Сүр диэн тугуй уонна спорка туох сыһыаннааҕый?

    Сүр диэн олус киэҥ өйдөбүл. Киэҥэ, туох барыта сүрдээх диэн өйдөбүлтэн сиэттэрэн тахсар. Улуу убайдарбыт бу өйдөбүлү киһиэхэ сыһыаннаах өрүтүн маннык быһаарбыттара сурукка баар: “Сюр – олицетворение энергии и силы воли, вообще психики в человеке” – Өксөкүлээх, онтон учуонай А.А. Попов, үгүс ойуун кыырарын үөрэппит киһи, маннык диэбит: “Сюр-душа (сүр-кут) – олицетворение энергии, силы воли, вообще психического мира человека”. 

Сүр үс куттарбытын иитэ, тыыны сылдьар күүс, ис-тас эйгэлэр көстөр уонна көстүбэт сүүрэннэрин аттара сылдьар кыахпыт буолар. Нууччалыыга тылбаастаатахха «жизненная энергия», биитэр «психическая энергия» диэн буолуон сөп.

Биһиги кытаанах, уһун тымныы кыһыннаах дойдубутугар өбүгэлэрбит тыыннаах хаалар туһугар, сэниэлээх, чэгиэн туруктаах буолууга, үс куттарын сомоҕолуур сүрдэринэн туруулаһа, киирсэ сылдьыбыт хорсун-ходуот, үлэһит дьоннор. Бу тыыннаах буолуу туһугар киирсиитигэр, саха норуота, тыыннаах буолууну хааччыйар “энергияны”, ол эбэтэр сүрү, сүр суолтатын өр сылларга үөрэтэн-чинчийэн, этинэн-хааннынан, өйдөрүнэн-санааларынан ыарахан сыаналаах-толуктаах үгүс билиилэри мунньуммут норуот. Өбүгэлэрбит хааннарыгар иҥэрбит сүрдэрэ биһигини тыынныы сырыттаҕа – бу хааҥҥа туох күүс кистэнэ сытара, онтон төһөнү туһанарбыт биһиэхэ дириҥ суолталаах ыйытыктар.

Бу сэһэммитигэр сүр сүрэҕи кытта ыкса ситимнээҕин хайаан даҕаны бэлиэтиэх тустаахпыт. “Сүрэх” диэн тыл “сүрдээх”, сүрү илдьэ сылдьар диэн өйдөбүллээх. Холобур, “сүрэҕэ суох” диэн сахалар үлэһитэ суох киһини ааттыллар – бу маннык дьон үксүгэр бэйэмсэх буолаллар – ол аата, сүрдэрэ аҕыйах, дьон туһугар сүрэ суоҕун кэриэтэ.

Аны Олоҥхоҕо “нохтоолоох тойон сүрэх”,“сүрэҕинэн сэрэйдэ”,“кутум-сүрүм билбитэ”диэн суолталаах тыллары көрсөбүт. Алгыһы, ол эбэтэр, анаан бэриллэр сүрү, бухатыырдар сүрэхтэригэр-быардарыгар сүүдьүтэн ылыналларын туһунан эмиэ баар. Киһи сүр нөҥүө бэйэтин салайыныытын туһунан Олоҥхоҕо элбэх баар – холобур, бухатыырдар ким кэлэн иһэрин эрдэттэн билэллэрэ, кэргэн тахсар кэрэ куолар сүрдэрэ сөрүөстэрэ, сүрэхтэринэн билиилэрэ эмиэ суруллар. Биллэр краевед Э.К. Пекарскай 1930 сыллаахха тахсыбыт тылбаастыыр кинигэтигэр маннык холобуру аҕалар: ”тыл сүрэ” или “тыл өс сүрэ” душа известия, молвы (сказано по поводу виденного или слышанного во сне, что предвещает получение какого либо известия наяву) – бу буолары, буолаары турары сүр нөҥүө түүлүнэн өтө көрүү туһунан суруйбут.

Мантан сиэттэрэн билиэтиэх тустаахпыт: киһи сүр кыаҕынан, сүр нөҥүө сөптөөх дьайыы оҥоруоҕун, бэргэн быһаарыны ылыаҕын сөп. Холобур, иммунитет эмиэ толкуйга орооспокко эрэ бэйэтэ, сүрүнэн салайтаран-дьаһанан чэгиэн буоларбыт туһугар үлэлии сылдьар ээ – бу маны тоҕо эрэ подсознание, биитэр рефлекс диэбэттэр дии. Билигин үөрэх эйгэтэ, наука баһыйар өттө “ириҥэ мэйии” логикатынан билэрин эрэ өрө тутар. Ол эрэн, Айылҕаҕа чугас саха киһитэ булчуттар кэпсээннэриттэн түүл-бит нөҥүө булт төһө табылларын, мэктиэтигэр ханна бултуйалларын кытта түһээн көрөллөрүн ылынар да, итэҕэйэр даҕаны. Аны үгүс киһи баардаах дьону кытта алтыһан кинилэр сүрдэрэ хайдах үлэлиирин итэҕэйэллэрин ааһан, билэллэр (хас биирдии киһи киэнэ уратылардаах буолуон сөп). Холобур улуу убайдарбыт, Никон Алексеевич Васильев, Гурий Иванович Турантаев уонна да атын ааттаах-суоллаах ытыктанар дьоммут туһунан элбэх ахтыы баара биллэр суол. Манна даҕатан эттэххэ, саха культуратын туһугар үгүс элбэҕи оҥорбут, ытык киһибит Борис Федорович Неустроев – Мандар Уус “Барҕа санаам, сүбэ тылым” диэн норуотугар күндү бэлэх буолбут кинигэтигэр, анаан “Сүр” диэн тускулаах анаарыылаах.

Сүр көстүүлэрэ спорка эмиэ бааллар, биир бэйэм улахан тустууктар Александр Степанович Контоев, Нюргун Валерьевич Иванов, Александр Савельевич Оконешников кэпсээннэриттэн истэн уонна хаһыакка тахсыбыт интервьюларыттан ааҕан, иччилээх түүл кэннэ кинилэр олус аһыллан, саргылаахтык тустубуттарын туһунан билэбин. Бу эмиэ сүр нөҥүө билии уонна сүр ийэ-куттан, салгын-куттан чараас кыаҕы туһанар ньымата. А.С. Контоев холобурун саха тустуутугар биир чаҕылхай холобурунан ааҕыахха сөп – кини түүлүттэн сиэттэрэн, норуоттар икки ардыларынааҕы Иван Ярыгин аатынан норуоттар ики ардыларынааҕы турнирга барарын быһаарынар, ол түмүгэр ити турнирга эрэллээх кыайыыны ситиһэр. Чопчулаан эттэххэ, бу күрэхтэһиигэ сборнайы кытта барсыбакка эрэ – бэйэтэ соҕотоҕун, иччилээх түүлүгэр итэҕэйэн тиийэр.

Аны туран тустууга түргэнник толкуй быһаарар дииллэр. Тренердэр маннык этээччиилэр: “приемҥутун до автоматизма чочуйуохтааххыт – оччоҕо түгэн тосхойдоҕуна, бэйэҕит да билбэккэ оҥорон кээһиэххит”, — диэн.

Бу этиигэ, “автоматизм” диэн тылга мин хатыһаары гынабын – тоҕо диэтэр, ити көстүү, мин санаабар, автоматизм буолбатах эбээт, спортсмен атын-атын киһиэхэ, стойкатыттан, хамсанарыттан, этэ-сиинэ олоруутуттан сөп түбэһиннэрэ охсон бросок, проход оҥорбута баар буолар. Кырдьык, сороҕор бэйэтэ да билбэккэ хаалар маннык түгэннэри – ити сөп түбэһиннэрии үлэтэ эмиэ сүр үлэтэ буолар. Киһи мэйиитигэр орооспокко эрэ, толкуйтан, логикаттан быдан түргэнник, кыл түгэнэ быһаарына охсор кыахтаах сүр. Үөһээ чинчийэччилэр, Олоҥхо этиилэрэ итиннэ лоп-бааччы сөп-түбэһэллэр – киһи этэ-сиинэ өйдөөхтүк салайынара – бу эмиэ сүр үлэтиттэн тахсар.

Спортсменнар сүрдэрин хайдах салайыналларыттан үгүс элбэх тутулуктааҕын бэккэ билэбит. Сүргэтэ үрдээн кыайа-хото сылдьар тустуугу “на кураже” кыайталыыр эҥин диэччилэр – бу сүр сүүрэннэрин нөҥүө санаа, эт-сиин үлэтэ лаппа тупсуутуттан тахсар. Итинник көстүүгэ төттөрүтэ эмиэ баар – бу биллэр суол, эмоциональнай-психологическай ноҕуруускаттан киһи отуоруттан (равновесие) тахсан сүрэ ыһыллан хаалыан эмиэ сөп, ол быыһыгар соруйан ыгыылар да оҥоһуллаллар.

Манна, “Спортсмен хайдах бэйэтин сүрүн салайынар? Хайдах сүрүн кээмэйин күүһүрдэрдии, бөҕө туруктаах илдьэ сылдьыан сөбүй?” – диэн ыйытыктар тахсан кэлэллэр. Бастатан туран, сүр диэн баарын ылыныыттан саҕаланан тахсар, “туох барыта сүрдээх” диэн этиигэ олоҕуран – олох көстүүлэригэр сүр хаамыытын, сүр дьайыытын арааран көрөргө дьулуһуох тустаахпыт. Сиэрдээх, Айыы санаалаах, тулуурдаах, эр-санаалаах буолуу – бу киһиэхэ сүр эбэрин, онтон түктэри быһыылар, хараҥа санаалар киһи сүрүн энчирэтэллэрин, куһаҕан көстүбэт тыынар дьайыыларыгар быыс-арыт оҥорон биэрэллэрин билиэх уонна туһаныах тустаахпыт. Дьиҥэр бу биһиги, сахалар, өбүгэрбититтэн элбэх үлэнэн, анаарыынан кэлбит билиибит буолар эрээри, сүрү кыаҕырдыы, үрдэтии туһунан тыын ыйытыктар билигин улахан болҕомтоҕо ууруллубат курдуктар. Манна харгыстыыллар: СМИ, техноцивилизация өйбүтүн-санаабытын ыллыктыыра-сиэтээһинэ, сиэрэ суох көр-нар, күннээҕи харчы-хамнас эккирэтии түбүгэ, Айылҕаттан тэйии содула.

Түмүктээн эттэххэ, настрой (ол иһигэр спорка) киһи сүрэ хайдах туруктааҕыттан, күннээҕи олоҕор сүрүн төһө салайына үөрэммититтэн эмиэ тутулуктаах. Этэргэ дылы, ылбычча кэлбэт дьоҕур. Бу дьоҕурбутун сайыннаран, сүр туһунан норуоппут кичэллээхтик аҕалбыт билиитигэр олоҕуран, кэскилбитин түстүү турар аналлаахпыт. Дом!

Ньургун ЛАЗАРЕВ, физико-математических наука доктора, көҥүл тустууга спорт маастарыгар кандидат.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *