Саха сирин спорда сайдарыгар биллэр-көстөр суолу хаалларда

1999 сыллаахха Саха государственнай университетыгар физкультура уонна спорт института аһыллыбыта. Оҕо спордун сайыннарар сыалтан ити институт иһинэн оҕо спортивнай оскуолата тэриллибитэ. Спортивнай үлэни тэрийиигэ бэйэтин кыаҕын көрдөрөн эрэр Слепцов Александр Будимирович директорынан анаммыта, бу дуоһунаска Орто Дойдуга бүтэһик күнүгэр тиийэ үлэлээбитэ.

Александр Будимирович, саҥа тэриллибит спортивнай оскуола оҕо спордугар инники күөҥҥэ тахсарыгар, үлэтин бастакы күнүттэн туох баар кыаҕын, өйүн-санаатын, сахалыы сатабылын биэрбитэ. Сылтан сыл оскуолата сайдарыгар үлэлии-хамсыы сатыыра.

Бастакытынан сөптөөх, инники күөҥҥэ сылдьар тренердэр үлэҕэ кэлбиттэрэ, онтон элбэх кэпсэтии, туруорсуу түмүгэр оскуолаҕа интиринээт аһыллыбыта – бастаан 15 миэстэлээх этэ, онтон сыыйа-баайа 51 миэстэлээх буолбута. Онон республика араас муннуктарыттан ситиһиигэ дьулуурдаах эдэр спортсменнары хомуйан дьарыктыыр кыах баар буолбута. 2001 сыллаахха оскуола Дьокуускай куорат салалтатыгар көспүтэ, Дьокуускай куорат 5 нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолата буолбута. Ити, саҥа атаҕар туран эрэр тэрилтэҕэ, ыарахан дьыала этэ.

Александр Будимирович, итинтэн сылтаан, оскуола уонна институт ыкса сибээстэрэ сүппэтигэр үгүс сыратын уурбута. Ити бииргэ үлэ түмүгэр, спортивнай оскуоланы бүтэрбит үс сүүс кэриҥэ эдэр спортсмен физкультура уонна спорт институтугар устудьуон буолбуттара. Аны уопсай үлэ хайысхата, сыал-сорук улаханнык кэҥээн биэрбитэ. Ону кыайарга-хоторго анаан, куорат үгүс оскуолаларын кытта, чуолаан 14, 17, 19, 21, 31 нүөмэрдээх, ыкса сибээс олохтоммута. Спортивнай сайдыы үлэтэ тохтобула суох буолуохтаах диэн өйдөбүлүнэн, Мэҥэ-Хаҥаласка “Күөлэ”, куорат чугаһыгар “Кэнкэмэ” сайыҥҥы дьарыктанар лааҕырдары тэрийбитэ.

Оскуолаҕа элбэх биллиилээх тренер үлэлээбитэ, сорох, син кылгас кэмҥэ да буоллар, таһаарыылаахтык, сорохтор, оскуолаҕа үлэлээн ситэн-хотон, улахан дьону дьарыктыыр үлэҕэ көспүттэрэ. Итинник араас опыттаах үлэһиттэрдээх, саҥа үлэлээн эрэр эдэр киһиттэн Бүтүн дойду үтүөлээх тренеригэр тиийэ, коллективы сөпкө түмэн, биир санааҕа киллэрэн, саҥаттан-саҥа сүүрээннэргэ угуйан салайар үлэ тахсыылаах буолар. Дьокуускай куорат 5 нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатын, оскуола иитилээччилэрин үрдүк ситиһиилэригэр, Александр Будимирович тус бэйэтин кылаата сүдү улахан. Оскуола Саха сирин спортивнай оскуоларын иһигэр конкурс 2005 сыллаах кыайыылааҕа, ити конкурс ыытыллыбытын тухары мэлдьи бириистээх миэстэни ылара, 2005 сылга Бүтүн Россия үрдүнэн ыытыллыбыт конкурс “Спортивнай резервэ бэлэмнээһин иһин” номинация кыайыылааҕа, 2013 сылга Россия үлэҕэ кадрдарын Кыһыл көмүс фондата кинигэҕэ киирбитэ.

Бу сүүрбэ биир сыл устата – 7 аан дойду кылаастаах маастар, 1 гроссмейтер, 1 аан дойду кылаастаах судьуйа, 30-тан тахса Россия, 20-тэн тахса Саха сирин спордун маастардара иитиллэн таҕыстылар. Бу кэмҥэ аан дойду күрэхтэһиилэригэр – 15 чемпион, 17 призер, Европа күрэхтэһиилэригэр – 16 чемпион, 24 призер, Россия күрэхтэһиилэригэр – 36 чемпион уонна сүүстэн тахса призер иитиллэн таҕыстылар. Үгүс оскуолабыт иитиллэччилэрэ Саха сирин, Россия чиэһин араас үрдүк таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик көмүскүүллэр.

Директор буолан баран, Александр Будимирович тренерскэй үлэтин тохтотон кэбиспэтэҕэ. Ол үлэтин түмүгэр, иитиллэччитэ Мухомедзянова Юлия элбэх улахан таһымнаах күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттан, Россия сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, Европа Кыһыҥҥы Олимпийскай фестивалын чемпиона буолбута. Мухомедзянова – Россия сордун маастар. Ону үрдүнэн, Александр Будимирович 14 Россия спордун маастарыгар кандидаты, 7 Саха сирин спордун маастарын иитэн таһаарбыта.

Александр Будимирович Саха сирин ветераннарын, тыа сирин олохтоохторун истэригэр хайыһарга араас күрэхтэһиилэрин солбуллубат кэриэтэ кылаабынай судьуйата, тэрийээччитэ этэ. Атын да улахан-кыра таһымнаах күрэхтэһиилэри тэрийэргэ, онно судьуйа араас оруолугар үлэлээн элбэх сыратын биэрбитэ, көмүс көлөһүнүн тохпута. Манна “Көмүс көлөһүнүн тохпута” – киэркэтэн этии буолбатах: үгүс хайыһар күрэхтэһиитигэр бэйэтэ “Буран” сэп уруулугар олорон хайыһар суолун тэбистэрэрэ, хайыһардыыр трассаларга атаҕынан хааман, илиитинэн хаар кутан бэлэмниир үлэлэргэ туора туран хаалбат этэ. 2010 сылга оскуолабытыгар Халтурин уулуссатыгар турар спортзалы биэрбиттэрэ. Хаһаайына суох кэриэтэ турбут зал туруга соччото суох этэ. Онтон ыла спортзал сөптөөхтүк үлэлиирин туһугар элбэх үлэ барбыта. Директор тус бэйэтин араас туттар тэрилин харыһыйбакка, бэйэтин тутааччы дьоҕурун туһанан тимиргэ-маска-тааска үлэҕэ элбэхтэ илиитин-атаҕын хамсаппыта.

Александр Будимирович угуйуутунан, оскуолаҕа үгэс буолбут тэрээһиннэр элбэхтэр: үөрэх дьылын түмүктүүр ыһыах, Учуутал күнэ мэлдьи араас биллэр сирдэргэ бэлиэтэнэр, сыллата Аҕа дойдуну көмүскээччи күнүн, Аан дойду дьахталлырын күнүн кытта бииргэ ылар үгэс эмиэ кэрэхсэбиллээх сирдэргэ буолара – Суотту музейа, Өлүөнэ эбэ Хотун Очуостара, Өктөм, Орто Дойду…

Оскуолабыт 15 уонна 20 сыллаах үбүлүөйдэрин бэлиэтээһин тэрээһиннэрэ киэҥ далааһыннаах буолалларын кыайбыта-хоппута – оскуола историятын сырдатар кинигэлэр тахсыталаатылар, республиканскай таһымнаах семинардар ыытылыннылар. Күһүнүн аайы кыахтаах массыыналарбытыгар батарбытынан тыаҕа отоннооһун-тэллэйдээһин – Кэҥкэмэ үрэххэ, үлэлээбит-хамсаабыт дойдутугар Төҥүлүгэ, төрөөбүт сиригэр Уус-Алдан Баатаҕайыгар…

Төрөөбүт Баатаҕайыгар кинилиин бииргэ сылдьан булт-балык абылаҥар ылларбыт бииргэ үлэлиир дьонуттан элбэхтэр. Бүтэһигин, быйыл, Дьокуускай спортивнай оскуоларын директордара, спордун салайааччылара уонтан тахса буолан кини ыҥырыытынан бэркэ диэн бултуйан, Александр Будимирович уруу-аймах дьону түмэр, ситимин силимниир Сир буоллун диэн, төрөөбүт Түөлбэтин, самнан эрэр эһэтин дьиэтин чөлүгэр түһэрэргэ үлэлии-хамсыы сылдьарын илэ харахтарынан көрөн, сөҕөн-махтайан  кэлбиттэрэ. Бу тэрээһиннэргэ барытыгар кэриэтэ, элбэх күрэхтэһиилэргэ бэйэтин массыынатын уруулун ыһыктыбакка оҕону-дьону таһара.

Александр Будимирович бу Орто Дойдуга суола-бичигэ киэҥ далааһыннаах. Ону сөпкө батыһан-үөрэтэн, мунньан-түмэн, сурукка ууран кинигэ таһаартарбыт киһи диэн санаа күнтэн-күн күүһүрэр.

Ити суолун быспакка, сөпкө үктэнэн, кэҥэтэ турбут киһи…

Александр Будимирович Слепцов сырдык кэриэһигэр…

Харахпыт уутун кыамматыбыт,
Куһаҕан сонунтан курутуйаммыт,
Хараҥа бүрүүкүү бүрүйдэ
Кыланна сүрэхпит бэйэтэ…

Хайдах, ама дуу, туох иһин
Кэлэҥҥин кытаахтаан эн бардыҥ,
Хаарыаннаах Киһини — уолбутун,
Киэн туттар Сахабыт Саарынын?

Хайыһар успуордун сүтүгэ
Кыраман тэҥнэспэт улахан,
Хаарыйда барыбыт сүрбүтүн,
Килбиэннээх уолбутун былдьатан.

Хаһан да кыыһырбат, абарбат
Күн курдук сып-сырдык мичээрдээх,
Хараҕын сып-сылаас уоттара
Көстөллөр субу баар кэриэтэ.

Хаар маҥан ньууругар Бурана
Кэскиллээх суоллары тэлэрэ,
Хаатыҥка таҥастаах мичийэ
Көрсөрө эриэккэс да этэ.

Ханна да хайыһар күрэҕэр
Күөх Хонуу, Сайсары күөлүгэр,
Хайалаах мырааҥҥа да буоллун
Ким хайа иннинэ Кини баар.

Хаһаайын илиитин билэннэр
Кэккэлии турбуттар ааркалар,
Хоппоттор чыһыырар тыалчааннар
Киһилии үлэтин-хамнаһын.

Ханнык да түгэҥҥэ эйэҕэс,
Килбиктик күлэрэ иһиллэр,
Хайа да сирдэргэ ыраахтан
Көстөөччү оһуобай кэрэтик.

Хаарыаннаах үтүөкэн доҕорбут,
Күүстээхтэн дьиҥ чахчы күүстээхпит,
Ханнык да тылынан ситэрэн
Кэпсээбэт эбиппит Эйиигин.

Хайыһар суолугар хааллардыҥ
Кимниин да тэҥнэспэт үлэни,
Хас биирдии бэйэбит өйдүөхпүт,
Кэнчээри ыччакка кэпсиэхпит.

Хаар кырса ньууругар Чысхааннар
Күрэххэ кэлиэхпит Эн ааккар,
Хаачыргыыр хайыһар суолугар
Күн тэҥэ Эйиигин саныахпыт…

Аргунова Лидия Егоровна хоһооно.

Дьокуускай куорат 5 нүөмэрдээх оҕо спортивнай оскуолатын коллектива.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *