Саха норуотун биир сүдү киһитэ этэ

Бүгүн РСФСР, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, педагогическай наука кандидата, республикаҕа көҥүл тустууну тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ – Николай Николаевич Волков биһиги кэккэбититтэн өлөн туораабытын 40 хонуга. Онон кэриэстэбил күн, олоҕун бүтүннүү тустууга анаабыт киһибит туһунан ахтан-санаан ааһыахха.

Алтынньы биэс күнүгэр эмискэ Николай Николаевич Волков аччыгый уола Сергей телефоннаан, аҕата Москваҕа сылдьан суох буолбутун туһунан кутурҕаннаах сонуну иһитиннэрдэ. Соһуччута бэрдиттэн дөйбүт киһи курдук бытааран чуумпуран ыллым. Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр уулуссаҕа быстах наадаҕа сылдьар кэмим этэ. Бэл массыыналар тыастара намтыырга дылы буолла.

-Кини суох буолла, аата хаалла, — диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла.

Николай Николаевич Волков аатын биһиги республикабытыгар истибэтэх киһи ахсааннаах буолуо. Кини Саха сирин тустуутугар дьоһун кылаатын бэрт уһун кэмҥэ киллэрсэн бу орто дойдуттан араҕыста. Арааһа республика тустууга ханнык да тренерэ кини уһун унньуктаах араас кэмҥэ айымньылаах үлэтигэр кыайан тэҥнэспэтэ буолуо. Биһиги Дьокуускай куоракка үс нүөмэрдээх көҥүл тустууга аналлаах В.П. Керемясов аатынан оҕо-ыччат спортивнай оскуолатын саалатыгар элбэх плакаттар, хаартыскалар ортолоругар, республикаҕа оҕолорго көҥүл тустууга кылаабынай тренеринэн үлэлиир кэмнэригэр П.С. Иванов оҥотторбут Николай Николаевич Волков мэтириэтэ бэрт дьоһун көстүүлээх миэстэҕэ турар. Аллараа өттүгэр суруллубут “Саха Республикатын уонна РСФСР үтүөлээх тренерэ, Саха сиригэр көҥүл тустуу сайдыытыгар бөҕө акылааты уурсубут маҥнайгылартан биирдэстэрэ Николай Николаевич Волков” диэн. Ону ити үөһэ аһары түһэн “саамай уһуннук” диэн бэлиэтээтим.

Николай Николаевич бастаан тустуук быһыытынан 1957 сыллаахха республика тустууга иккис чемпионатыгар 70 кг төрөөбүт Бүлүүтүн аатын чиэстээхтик көмүскээн, кинини спорт бу саҥа көрүҥэр сыһыарбыт киһитэ үрдүк үөрэхтээх К.П. Григорьевы кытта чемпионнуур чиэскэ тискибит. Ити кэмҥэ кини советскай армияҕа үс сыл сулууспалаан кэлбит, күөгэйэр кэмигэр сылдьар 24 саастаах элик бэрдэ, эр хоһуун эдэр киһи эбит. Билигин бу Николай Николаевиһы кытта эт саастыы, республика биир биллэр кырдьаҕаһа бэлиэтииринэн, ити күрэхтэһии кыттыылаахтарыттан биир-икки эрэ киһи бу орто дойдуга хаалла диэн. Аны туран ити дьыл хапсаҕайдаһан тустууга эмиэ республикаҕа тэҥнээҕин булбат. Кини дьиҥинэн айылҕаттан саха киһитигэр балачча эт-хаан, өй-санаа өттүнэн бэриһиннэриилээх сайдыылаах үөскээбит эбит.

Мин кинилиин өр сыллаах алтыһыыбыт түмүгэр араас кэмнэргэ кыра кээмэйдээх ахтыылары, бэлиэтээһиннэри өрөгөйдөөх күннэригэр сөп түбэһиннэрэн, оҥорон турабын. Онно барыта кэриэтэ бэйэтин кэпсээннэригэр олоҕуран ахтыылар этиллэн тураллар. Аҕатын туһунан аҕыйах этии баар. Аҕатынан кини дьиҥинэ Семенов диэн буолуохтааҕа, дьоно эрдэ арахсаннар, ийэтинэн Волков буолбут. Аҕата буоллаҕына, Лобоой уола диэн сүрдээх сырыыны сылдьыбыт, Бүлүү өрүһүн оройуоннарыгар бэйэтин аатын ааттаппыт бэйэтин кэмин биир дьоһун киһитэ эбит. Чуолаан эт-хаан өттүнэн сайдыылааҕа, күүһэ-уоҕа бэлиэтэнэр. Кини туһунан саха Үрүҥ ойууна В.А. Кондаков кинигэтигэр олус бэркэ бэлиэтэммит. Онон Николай Николаевич айбыт аҕатыттан бэриһиннэриилээх буолан, кыра эрдэҕиттэн эт-хаан өттүнэн сайдыылаах, ыарахан илиилээх хорсун-хоодуот буола улааппыт.

Миэхэ сэһэргээбитинэн аҕатын кытта, армияҕа сулууспалыы сылдьан дойдутугар уоппускаҕа кэлэн иһэн Бүлүү өрүскэ паромҥа соһуччу көрсүбүттэр, билсибиттэр, дьэ уонна арахсыбатахтар.

Бу орто дойдуга кэлбит иэһин толорон, аҕатын уҥуоҕун туппут. Биир кэмҥэ Дьокуускайга аҕалан бэйэтин дьиэтигэр олордон, маҥнайгы сиэнин Валераны оҕонньор көрөн баран, “анараа дойдуга аттаммыт”.

Аны туран, Николай Николаевич бэйэтэ кэпсээн турар, мин дойдубар Үөдэйгэ тахсыһа сылдьан армияҕа бииргэ борохуотунан айаннаабыт Үөдэй чулуу суоппарын көрсөн бэрт истиҥник, ол айаннарын туһунан ахтыһан тураллар.

Ити кэмҥэ Николай Николаевич Бүлүү педучилищетын үһүс куурсугар үөрэнэ сылдьан бэбиэскэ туппут. Күһүөрү сайын Дьокуускайтан Өлүөнэ устун историяҕа ахтыллар 1953 сыллааҕы амнистияҕа түбэспит хаайыылаахтары кытта бииргэ айаннаабыт. Дьэ, манна бэрээдэк лаппа мөлтөөбүт. Анараа дьон тугу да билиммэккэ, бэйэлэрин сокуоннарын киллэрэн, араллаан бөҕөтүн тардан барбыттар. Командирдар ыксаан үчүгэй уолаттары талан, дружинниктар этэрээттэрин тэрийбиттэр. Николай Волковы онно командирынан анаабыттар. Дьэ, ол эрэ кэнниттэн киһилии айаннаабыттар. Дружинниктар түргэнник бэрээдэги олохтообуттар. Айдаан буолла да, Волков этэрээтэ кэлэн анараа дьону миэстэлэрин булларан тэйэллэр эбит. Хомойуох иһин, биир оннук быһаарсыыга саха эдэр уола тыына быстыбытын кэннэ, итинник дьаһанарга күһэллибиттэр.

Ити 1957 сыллаахха саха тустуутун аҕата Н.Н. Тарскай хараҕа Николай Волковка хатаммыт уонна тылын ылыннаран, оччотооҕуга тулаайах аҥаардаах киһиэхэ харчынан көмөлөһөн, Москваҕа Сталин аатынан киин физкультурнай институкка тренердэр икки сыллаах үрдүкү куурстарыгар үөрэттэрэ ыыппыт.

Тарскай ураты хараҕа сыыстарбатах. Николай Волков икки сыл ситиһиилээхтик үөрэнэн, идэтийбит тренер быһыытынан дойдутугар эргиллэн кэлэн көҥүл тустуу сайдыытыгар күүһүн-уоҕун биэрэн туран бэриниилээхтик үлэлээн киирэн барбыт. Бастаан утаа реcспорткомитет председателин солбуйааччынан ананан үлэлээн иһэн, республика сүрүн тренерэ буоларга баҕа өттүнэн тылланан, идэтинэн үлэтин саҕалаабыт.

Аҥардас ити да чахчылартан көрдөххө, кини бэйэтин кэмигэр инники кирбиигэ сылдьар киһи эбит. Ити үөрэнэ барыан аҕай иннинэ Н.Н. Тарскай көҕүлээһининэн нуучча бухатыыра Иван Морозов Саха сиригэр көҥүл тустууну пропагандалыы, эрчийэ-үөрэтэ кэлэ сылдьыбыт. Биир оннук көрсүһүүгэ көрдөрүүлээх тустууга 130 киилэлээх Иван Морозовы утары тахсыбыт. Киирээт да киһитин икки атаҕар ыстанан, көбүөр кытыытыгар суулларан түһэрбит. Көрөөччүлэр ыһыы-хаһыы бөҕөнү түһэрбиттэриттэн, Морозов кыһыйан, үнтү барчалаан киирэн умса быраҕан баран, партерга үөһэттэн үлэлээн, Николайбыт түөһүн хайа тардан кэбиспит. Онтон ыла тустарын тохтоппут. Баҕар республикаҕа хас да сыл тустара хаалбыт.

Аны Москваҕа, Кыһыл болуоссакка икки холуочук бэдиттэр көрсө түһээт атаҕастаан күлүү-элэк гынан барбыттарын тулуйбакка үчүгэй аҕайдык сахсыйталаан биэрбитигэр, анараа дьон атахтарынан куоппуттар. Кэнники да сырыыларыгар Николай Николаевич дьоҥҥо-сэргэҕэ соччо-бачча баттаппатах киһи буолуохтаах. Тренер биир үтүө хаачыстыбата итиннэ сытар. Иитиллээччиҥ эйигин киһи быһыытынан, учуутал быһыытынан ытыктыыр эрэ буоллаҕына, тылгын иһитиннэриэххин сөп. Онтон Николай Николаевич үйэтин тухары үлэлээн кэллэ.

Аны кини наһаа ыраас буочардаах, нууччалыы да, сахалыы да бэртээхэй суруксут, суруналыыс. Алта кинигэни суруйан хаалларда. Ити туһунан мин кылгастык сырдатан турабын. Бу туһугар киирдэххэ, ыарахаттардаах суол. Ону барытын кини этинэн-хаанынан билбит суола буолан, суруйбута барыта кырдьыктаах, мэлдьэһиллибэт. Уоһа аһылыннаҕына олох тохтообокко тустуу туһунан “халлааны сырдатыан” сөп. Өймөкөөҥҥө 1985 сыл күһүн куобах элбэҕин саҕана бултуу сылдьан, санаата кэлбит киэһэтигэр балааккаҕа сытан оннук балаһыанньаҕа мин түбэһэн турабын. Олохтоох уолаттар истибэтэхтэрин истэн сэргэхсийии бөҕө. Сарсыарда туран ууларын ситэ хамматах дьон: “Оҕонньорбут сэһэргиирэ бэрт баҕайы, истибэтэхпитин иһиттибит, биһиэхэ ким итини иһитиннэриэй, уубут төһө да кэллэр, истэр баҕа улахан буолан ситэ утуйбатахпыт”, — дэспиттэрэ.

Кыра эрдэҕиттэн оттоон-мастаан, бултаан-алтаан улааппыт саха киһитэ буолан, ытарынан да куһаҕана суох, төһө да сааһыран эрэр буоллар, сүгэһэрдьит бэрдэ эбит этэ.

Ити биһиги, “Спартак” уобаластааҕы сэбиэтин үлэһиттэрэ: Н.Н. Волков, И.П. Ушницкай, мин буолан тренербитигэр П.С. Ивановка куобахтыы сылдьан дэлэй, өлгөм булду бултаабыт үөрүүбүтүгэр биир дьоро киэһэҕэ этэ.

Кини 69 сааһыгар научнай үлэни суруйан ситиһиилээхтик көмүскээн турар. Бу биһиэхэ, сахаларга оччолорго сэдэх түгэн. Урут да, билигин даҕаны тренердэр ортолоругар наука үрдүк аартыгын дабайбыт дьоммут аҕыйахтар. Бэйэтэ этэн турар: “Кэлэр көлүөнэ биллин, биһиги бастакы көлүөнэ тустууктарбыт хайдахтаах дьон буола үүммүттэрин уонна сааһыран да баран диссертацияны суруйуохха сөп эбит”, — диэн.

Аны бу биһиги үлэлии олорор Дьокуускайдааҕы үс нүөмэрдээх спортивнай оскуолабыт аһыллыытыгар кини биир сүрүн актыыбынай уонна ааттаах-суоллаах киһибит этэ.

Онон Николай Николаевич Волков тэрийсибит көҥүл тустууга аналлаах оҕо-ыччат спортивнай Дьокуускайдааҕы үс нүөмэрдээх В.П. Керемясов аатынан оскуолатын иитиллээччилэрин кэскиллэрэ сырдык, бөҕө туруктаах уонна улахан үтүө үгэстээх буола үүннэ.

Федот СОЛОВЬЕВ, Россия уонна Саха Республикатын физическэй култуураҕа үтүөлээх үлэһитэ, бэтэрээннэргэ көҥүл тустууга аан дойду чемпиона.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *