оруоллара үйэ-саас тухары дьон өйдөбүлүгэр хааллылар. Кэлин мин тренер буолан баран Сыырдаахха үлэлиирбэр, Тумултан элбэх оҕону хомуйан эрчийбитим. Ол курдук, кинилэр ортолоругар Валера Прокопьев, Ваня Алексеев, Сеня Барашков, Юра Васильев, Вася Алексеев, Илья Охлопков, Гоша Прокопьев, Федя Прокопьев уо.д.а. спорт маастардара, республика, Дальнай Восток, Россия, ССРС чемпионнара, призердара, аан дойдуга ветераннарга призердара, онтон да атыттар үрдүк кылаастаах спортсменнар уонна араас специалистар буолбуттара.

Биир дьыл Иннокентий Андреевич юбилейыгар 1991 сыллаахха Тумулга чиэстии тахсаары туран, оччолорго Республика тустууга федерациятын председателинэн биһиги биир дойдулаахпыт Винокуров Николай Михайловичка лично приемҥа киирэммин, Иннокентий Андреевичка «Республика үтүөлээх тренерэ» бочуоттаах ааты иҥэрэргэ кэпсэтэн, туруорсубутум түргэнник быһаарыллан, оччолорго Ноговицын Виктор Петрович республика спорка уонна физкультураҕа миниистирин өйөбүлүнэн түргэнник иҥэриллибитэ. Ону юбилей кэмигэр Тумулга, Халдеев И.А. дьонун-сэргэтин ортотугар туттарбыппыт.

Халдеев Иннокентий Андреевич – мин тренерим, учууталым, аҕа табаарыһым, наставнигым аата олохпор сүдү оруоллаах. Спортсмен, специалист үлэһит буолан тахсарбар киниэхэ сиргэ диэри сахалыы бокулуон! Кини Тумулга кэлбэтэҕэ буоллар, эбэтэр мин онно үөрэммэтэҕим эбитэ буоллар хайдах, туох киһи, үлэһит буолан сылдьарым биллибэт этэ. Онон мин дьылҕабар олук уурбутут үтүөкэннээх, ытыктанар киһибэр махталым муҥура суох.

Бу соторутааҕыта «Тустуук ис туругун бөҕөргөтүү» диэн ааттаах сахалыы, тренердэргэ, спортсменнарга, төрөппүттэргэ  анаан сүбэ-ама кинигэтин суруйан таһаарбытым, онно И.А. Халдеев эмиэ сыһыаннаах. Бу орто дойдуга сүрэҕим тэбэрин тухары Иннокентий Андреевич мин өйбөр-санаабар өрүүтүн баар буолуоҕа. Кини ииппит, үөрэппит биэриитэ, такайыыта билигин да салгыы айанныы, сайда-үүнэ турдун. Эдэр көлүөнэ кини аатын үйэтитэ туруо диэн бүк эрэллээхпин.

Николай КОНСТАНТИНОВ, ССРС спордун маастара, Республика үтүөлээх тренерэ, Саха Республикатын спорка уонна физкультураҕа үтүөлээх үлэһитэ, Аан дойдутааҕы категориялаах судьуйа, Россия спорка уонна физкультураҕа туйгуна, Уус-Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай эрэл училищетын спортивнай Албан аат музейын салайааччыта.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *