Сүүрүк Кирилэ, айылҕа биэрбит талааннаах киһитэ

Кирилл Никонович Никифоров — Лөкөчөөн 1938 сыллаахха сэтинньи 28 күнүгэр Бүлүү оройуонун Баппаҕаайы нэһилиэгэр, Лөкөчөөн учаастагар, Айах аҕатын ууһугар Никон, Варвара Никифоровтар диэн холкуостаах дьиэ кэргэҥҥэ күн сирин көрбүтэ. Кини “Душа России” национальнай бириэмийэ лауреата, “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык сүбэтин бочуоттаах кырдьаҕаһа, СӨ култууратын уонна ускуустубатын бочуоттаах үлэһитэ, Үөһээ Бүлүү, Бүлүү улууһун Лөкөчөөн нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, бэйэтин кэмигэр күүстээх марафонец, спорт бэтэрээнэ, норуот ырыаһыта, олоҥхоһут, алгысчыт, биэс оҕо амарах аҕата, элбэх сиэн, хос сиэн эрэллээх эһэтэ.

Мин, кини бастаан дьоҥҥо-сэргэҕэ биллибит, бэйэтин кэмигэр үгүс ситиһии көтөллөөх, ол быыһыгар кыһыылаах да түгэннэрдээх спортивнай олоҕор тохтоон ааһыахпын баҕарабын. Кини отуччатыгар, түөрт оҕолонон баран, Үөһээ Бүлүү промкомбинатыгар үлэлии сылдьан, спордунан утумнаахтык дьарыктанан барбыт. 13 сыл устата араас дойдуларынан сүүрэн, үгүс күрэхтэһиигэ кыттан, Сахатын сирин аатын дуорааннаахтык ааттаппыта. Ол курдук Барнаул, Благовещенскай, Тула, Орехово-Зуево, Грознай, Чита, Новосибирскай, Краснодар, Рязань, Адлер курдук куораттар улахан күрэхтэһиилэригэр миэстэлэспитэ. Ону таһынан. өрөспүүбүлүкэҕэ 29 төгүл бастаабыта, 3 көскө уонна 3 биэрэстэҕэ рекорд олохтообута уонтан тахса сыл турбута элбэҕи этэр.

Бастакы кыттыыта 1965 сыллаахха сайын Нам оройуонугар ыытыллыбыт Саха сирин национальнай көрүҥнэрин спартакиадатыттан саҕаламмыта. Атах сыгынньах мас тутуурдаах 10 км сүүрүүгэ аатырбыт быһыйдары барыларын тоҕо түһэн, соһуччу диэххэ, спартакиада чөмпүйүөнүн аатын сүгэр.

“Дьиҥинэн, хамаандаҕа Кирилэ кыра ыйааһыҥҥа тустууга кыттардыы кэлбитэ. Ону сүүрүүтүгэр ордук буолуо диэн күрэххэ киллэрбиппит. Тустубута да буоллар, үс бастакы миэстэттэн түһүө суох этэ, ол курдук айылҕа күүһү-уоҕу бэлэхтээбит киһитэ”, — диэн суруйар “Үөһээ Бүлүүлэр — Манчаары оонньууларын кыайыылаахтара” диэн кинигэҕэ ССРС уонна Саха АССР спордун маастара Н.П. Корякин — Уран Ньукулай.

Дьэ, бу күрэхтэһии кэнниттэн улахан сүүрүүнү таптааччылар К.Н. Никифоров чэпчэки-чэпчэкитик атаҕын тарбахтарын төбөтүнэн дугунан, кынтаччы соҕус туттан, сүүрэн дэгэйэн, стадионнар трибуналарын аннынан ааһарын, уруй-айхал хаһыыларынан доҕуһуоллаан көрсөр, сүргэлэрэ көтөҕүллэр буолбута.

Өтөр буолбакка, сэтинньи ыйга, аны РСФСР зонатыгар улахан марафоҥҥа, ол аата, 42 км 195 м сиргэ бастыыр иһин күрэхтэһиигэ Грознай куоракка кыттыыны ылбыта. Ол улахан түһүлгэҕэ дойду бары куораттарыттан 80-тан тахса хамаанда кэлбитэ. Улахан куораттар иккилии-үстүү хамаанданы туруорбуттара. Россия 200-кэ күүстээх быһыйа кыттыыны ылбыта. Кинилэр ортолоругар Советскай Союз күүстээх марафонецтара Н.Ракитин, И.Горелов уо.д.а. бааллара. Ааттаахтары кытта күрэх былдьаһа, күүс мээрэйдэһэ ыраах Саха сириттэн биһиги республикабыт марафонецтара Андрей Устинов (Майа), Роберт Егоров (Дьокуускай) уонна Кирилл Никифоров (Үөһээ Бүлүү) тиийбиттэрэ. Кирилл бу күрэххэ анаммыт сири 2 чаас 38 мүнүүтэнэн кэлэн, 1 разряд нуорматын толорон, үөрүү-көтүү аргыстаах эргиллибитэ. Ити сыл түмүгүнэн Саха сиригэр 10 бастыҥ спортсмен ахсааныгар киирбитэ.

Кыахтаах, талааннаах киһи, били, олоҥхоҕо этиллэринии, чааһынан-күнүнэн талаана арыллан, хоннохтоохтук иннин хоту арыллан испитэ. Кини сулустаах чааһа сырдаан тахсыбыта. 1966 сыл улахан үөрүүнү аҕалбыта – 30 килэмиэтири 1 чаас 42 мүнүүтэ 32 сөкүүндэнэн кэлэн, урукку рекорду балтараа мүнүүтэ ордугунан тупсарбыта. Бу рекорд уһуннук, 11 сыл турбутун кэннэ, Чурапчы чулуута Афанасий Илларионов мүнүүтэ аҥаарынан тупсарбыта.

Кирилл Никифоров рекордун туһунан суруналыыс И.Кычкин маннык суруйар: «Соторутааҕыта Магадан уонна Саха сирин чэпчики атлеттарын маассабай көрсүһүүлэрэ буолан ааста. Урукку өттүгэр биһиги атлеттарбыт магадааннары кытта 4 төгүл көрсүһэн турардаахтар. Ол көрсүһүүлэргэ аҥаардастыы магадааннар кыайаллара. Быйыл хартыына уларыйда! Үс күннээх көрсүһүү устатын тухары Саха сирин спортсменнара иннилэрин биэрбэтилэр. Түмүгэр 129:124 ахсаанынан хотон таҕыстылар… Саҥа рекордары олохтооһуҥҥа биһиэннэрэ да хаалсыбатылар. Ярослав Попов 6 км 72 см ырааҕы ыстанан, Үөһээ Бүлүүттэн сылдьар быһый Кирилл Никифоров 30 км сири – 1 чаас 42 мүнүүтэ 32 сөкүүндэнэн кэлэн, өрөспүүбүлүкэ урукку рекордарын тупсардылар».

Марафонец бэйэтэ күрэхтэһии туһунан: “Көлөһүн тохтуулаах кыайыы этэ” – диэн сыаналыыр. Төһө да аата “аччыгый марафон” дэннэр, 27 кыраадыстаах итиигэ, оҥоһулла турар Дьокуускай – Покровскай трассатыгар элбэх тумнуулаах шоссеҕа сүүрүү, ону таһынан 20-тэн тахса быһыйдар эриспиттэрэ чэпчэкитэ суоҕа биллэр. Сүүрүү хаамыытын туһунан “Социалистическая Якутия” хаһыат спорду ырытааччыта Владимир Николаев маннык суруйбута: “Более чем на два километра растянулись марафонцы на Покровском шоссе. Лучше других рассчитал свои силы К.Никифоров. Первую половину дистанции он закончил почти одновременно с А.Устиновым, но уже после того, как позади осталась 20 километровая отметка, верхневилюйский атлет стал единоличным лидером. До конца сохраняя сравнительно высокую скорость, он показался на стадионе, а на встречу ему — бурные аплодисменты”.

1968 сыллаахха Үөһээ Бүлүү стадионугар 5 биэрэстэ сири 15 мүнүүтэ 43 сөкүүндэнэн кэлэн, Үөһээ Бүлүү рекордун олохтообутун, күн бүгүнүгэр диэри бу стадиоҥҥа ону тупсарар ыччат көстө илик.

1969 сыллаахха Манчаары Баһылай бирииһигэр II Спартакиадаҕа Майаҕа 20 км – 1 чаас 7 мүнүүтэ 21 сөкүүндэнэн кэлэн, маастарга кандидат нуорматын толорбута. Ол эрэн, өрөспүүбүлүкэ иһинээҕи күрэхтэһиигэ ситиһиллибит буолан, ити аат иҥэриллибэтэҕэ. Оттон 30 км дистанцияҕа, Уус-Алдан аатырбыт сүүрүгэ В.Румянцевка куоттаран иккис миэстэни ылбыта. Бу сыл Саха сирин профсоюзтарын Спартакиадатыгар 5 уонна 10 биэрэстэҕэ кыһыл көмүс мэтээл хаһаайынынан буолбута.

1970 сыллаахха муус устар ыйга Кирилл Никифоров Рязань куоракка 30 килэмиэтир дистанцияҕа ЦС ДСО “Урожай” Россия тыа сирин сүүрүктэрин күрэхтэһиитигэр кыттыыны ылар. Ити кэнниттэн биир улахан кыайыытынан буолбута РСФСР зонатыгар Барнаул куоракка Уһук Илин уонна Сибиир зонатын күрэхтэһиитигэр 5 км уонна 10 км дистанцияларга иккиэннэригэр боруонса мэтээлгэ тиксибитэ. Онно стадиоҥҥа олорор көрөөччүлэр: «Хоту сир табата маладьыас!» — диэн хаһыытаабыттарын туһунан бэркэ астына ахтар. “Ол хаһыы сүргэбин көтөҕөн, Чита киһитин түөспүнэн кыайбытым уонна итинник улахан күрэхтэһиигэ үһүс бириистээх миэстэҕэ тиксибитим”, — диэн кэпсиир.

Бу сыл Кирилл Никонович Саха сирин үбүлүөйнэй спартакиадатыгар кыттыбытын туһунан долгутуулаах түгэннэри саһаран эрэр хаһыат кэпсиир: “Главный судья отдает команду: “Внести флаг!” Его несут ведущие спортсмены республики Александр Иванов, Зоя Латышева, Олег Пак, Татьяна Иванова-Черноградская. Они подходят к флагштоку, а в это время на стадионе появляется спортсмен с горящим факелом в руке. Его бег красив и стремителен. Факел несет сильнейший марафонец республики Кирил Никифоров… В чаше вспыхивает огонь. Она будет гореть все дни соревнований”.

Бу күрэхтэһиигэ Кирилл Никифоров 5000 миэтири 15 мүнүүтэ 47 сөкүүндэнэн кэлэн, бастакы миэстэни ылбыта. Ол саҕана ити дистанцияҕа өрөспүүбүлүкэ рекорда 15 мүнүүтэ 13 сөкүүндэҕэ тэҥнэһэрэ. Рекорду биэс-алта сыллааҕыта аатырбыт быһый Афанасий Алексеев олохтообута. Онон Кирилл Никифоров куһаҕана суох көрдөрүүнү ситиспитэ.

1971 с. Дьокуускайга Саха норуоттарын Спартакиадатыгар 5 уонна 10 биэрэстэҕэ сүүрүүгэ пъедестал үрдүкү үктэлигэр тахсан, чемпион бочуоттаах аатын ылар.

1972 с. Чита куоракка Россия тыа сиринээҕи спартакиадатыгар үһүс миэстэлэммитэ, кэлин Россия уонна ССРС чемпионаттарыгар кыттыыны ылбыта.

Кирилл Никифоров улахан масштабтаах спортсмен быһыытынан сиппитэ-хоппута. Стайерскай уонна марафонскай дистанциялары таһынан хамаанда интэриэһигэр 1500 м – 4 мүн. 17 сөк (1965), 400 м – 58 сөк, 800 м 2 мүн.04 сөк (1967), 1200 м – 3 мүн. 20 сөк.

(1967), 3000 м – 9 мүн.02 сөк (1971), 5000 м. – 15 мүн. 08 сөк., 10000 м – 31 мүн.00 сөк (1970) дистанцияларга кыттан испитэ классификационнай киниискэтигэр ырылыччы суруллан сылдьар. Бу дистанцияларга II разряд нуорматын мэлдьи толороро. Оттон 20 км, 30 км, 42 км 195 дистанцияларга I разряд нуорматыттан түспэтэҕэ. 20 км бастыҥ көрдөрүүтэ 1 чаас 7 мүн. 21 сөк. (1969 с.). 30 км дистанцияҕа бастыҥ көрдөрүүтэ – 1 чаас 42 мүн. 32 сөк. (1966 с.) бу көрдөрүү I разряд нуорматын лаппа куоһарар, оччолорго Саха АССР рекорда этэ. 42 км 195 м дистанцияҕа бастыҥ көрдөрүүтэ 2 чаас 38 мүн. 00 сөк. (1968 с.). Билиҥҥи да марафонецтарга бу көрдөрүү куһаҕана суох. Кини элбэхтик кросска кыттыбыта эмиэ биллэр. Ол курдук, 3 км – 9 мүн 02 сөк. (1971), 8 км – 26 мүн. 57 сөк. (1973), 15 км – 52 мүн. 37 сөк. (1975) көрдөрбүтэ.

Күрэхтэһэрин устата араас түгэннэр бары буолан ааспыттара. Холобур, 1976 сыллаахха “Правда” хаһыат бирииһигэр тымныы, хаардаах инчэҕэй күн сүүрбүттэрэ. Манна 150 спортсмен кыттыыны ылбыта. Бу күрэхтэһиигэ, киһи сөҕүөх, 20 км икки буолан, А.Илларионовтыын тэҥҥэ сүүрэн кэлбиттэрэ. Ону күрэхтэһии саамай интэриэһинэй түгэнин быһыытынан хойукка дылы ахталлар. Иккиэн Саха сирин хамаандатыгар киирсэн, Москва куоракка “Правда” хаһыат бирииһигэр кыттар чиэскэ тиксэллэр. Бу туһунан “Восточно-Сибирская правда” хаһыакка суруллубута.

42 саастааҕар Дьокуускайга Саха сирин Спартакиадатыгар 10 биэрэстэлээх дистанцияҕа иккис буолбута. Бу мантан да көстөрүнэн, Кирилэ лаппа сааһырыар диэри форматыгар сылдьыбыт.

Дьэ, ити курдук чэпчэки атлетикаҕа 13 сыл устата Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатыгар сылдьан, дойдубут чиэһин көмүскээбитэ. Билигин үгүс дьон: «Кирилэ курдук кыраһыабайдык, чэпчэки-чэпчэкитик атаҕын тарбахтарын төбөтүнэн дугунан кынтаччы соҕус туттан, сиртэн-буортан тэйбит курдук сүүрэр киһини көрө иликпит», — дэһэллэр.

Оттон Виталий Попов “Кириилинэн киэн туттабын” диэн 2004 с. тохсунньу 6 к. “Дьулурҕан” хаһыакка суруйуутугар: «Саамай күннээн сүүрэ сылдьар кэмигэр 56 кг ыйааһыннааҕа, 160-161 см үрдүктээҕэ. Ыраах дистанцияҕа сүүрэр киһиэхэ уҥуох кырата оруолу оонньообот. Кирилл сүүрэр ньымата ураты кэрэ буолара, самыытын олус имигэстик хамсатан, илиитинэн дайбанара, ол хамсаныытыгар сөп түбэһэн биир тэҥник олус түргэнник сүүрэрэ. Кини сүүрэрин киһи көрдөр-көрө олоруох курдук буолааччы, сүүрэр техниката киһи күүһүн-уоҕун олус кэмчилиирэ өтө көстөрө. Кини сүүрэр техникатын видео үөдүйэ илик кэмигэр буолан, уһулан ылан дьону үөрэтэр кыаллыбатаҕа хомолтолоох», — диэн бэлиэтиир.

«Сүүрүүгэ кыттыым мин олохпор элбэх үөрүүнү, үгүс чиэстээһини тиксэрбитэ, элбэх сири-дойдуну, киһини кытта билиһиннэрбитэ. Онно ылаттаабыт кубоктарбын, мэтээллэрбин, жетоннарбын, дипломнарбын, грамоталарбын төрөөбүт дойдум, үөрэммит Илбэҥэм оскуолатын спортивнай муннугар туттарбытым», — диэн кэпсиир Сүүрүк Кирилэ. Ити күндү бэлэҕи оскуолата 50 сааһын туолар үбүлүөйүгэр илдьэн туттарбыта.

Спорка да, искусствоҕа да сылайбат сындааһын, уҕараабат уох, булгуруйбат дьулуур хайаан да наада. Бу хаачыстыбалар Кирилл Никонович биир туспа уратытынан буолаллар. Кини киһи ылсыбыт буоллаҕына, хайаан да тиһэҕэр тириэрдэр, айылҕа анаабытын барытын олоххо киллэрэргэ дьулуһар. Ол иһин биир киһи үйэтигэр бачча элбэҕи, муҥура биллибэти ситистэҕэ.

Сыл хонук аастаҕын аайы Үөһээ Бүлүүгэ бэйэлэрин кэмнэригэр дойдуларын чиэһин көмүскээбит спортсменнарбыт ааттара-суоллара, кинилэр ситиһиилэрэ билиҥҥи ыччаттан ырааттар ыраатан, тэйдэр тэйэн иһэллэр. Ол олох сокуона. Оттон мин бу ыстатыйабар дэгиттэр айдарыылаах, элбэх көлөһүнүн тоҕон, ситиһиитинэн Үөһээ Бүлүүлэри үгүстүк үөрдүбүт сүүрүкпүт К.Н. Никифоров туһунан кылгастык билиһиннэрии эрэ быһыытынан суруйдум. Кини бэйэтэ айбыт олоҥхотун курдук баай, дириҥ ис хоһоонноох олоҕуттан бэрт кыратык сэгэтэ түһэн аастым. Саха сиригэр сүүрүү сайдыытыгар киллэрбит кылаата хаһан да умнуллуо суохтаах. Күн-дьыл аастаҕын ахсын суолтата үрдээн иһиэхтээх.

Ат бөҕөлөрбүт, кус быһыйдарбыт ааттарын үйэтитэн, 2023 сылга саха спордун төрүттэммитэ 100 сыллаах үбүлүөйүгэр сөп түбэһиннэрэн, анаан-минээн хасыһан, чөмөхтөөн, кинигэ таһаартарыы биһиги ытык иэспит. Ол кинигэбит кинилэр күлүмэх кыайыыларыгар, албан ааттарыгар сүгүрүйэр бэлиэбитинэн, эдэр ыччаппытын өй-санаа өттүнэн сайдалларыгар, күүс-уох өттүнэн ситэллэригэр ыҥырар сулуһунан буолуох этэ. Кирилл Никонович Никифоровка ис-сүрэхтэн чэгиэн-чэбдик доруобуйаны баҕарабыт, 90 сааскар диэри торуоскаланыма, 100 сааскар диэри сүүрэ сырыт диэн алгыыбын!

БЫЫБАР УОЛА.

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *