Степан Сивцев: “Саха сирин тустуутун инникитэ тэрээһинтэн тутулуктаах”

Бүгүн, сэтинньи 30 күнүгэр – көҥүл тустууга РСФСР икки төгүллээх үрүҥ көмүс призера, Саха сирин чемпиона, ССРС-АХШ сүүмэрдэммит хамаандаларын табаарыстыы көрсүһүүлэрин кыайыылааҕа, Россия уонна Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Д.П. Коркин аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, Уус- Алдан улууһун бочуоттаах гражданина Степан Петрович Сивцев 60 сааһын туолар.

Тустууга олоҕун анаабыт биллиилээх тренери бу кэрэ бэлиэ түгэнинэн эҕэрдэлээн, киниэхэ болҕомто ууран туран, төрөөбүт күнүнэн туһанан уруккуну санаан ыларыгар уонна билиҥҥи тустуубутугар санаатын үллэстэригэр көрдөстүм.  

Дмитрий Петрович Коркин сабыдыалынан… 

— Степан Петрович, бастатан туран, тустууга хайдах кэлбиккин билиһиннэр эрэ. Хайдах этэй?

— Төрөппүттэрбиттэн, бииргэ төрөөбүт убайдарбыттан  саҕаланар дии саныыбын. Бастакынан, убайдарым бары колхуос, сопхуос, оройуон таһымыгар тустубуттара. Биир балачча тахсыылаахтык тустубут убайым – көҥүл тустууга ССРС спордун маастара Иван Степанович Охлопков. Сэбиэскэй Сойуус чемпионатыгар кини төрдүс миэстэлээх. Онон тустуу абылаҥар ылларыы, уһуйуллуу кыра кылаастарга үөрэнэр кэммиттэн, дьиэм иһиттэн саҕаламмыта дии саныыбын. Иккиһинэн, итиннэ биһиги бииргэ төрөөбүттэр элбэхпит сабыдыаллаабыт буолуон сөп. Бииргэ төрөөбүт онуобут, мин ахсыс оҕобун. Билигин ахсыа баарбыт, бары пенсия саастаах дьоммут. Тыа сирин элбэх оҕолоох ыала буолан, бииргэ төрөөбүттэр бары кырабытыттан дьиэ-уот үлэтигэр көмөлөһөн улааппыппыт. Ийэлээх аҕабыт оҕолорун иитиилэригэр  икки улахан эдьиийдэрбит улахан өҥөлөөхтөр, идэ ылан, эрдэ үлэһит буолан төрөппүттэригэр көмөлөспүттэрэ.

Улахан эдьиийим Зоя Петровна хоту Булуҥҥа, Бороҕон нэһилиэгэр кэргэн тахсан онно олохсуйбута. Иккис эдьиийим Софья Петровна Покровскайга кэргэн тахсан, дьоһун-мааны ыаллар. Суруйааччы Павел Николаевич Харитонов – Ойуку, мин бииргэ төрөөбүт эдьиийим кэргэнэ.

Найахы оскуолатыгар төрдүс кылааһы үөрэнэн бүтэрбитим кэннэ, эдьиийим Булуҥҥа илдьэ барбыта. Мин онно үс толору сыл үөрэммитим. Ити Булуҥ Бороҕонугар биһиги улуу тренербит Дмитрий Петрович Коркин, Чурапчы дьонун көһөрүү  кэмигэр тиийэн хас да сыл олорбут. Оччолорго баар кырдьаҕастар кинини өйдүүллэр эбит этэ. Биһиги 1975 сыллаахха хомуллан кэлиэхпит иннинэ, икки сыл телеграмма ыыттарбыт. Күтүөтүм уонна эдьиийим учууталлар буолан, оскуола сонунун  Чурапчыттан, Коркинтан   “тустуон, эрчиллиэн баҕалаах оҕото  ыытыҥ” диэн телеграмма ыыппытын туһунан кэпсэтэллэрин истэр этим.

Ону иккис сылыгар дьиэҕэ, остуолга аһыы олорон кэпсэтии кэмигэр: «Барыаххын баҕараҕын дуо?” — диэн ыйыппыттара. Дьиҥэ баҕалаахпын билэн ыытаары гыммыттарыгар, оскуола дириэктэрэ: “Олохтоох оҕону ыҥырбыттар”, — диэн ыыппатахтара. Онтон күһүн, ахсыс кылааска үөрэнэр сылбар, сайын дойдубуттан тиийбитим кэннэ, балаҕан ыйын ортотугар Николай Семенович Леонтьев диэн, Дмитрий Петровичтыын бииргэ үлэлэһэр тренер анаан-минээн Коркин ыйыытынан кэлэн, тустуон сөптөөх уолаттары талан ылан, Чурапчытааҕы спортивнай интернат-оскуолаҕа Булуҥтан уонча буолан барбыппыт. Дьэ, итинтэн мин спортсмен, тустуук олоҕум саҕаламмыта.

Тустууга, өһүллүбэт гына ыга баайыллыы…

-Иккис түгэн, салгыы тустуунан дьаныардаахтык дьарыктанан аатырбыт Чурапчытааҕы тустуу оскуолатын бүтэриэхпит эбитэ буолуо. Оскуола кэнниттэн ханна үөрэх туттарса барарбын чопчу быһаарына илигим. Оччотооҕу көлүөнэ оҕолор бары Союз куораттарынан үөрэнэ баралларыгар мин эмиэ кэлтэйдии баҕарар эрэ этим. Онтон 1977 сыллаахха Дьокуускай куоракка Үрдүкү спортивнай маастарыстыба оскуолата тэриллэн, Дмитрий Петровиһы партиянан эбээһинэстээн киллэрэн үлэлэппиттэрэ. Онно 300-чэкэ иитиллээччилээх Чурапчы интернат-оскуолаттан 25 оҕону талан илдьэ киирбитэ. Ол оҕолор кэккэлэригэр мин эмиэ хабыллыбытым. Кыра хачаайы, дьарамай уолга, миэхэ, тренерим миигин атыттаратан чорботон куоракка бэйэтин кытта илдьэ киирбитэ туохха эрэ сыаллыыр-соруктуур диэн толкуйу үөскэппитэ. Миигиттэн быдан бэйэлэрин кыанар уолаттар ити испииһэккэ киирбэтэхтэриттэн киһи толкуйдуур буоллаҕа дии. Ити онус кылааска үөрэнэ сырыттахпытына этэ. Биир дьиктитэ диэн, ити 25 оҕоттон 15-һэ уус-алданнар этибит.

Онон, Д.П. Коркин оскуола оҕолорун кытта үлэлээһинин бүтэһик көлүөнэтэ биһиги буолабыт. Дмитрий Петрович куоракка кэлиэхпит инниттэн бэйэтинэн туруорсан интернакка олохтообута, 2 №-дээх оскуолаҕа үөрэммиппит. Дириэктэринэн Алексей Спиридонович Шадрин, Дмитрий Петрович бэйэтэ сүрүн тренербит этэ, ону тэҥэ биһигини, оҕолору, иитэр-үөрэтэр үлэҕэ Семен Сергеевич Окоемов, Михаил Егорович Друзьянов үлэлээбиттэрэ.

Итиннэ биир туспа интэриэһинэй түгэн баар этэ. Куоракка киирэн ый курдук үөрэнэн баран, киин сир олоҕун астымматыбыт. Баҕар нууччалары кытта алтыһыыттан, баҕар биһигиннээҕэр сайдыылаах куорат сытыы оҕолоруттан сылтаан да буолуо, Чурапчыбытын аҕынныбыт. Онон биһиги сүбэлэһэн баран, Дмитрий Петровичка сурук суруйбуппут, “баһаалыста, биһигини  Чурапчыга төнүннэриҥ” диэн ис хоһоонноох. Итиэннэ бэйэбит кэпсэтиибитигэр хайаан даҕаны бүтэһиккэ диэри туруорсабыт диэн этэ. Онтукайбыт, бүтэһиккэ төрдүө эрэ буолан хаалбыппыт: Миша Макаров, Коля Коркин, Миша Сибиряков уонна мин. Биһиги төрдүөн тутуспутунан олох бүтэһиккэ диэри туруулаһан көрбүппүт да хайыахпытый, сыыһабытын билинэн тустар баҕабыт баһыйбыта.

Ол кэнниттэн хаста да бэйэтигэр ыҥыран кэпсэтэн, этэргэ дылы, тустуунан утумнаахтык дьарыктанарга сөллүбэт гына ыбылы баайбыта, өйбүтүн-санаабытын дьааһылаан, сытыылаан биэрбитэ, инникитин олохпутугар эппиэтинэстээх, сайдыыга, үөрэххэ, билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах буоларбытыгар сыал-сорук туруорбута.

Салгыы олохпутугар ханнык суолу тутуһан барыахтаахпытын быһаарынар түгэммит тиийэн кэлбитигэр, миигин Москваҕа үөрэттэрэ ыытар былааннааҕа. Ону мин: «Төрөппүттэрим кырдьаҕастар, үп-харчы өттүнэн ыарырҕатабын, онон арыый чугас барыам этэ”, — диэммин, уолаттары кытта Хабаровскайга барар буолбутум. Дмитрий Петрович Хабаровскайдааҕы физическэй култуура уонна спорт институтун тренерэ Дзантемир Зангиевка: «Кирилл Захаровы, Миша Сибиряковы, Андрей Алексеевы, Степан Сивцевы  үөрэххэ ыл, эрчий, көр-иһит…» – диэн ис хоһоонноох сурук суруйбута.

Төрөөбүт дойдуга тренер үлэтигэр үктэллэнэн…      

-Ити курдук 1983 сыллаахха Хабаровскайга үрдүк үөрэҕи үөрэнэн бүтэрэн баран, дойдубар кэлэн үлэбин саҕалаабытым. Сотору кэминэн  ШВСМ аһаҕас чемпионатыгар бэйэм ыйааһыммар бастаабытым. Онно Дмитрий Петрович хоһугар ыҥыттаран ылан сыал-сорук туруорбута: “Кэлэр олимпийскай циклга толору тустуохтааххын, норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара буолуохтааххын, дойдугар Бороҕоҥҥо Сивцев Иван Николаевич салалтатынан эрчиллиэҥ, үлэҥ-хамнаһыҥ туһунан кэпсэтиэм, тылбын-өспүн тиэрдиэм”, — диэбитэ. Тренербин кытта ити бүтэһик көрсүһүүм, кэпсэтиим этэ…

Дьэ, ити курдук 1988 сылга диэри спортсмен быһыытынан туһуннаҕым дии. Бүтэһигин 1990 сыллаахха, улуус чиэһэ диэн бачыымы өрө тутан, Бороҕоҥҥо Н.Н. Тарскай бирииһигэр  Саха сирин чемпионатыгар кыттан бастаабытым. Дьиҥэ, эчэйиилээх буолан тустуубун эрдэ тохтоппутум. Билигин кэлэн арыый да уһуннук тустуохха син сөп эбитэ буолуо диэн эргитэ саныыбын.

— Дьэ, аны тренер быһыытынан үлэҕэр киириэххэ.

— Уус-Алдан оройуонугар тустуу оскуолатын бастакы олугу уурсубут  дьонунан  албан аатырбыт Семен Дмитриеви, тренердэр Николай Босиковы, Семен Макеевы билинэбит, онтон салгыы иккис көлүөнэ тренердэр Наум Ермолаев, Иннокентий Халдеев үлэлээннэр, оройуон тустуутун үрдүк таһымҥа аҕалбыттара. Умнубаппыт Иван Соловьев, Иван Охлопков, Константин Местников уо.д.а. оройуон таһымыгар үлэлии-хамсыы сылдьаннар, Союзка тиийэ ситиһиилээхтик кытталларын.

Кинилэр кэннилэриттэн Хабаровскай, Красноярскай, Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан үрдүк үөрэхтэрин кыһатын бүтэрэн Николай Рожин, Иннокентий Захаров, Анатолий, Николай Константиновтар, Николай Крылов, Алексей Окоемов, Иван Сивцев дойдуларыгар кэлэн эдэр тренерскэй састаабынан улууска өссө күүстээх үлэ барбыта. Чөл олоҕу тутуһар, үлэ диэн баран өрө биэрэ сылдьар, тустууну олохторун аргыһа оҥостубут дьон. Онтон да кэлэр көлүөнэ уолаттар: Федот Мигалкин, Семен Петухов, Семен Сивцев, Анатолий Олесов, Семен, Петр Черкашиннар уо.д.а. балачча таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.

Оҕону, ыччаты кытта үлэҕэ Иван Николаевич Сивцевтиин бастакыттан уопсай тыл булан, күн бүгүҥҥэ диэри биир санаанан үлэлээн-хамсаан кэллибит. Оҕону иитиигэ-сайыннарыыга, улахан кыайыыга уһуйууга тренер төһө идэтигэр бэриниилээҕэ, эппиэтинэстээҕэ, киһи быһыытынан иитиллиилээҕиттэн улахан суолталаах дии саныыбын. Маныаха барыта үлэнэн эрэ буолбат эбит. Дьиэ кэргэниҥ эйигин кытта биир тыыҥҥа киирдэҕинэ, икки өттүттэн өйдөһөр-өйөһөр буоллахха, үлэҥ-хамнаһыҥ таһаарыылаах буолар.

Күүс-көмө, өйөбүл буолбут дойдум дьонугар, салайааччыларбар үйэм тухары махталлаахпын!

— Алта уон саас диэн наһаа кыра да, наһаа элбэх даҕаны буолбатах… Олох орто омурҕанын аастахпыт дии. Мин улууска үлэлиир кэммэр тэрийэр, салайар дьоҕурдаах салайааччылар үлэлээбиттэрэ.

Өрүү саныыбын өр сылларга оройуон спордун ситиһиилээхтик салайбыт Андрей Андреевич Протопопову, оҕо спортивнай оскуолатын директора Иван Михайлович Жиркову, завуч Иван Христофорович Кондратьевы. Чахчы да олус бэриниилээх, эппиэтинэстээх, ирдэбиллээх салайааччылар этилэр. Дойду ыһыллыбыт дьалхааннаах 90-с сылларыгар оҕо спордун сайдыытын тэтимин туһэрбэккэ сайыннарбыт, салайбыт улуустааҕы үөрэх салаатын салайааччыта Иван Николаевич Данилов уонна бухгалтер Семен Михайлович Барашков, этэргэ дылы, оҕолор тустарыгар суоҕу да баар оҥорор буолаллара. Биһиги бастакы-иккис көлүөнэ эрчийбит уолаттарбыт республика харчытынан буолбакка, улуус уонна үөрэхтээһин үбүнэн элбэхтик күрэхтэһиилэргэ сылдьыбыттара. Ити   уустук кэмнэргэ улуус тэрилтэлэрэ, олохтоохторо олус улахан көмөнү оҥорбуттара. Уус-Алдаҥҥа, кэнники ырытан көрүүбүнэн, үгүс киһи, бу түгэҕэ көстүбэт түбүгү, хаһан кэлэрэ биллибэт көрдөрүүнү сапсыйан кэбиспэккэ, бэйэлэрэ спорду таптыылларынан, тустууну сэҥээрэллэринэн, эбэтэр киһи быһыытынан хаачыстыбаларынан көмөлөспүттэрин, биһиги хаһан баҕарар үтүөтүк ахтабыт.

Олус истиҥник саныыбын, Мүрү 1 уонна 2 №-дээх оскуолаларын педколлективтарын, интернат үлэһиттэрин, спортивнай оскуолам бары көрүҥнэрин  тренердэрин. Чахчы да өйдөһөн, өйөһөн оҕо иитиитигэр биир сыаллаах үлэлээбиппит.

Советскай-партийнай салайааччылартан мин үлэлиир кэммэр Игорь Георгиевич Гаврильев – райком бастакы сэкирэтээрэ үлэтин үрдүктүк сыаналыыбын. Райсовет председателэ Николай Ефремович Аммосов кэккэ сылларга тустуу федерациятын салайбыта. Кинилэр кэннилэриттэн улуус баһылыгынан Афанасий Васильевич Мигалкин үлэлээбит кэмигэр кырдьык ирдэбиллэр, сыаллар-соруктар күүскэ турбуттара. Холобур, улуустан норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара иитиллэн таһаарылла илик диэн, сыалы туруоран, улахан бачыымнары көтөҕөн уонна 1996 сыллаахха Бороҕоҥҥо Саха сирин норуоттарын бастакы спортивнай оонньуулара ыытыллыыта улахан хамсааһыны таһаарбыта. Афанасий Васильевич көмөтө чуолаан сыалы-соругу табатык туруоруу уонна онно сөп түбэһэр быһаччы өйөбүлү оҥоруу буолара. Николай Гаврильевич Пухов, экономика салайааччыта, эмиэ элбэх көмөнү оҥорбута. Лаврентий Иванович Новогодин курдук салайааччылардаах буоламмыт, мөлтөөн-ахсаан биэрбэтэхпит.

Уопсайынан, дойдубут урукку да билиҥҥи да улуус салалтата  көҥүл тустуу сайдыытыгар улахан болҕомтолорун уурара. Түгэнинэн туһанан, 2022 сылга Бороҕоҥҥо ыытыллыахтаах Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньуулара ситиһиилээхтик барарыгар бары түмсэн үлэлэһиэххэйиҥ диэн ыҥырабын! Барыта ситтэҕинэ-хоттоҕуна улууспутугар улахан хамсааһын, сайдыы кэлиэ.

Олимпийскай эрэл училищетыгар үлэм түгэннэрэ…

-90-c сылларга дойдуга туох баар тутул уларыйыытыгар түһүүлэр-тахсыылар олох бары араҥатыгар тахсыбыттара. Норуот бэлэмэ суох олордоҕуна былааспыт уларыйан хаалбыта. Спорт, ону тэҥэ оҕо спорда эмиэ улахан охсууну ылбыта. Ити кэмнэргэ уонча улуус сүрүн тренердэрэ үлэ тэтимин түһэрбэтэхтэрэ.

Ол курдук, оҕо тренердэрэ, Дмитрий Петрович үөрэнээччилэрэ Михаил Степанович Скрябины, Иван Николаевич Сивцеви батыһаммыт, ити ыарахан сылларга тустуубутун, оҕо тустуутун ыһан-тоҕон кэбиспэтэхпит, үлэлиир эйгэбитин уларыппатахпыт. Ол кэмнэр үчүгэйдик үөрэтиллэ, сурукка-бичиккэ күн бүгүҥҥэ дылы киирэ иликтэр. Ити сылларга Дьокуускай, Нерюнгри куораттар уонна Чурапчы курдук республика таһымнаах тустууга оскуолаларын сэргэ илин эҥэр улуус тренердэрэ үлэ тэтимин түһэрбэтэхтэрэ. Умнубаппын, Үөһээ Бүлүүгэ тренер Николай Егорович Афанасьев, Сунтаарга Александр Митрофанович Тимофеев, Хаҥаласка Олег Дмитриевич Лебедев айымньылаахтык үлэлээбиттэрин. Кинилэр үлэлэрин үөрэнээччилэрин ситиһиилэрэ кэрэһэлиир.

Иван Николаевич Сивцеви 1995 сыллаахха, оччотооҕуга республика спорка миниистирэ В.П. Ноговицын ыҥыран Дьокуускайга Олимпийскай эрэл училищетыгар киллэрбитэ, үлэтин тэрийбитэ. Онтон Иван Николаевич миигин ыҥыран, 1998 сыллаахха алтынньы ыйтан куоракка училищеҕа тренеринэн үлэлии киирбитим. Ити курдук, училищеҕа 2009 сылга диэри үлэлээбитим.

2000-2008 сс. республикаҕа оҕолор тустууларын сүрүннээбитим.  Бастатан туран, оҕолорго тренерскэй састаабы тэрийэн былааннаах үлэни уопсай сүбэнэн оҥорон саҕалаабыппыт, сыллааҕы календарнай былааны аттарыы, үбүн-харчытын туруорсуу, итиэннэ “Азия оҕолоро” норуоттар икки ардыларынааҕы спортивнай оонньууларга хамаанда ситиһиилээхтик тустарыгар тэрээһин боппуруостары салалта таһымыгар туруорсарбыт. Оҕолор былааннаахтык дьарыктаналларын, күрэхтэһиилэргэ сылдьалларын ситиспиппит. Оҕо тренердэрин интэриэстэрин, туруорсууларын, өр сыллаах үлэлэрин түмүгүн көмүскээн туһааннаах тэрилтэ салайааччыларыгар тиэрдэрбит.

Оччолорго республика оҕолорго сыллааҕы календарнай былааныгар сүрүн күрэхтэһиилэри бэрээдэктээн, Николай Николаевич Тарскай бирииһигэр 16-17 саастаахтарга, бастакы маастарбыт Дмитрий Данилов кэриэһигэр 14-15 саастаахтарга уонна олимпийскай чемпион Павел Пинигин бирииһигэр 11-13 саастаахтарга киллэрбиппит. Ити күрэхтэһиилэри ыытар, тэрийэр этибит. Бу республика оҕолорун муҥутуур күрэхтэһиилэрэ этэ. Ону тэҥэ Н.Н. Тарскай күрэхтэһиитин түмүгүнэн  аҕыс бастыҥ хамаанда олимпийскай чемпион Роман Дмитриев кубогар хамаанданан күрэхтэһии тэрийэн, бастыҥ хамаандалары быһаарарбыт. Үөрэх дьылын түмүгүнэн республика сайыҥҥы комплекснай спартакиадатын программатынан 15-16 саастаах оҕолорго Олимпиада призера Александр Иванов бирииһигэр хамаанданан күрэхтэһии ыытыллара. Сүрүн күрэхтэһиилэри таһынан куораттарга, улуустарга республиканскай турнирдар тэриллэн ыытыллалларын календарнай былааҥҥа киллэрэн бэрээдэктээбиппит.

Бу тэрээһиннэр оҕо тустуутун бэрээдэктээһиҥҥэ, республика тас өттүгэр тахсыыга күүстээхтэри  сүүмэрдээһиҥҥэ, улуустарга тустуу сайдыытын туругун кэтээн көрүүгэ бары өттүттэн туһалаах буолбуттара.

Маннык үлэни саҕалыырбытыгар ОЭУ үлэтэ оҕо уонна ыччат саастаах талааннаах оҕолор кииннэрэ буолбута саарбаҕа суох. Улуустар, биирдиилээн тренердэр оҕолорун бэлэмнээн училищеҕа туттарсан киириилэрэ улахан бэрэбиэркэнэн, куонкурсунан быһаарыллар буолбута. Биһиги,  тренердэр, Иван Николаевич салалтатынан үтүө суобастаахтык, эппиэтинэстээхтик, биир санаанан үлэлээбиппит. Ити кэмнэргэ биир улахан хамсааһынынан 2006 сыллаахха Дьокуускайга көҥүл тустууга Россия юниордарга чемпионата ыытыллыыта этэ. Ол түмүгүнэн Россия юниордарга сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар аҕыс оҕобут киирбитэ, мин юниордарга дойду хамаандатын биир эппиэттээх тренерин быһыытынан сылдьыбытым. Эдэр уолаттар убайдарын Александр Контоевы, Леонид Спиридоновы батыһан Россия сүрүн хамаандатыгар кииртэлээн барбыттара. Ситиһиллибити, үлэлэммити барытын ахтыбакка ааттаталыам этэ үөрэнэн, эрчиллэн улахан түһүлгэлэргэ дорҕоонноохтук дойдуларын ааттаппыт үөрэнээччилэрбитин: Виктор Лебедеви, Осип Михайловы, Николай Старостины, Петр Сивцевы, Михаил Захаровы, Михаил Иванову, Николай Аянитовы, Антон Ивановы, Тимур Пестеровы, Егор Пономаревы, Иннокентий Иннокентьевы, Дмитрий Шадрины, Александр Оконешниковы, Семен Семеновы, Евгений Коломиеһы, Ньургун Чукрову, Увар Тимофеевы. Ол кэмнээҕи үлэ түмүктэрин  күн бүгүҥҥэ диэри үрдүк таһымҥа илдьэ сылдьаллар: Айаал Лазарев, Владислав Андреев, Ньургун Скрябин. Бу көлүөнэ уолаттар ситиһиилэрэ – саха тренердэрэ бииргэ түмсэн үлэлээбит үлэлэрин түмүгэ буолар.

Тустууга улуустар чемпионаттарын сөргүтүөххэ  

-2009 сылтан Саха Республикатын көҥүл тустууга улахан дьоҥҥо сүүмэрдэммит хамаандатын кылаабынай тренерин дуоһунаһыгар үлэлээбитим. Өссө ити инниттэн улахан дьон тустуутугар барытыгар кыттыһан, ол таһымыгар араас мунньахтарга, түмсүүлэргэ хайҕаммыт да, сэмэлэммит да дьоммут.

Онтон 2013 сылтан ШВСМ, 2018 сылтан СР Спорка бэлэмнэнии киинигэр тренеринэн үлэлии сылдьабын.

Кылаабынай тренердээн бүтэн баран, сүрүннээн студеннары эрчийэбин. Ону сэргэ төрөөбүт улууһум тустуутугар үлэлэһэбин. Биир үтүө күн дьарыкпытыгар Иван Николаевич биһиэхэ ыччаттарбыт Афанасий Заболоцкай, Леонид Сергеев хаһыа да буолан тиийэн кэлбиттэрэ. Бириэмэтигэр эмиэ тустуунан дьарыктана сылдьыбыт уолаттар. Кинилэр төрөөбүт Уус-Алдаммыт тустуутун хайдах гынан өрө көтөҕөбүт диэн боппуруоһу туруорбуттара.

Дьэ, ити уолаттары кытта көрсүһүү кэнниттэн хаста да кырынан мунньахтаан, улуус тустууга федерациятын бэрэссэдээтэлинэн улууспут баһылыга А.В. Федотов, кини бастакы солбуйааччытынан норуоттар икки ардыларынааҕы кылаастаах спорт маастара А.И. Заболоцкай, солбуйааччынан мин ананан үлэбитин саҕалаан, ылсан киирэн барбыппыт. Куораттан хомуллан тахсан нэһилиэктэри кэрийэн, нэһилиэк активын, оскуола учууталларын, төрөппүттэри көрсөн тустууну пропагандалаабыппыт, талааннаах оҕолору көрбүппүт, маастар-кылаастары ыыппыппыт, тустуу сонуннарын кэпсээбиппит, спортивнай кинигэлэри, буклеттары, спортивнай инвентардары бэлэхтээбиппит. Ити курдук, улууспут нэһилиэктэрин барытын кэрийбиппит. Итиннэ улахан көмөнү биллиилээх бөҕөстөрбүт:  Андрей Яковлев, Семен Семенов, Арыйаан Тютрин уо.д.а. оҥорбуттара, биһигини  кытта сылдьыспыттара, дьон-сэргэ болҕомтотун тарпыттара. Дойдубут дьоно барахсаттар биһигини олус үчүгэйдик көрсөн, дьоннорун, оҕолорун барытын түмэннэр, төрөппүттэри, салайааччылары кытта көрүһүннэрэн, саҥа сүүрээн наада диэн өйдөбүлү ылан, 2013 сылтан саҕалаан, улуус улахан дьоҥҥо чемпионатын чөлүгэр түһэрэн, тэрийэн ыытабыт. Онно бастакы холонууга дьэ хайдах буолар диэн, сэрэхэдийиилэр син бааллара. Бастакы чемпионат тэрээһинин быһааран баран, быһа холуйан отучча киһи тустара буолуо диэн сабаҕалаабыппыт, онтукайбыт алта уонтан тахса кыттааччы күрэхтэспитэ. Онтон ыла билигин улууспут  чемпионата  сэттис төгүлүн наар сүүстэн тахсалыы кыттааччылаах ыытыллар. Оҕо тустуутугар эмиэ итинник. Сүрүннээн киин сиртэн уонна улуустан спонсорскай көмөнү оҥоттороммут, этэҥҥэ тэрийэн кэллибит. Онон билигин улууска үлэлии сылдьар тренерскэй састаап толору өйөбүллээх диэхпин сөп.

— Билигин республикаҕа тустуунан дьарыктанааччы ахсаана намтаата уонна тренерскэй кадр боппуруоһа хаһан баҕарар тыҥааһыннаахтык турар, итиннэ эн туох диэххин сөбүй?

— Итиннэ мин чопчу маннык диэн буолбакка, бэйэм сабаҕалааһыннарым уонна көрүүлэрим курдук ылыныаххытын наада. Тоҕо диэтэххэ, олох түргэнник сайдар кэмигэр, ордук интернет ситимэ, ватсаап эҥин курдук, киһи эппитэ-тыыммыта кыл түгэнэ түргэнник тарҕанар үйэтигэр, эбэтэр билигин Америка дуу, Кавказ дуу тустуутун, дьарыгын барытын күннэтэ көрө-билэ олорор кэмҥэ, бу барыта сөп диир кыаҕым суох. Ол эрээри, мин көрүүбэр, манныктар бааллар: холобур, улуустары кэрийэ сылдьан көрдөххө, миэстэҕэ биһиги куораттан олорон саҥарарбыт тиийбэт эбит. Ол иһин мин дьаныһан туран сэттис сылбын дойдум диэки ханна баҕарар дьону кытта элбэхтик алтыһабын, кэпсэтэбин-ипсэтэбин, сүбэлиибин-амалыыбын, кинилэр санааларын истэбин. Аһаҕастык “тустууктарбыт тоҕо атахха киирбэттэр?”, “тоҕо швунгалаабаттар?” диир дьоннор бааллар.

Кэнники мунньахпыт даҕаны аҕыйах буолла. Дөрүҥ-дөрүҥ көрсүһүүгэ мээнэ отчуот дуу, холобур дуу курдук, Уус-Алдан улахан дьоҥҥо чемпионаты тэрийэн ыытар диэн этэллэр. Иһигэр киирэн бу чемпионат хайдах барарын, хайдах тэриллэрин, хайдах чөлүгэр түһэриллибитин эҥин интэриэһиргиир киһи аҕыйах. Бары Олимпиадаҕа кыттыыны, олимпийскай путевканы ылыыны, аан дойду мэтээлин эрэ кэтэһэн олорор курдукпут. Оттон миэстэҕэ үлэбит дьиҥнээх хартыыната суох. Итиннэ сүбэ курдук эттэхпинэ, хас биирдии улууска тустуу абылаҥнаах  дьоннор элбэхтэр, кинилэр күүстэрин таба туһаммакка сылдьабыт. Ону ылан ыкса үлэлииргэ улахан сүрэх, баҕа наада, тэрийиэххэ, көҕүлүөххэ наада.  Бары улуустарга итинник хабааннаах үлэлэр барыахтарын  баҕарабын.

Ити барыта син биир салайааччыттан тутулуктаах. Салайааччы ханнык сыалы-соругу туруорарыттан уонна ону тэрийэн баран ирдиириттэн. Баҕардахха кыаллар суол дии саныыбын. Мунньаҕынан эрэ буолбакка, этэн көрө-көрө онон түмүктээн, уостан хаалыы буолуо суохтаах.  Мин санаабар, үөрэхтээһин иһинэн урукку сэбиэскэй кэм курдук, чэ, быһатын эттэххэ, бастаан оскуола иһинэн онтон улууска күрэхтэһии. Ол кэнниттэн улуус сүүмэрдэммит хамаандата таҥыллан республикаҕа кыттар. Холобур, Уус-Алдаҥҥа кэккэ сылларга спартакиада ыытыллар, ол эрээри, тоҕо эрэ спартакиада программатыгар сүрүн көрүҥ быһыытынан көҥүл тустуу уонна хапсаҕай киллэриллибэт этилэр. Ону биһиги сыралаһан, комплекснай спартакиада программатыгар сүрүн көрүҥ быһыытынан киллэттэрдибит. Оннооҕор улахан дьон тустуутун улуустааҕы комплекснай спартакиадаҕа киирэрин ситистибит. Оскуоланан, нэһилиэгинэн эппиэтинэс үөскүүр. Физруктар уонна спортинструктордар үлэлэрин хамаанданан киирсии быһаарар.   Маассабас да, талааннаах оҕолору көрүү биир кистэлэҥэ итиннэ сытар.

Тренердэрбит мөлтөхтөр дииллэригэр сөпсөспөппүн. Биһиэхэ баай уопуттаах, аптарытыаттаах тренердэр элбэхтэр. Кинилэр кэккэлэригэр 70 саастарын аһарыахтарыгар диэри үлэлии сылдьар Василий Петрович Уваров, Николай Николаевич Рожин курдук үлэҕэ туох баар өйдөрүн-санааларын, дууһаларын ууран күн бүгүнүгэр диэри көбүөргэ үлэлии сылдьалларын хайдах даҕаны быһа саҥарар табыллыбат. Маннык түгэҥҥэ хайаан да билигин биһиги кэккэбитигэр суох Михаил Степанович Скрябины, Валерий Петрович Керемясовы үлэлээбит историяларын умнуо суохтаахпыт. Билигин да эдэр эрчимнэрин ыһыкта илик, опыттаах тренердэрбит Будимир Григорьевич Яковлев, Егор Николаевич Старостин айымньылаахтык үлэлии сылдьаллар. Онтон Россия тустууга тренердэрин таһымыгар, күн бүгүнүгэр диэри улахан аптарытыаттаах тренер Иван Николаевич Сивцеви  дьиҥнээх потенциалын, үлэлиир-хамныыр кыаҕын республика ситэ туһаммакка олорор. Манна даҕатан эттэххэ, оҕо тустуутугар олохторун анаабыт саастаах даҕаны эдэр да тренердэр үтүө суобастаахтык үлэлии-хамныы сылдьаллар.

Онон тренердэр бэрт былдьаһаллар, этиһэллэр-охсуһаллар, оннуктар-манныктар диэн дойҕох олох сымыйа. Биһиги, тренердэр, бэйэбит икки ардыбытыгар публично ханна да личноһы таарыйан туран, ол киһи үлэтэ мөлтөх, бу киһи үлэтэ куһаҕан диэн кэпсэтии суох. Спортивнай принцибинэн үлэлии сылдьабыт. Ону норуокка, дьоҥҥо сыыһа тиэрдиилэр бааллар. Бары бэйэбитин убаастаһабыт, сыаналаһабыт.

— Быһаарар оруолу спортивнай база ыларын умнумуохха…

— Куоракка, куорат эргин, киин да  улуустарга баараҕай спортивнай тутуулар элбээтилэр. Дьокуускай эргин нэһилиэнньэ ахсаана сыл аайы элбээн иһэр. Оскуола оҕото эрчиллэр заллара аҕыйаҕа суохтар. Ол гынан баран орто анал үөрэххэ уонна үрдүк үөрэххэ үөрэнэр студеннарга, ону тэҥэ үлэһит ыччакка тустуунан эрчиллэр анал тустуу заллара суохтарын кэриэтэ. ОЭУ, «Триумф» залларыгар киирэр хааччахтаах курдук…

Тоҕо эрэ Кавказка тустуу заллара быдан элбэх: үчүгэй дыбарыас да заллар, боростуой каркаснай, арочнай да заллар бааллар. Суоттаан көрдөххө, тутуута улахан ороскуота да суох быһыылаах. Арай ханнык эмэ сүбэнэн куоракка саатар 2-3 улахан дьону, ыччаты дьарыктыыр тус-туспа анал тустуу заллара үлэлииллэрэ буоллар конкуренция да улаатыа, үөрэххэ да кэлбит оҕолор тустууларын бырахпакка салгыы  эрчиллэр кыахтаныа этилэр, тренердэр да улахан залларынан үтүрүһүө суох этилэр. Хайа тренер баҕарбат буолуой, икки көбүөр сытар залын баһылаан эдэр ыччаты иитиигэ улахан суолталаах көҥүл тустуубутун сайыннарары. Мунньах аайы этиллэр, оҕолор күрэхтэһиилэрэ элбэх кыттааччылаах, оттон студенныы кэлэн баран, бары сүтэн хаалаллар диэн. Сүтэр биричиинэтэ биир буоллаҕа дии. Киһи барыта тута сүүмэрдэммит хамаандаҕа, Олимпийскай эрэл училищетыгар  киирбэттэр. Улуустан оҕолор орто специальнай уонна үрдүк үөрэххэ киирбиттэрин кэннэ маастарыстыбатын сайыннарар анал тустуу зала суох буолар. Оҕолорбутун сүтэриибит биир өттө итиннэ сытар. Баҕарар эрчиллэр анал залларбытын үптээх-харчылаах тэрилтэлэр, баҕар бизнесменнар, үөрэх кыһалара тутуохтарын, тэрийиэхтэрин сөп. Аллараттан саҕалаан үлэни сөргүтэр, тэрээһин боппуруостары быһаарар тэрилтэ үлэлиэн, ону иилиир-саҕалыыр салайааччы ананыан  наада. Бэйэтин кэмигэр спорт сайдыытыгар улахан хамсааһыны таһаарбыт Н.Н. Тарскай курдук.

Билигин Николай Николаевич Тарскай курдук өтө көрөр, сыалы-соругу таба туруорар салайааччыбыт үөскүү илик дуу диэн түмүккэ кэлэбин. Күннээҕинэн диэн эппэппин, бу иннинээҕи үлэлээбит салайааччылар син анаммыт болдьохторун үлэлээн кэллилэр. Ол гынан баран, чуолаан ити өттүгэр кэллэхпитинэ, кэнники 4 олимпийскай циклга, олимпийскай мэтээл иһин киирсэргэ бэлэмнээх уолаттарбытын Россия федерациятын «куухунатын» таһымыгар биһиги салалтабыт кыайан тэҥҥэ орооһон көмүскээбэтэ дии саныыбын. Спорду салайааччылартан үлэ бары таһымыгар улахан тэрийэр күүс, дойду федерацията, сүүмэрдэммит хамаандатын тренерскэй састааба ыытар политикатыгар быһаччы кыттыһан республика интэриэһин кыахтаахтык көмүскүүр ирдэниллэрин өйдүөх тустаахпыт диэн бэйэм санаабын этэбин. Холобур,  2012 сыллааҕы Лондоҥҥа буолан ааспыт Олимпиадаҕа бэлэм цикла үтүө түмүктэрдээх буолбута эрээри, олимпийскай сылга республика спорка министринэн эмискэ Александр Подголовы аҕалан олордубуттара, ол туохха тиэрдибитин билэҕит. Үрдүкү салалтаҕа хайдыһыы, өйдөспөтөх түгэннэр бааллара спортсмен бэлэмигэр, настройкатыгар дьайара саарбаҕа суох…

— Степан Петрович, тустуубут инникитин хайдах көрөҕүн?

— Тустуубут инникитэ резервэни бэлэмнээһиҥҥэ уонна тэрээһиҥҥэ сытар. Ити ыйытыыгар бэйэм санаабын үллэһинним дии саныыбын. Балары дьаһаннахпытына хамсааһын тахсыа.

Мин санаабар, билигин сөптөөх эдэр салалта, эдэр эрчимнээх тренердэр ананнылар. Бары күүскэ ылсаммыт, баҕаран үлэлээтэхпитинэ-хамсаатахпытына уонна сомоҕолостохпутуна – кыайыы кэлиэҕэ!

-Степан Петрович, таптыыр тустуубут туһунан сиһилии сэһэргэһииҥ иһин истиҥ махтал! Өссө төгүл Күн сирин көрбүт кэрэ бэлиэ күҥҥүнэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлээн туран, төрөөбүт дойду туһугар таһаарыылаах, айымньылаах, тэрээһиннээх үлэни, кытаанах доруобуйаны эйиэхэ тус бэйэҕэр уонна дьиэ кэргэҥҥэр баҕарабын.  

Сэһэргэстэ Петр ПАВЛОВ.        

                        

 

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *